فاطمه رجبی
حضور کمی و کیفی زنان در قانونگذاری
طی سالهای حاکمیت جمهوری اسلامی، مشارکت زنان در قانونگذاری، تحت تأثیر دیدگاهها و برداشتهای متفاوت از اسلام و جایگاه و حقوق زنان دستخوش تحولات بسیاری شده است؛ این که همواره توده زنان در تصمیمگیریهای اساسی حضوری جدی و مؤثر داشتهاند و حضور آنان در مجامع قانونگذاری در ابتدا به عواملی از قبیل وابستگی به شخصیتهای ذی نفوذ مرد یا جناحها و گروههای سیاسی قدرتمند بستگی داشته است. البته متناسب با افزایش آگاهیها و تواناییهای زنان و پرورش نخبگان، این عوامل رنگ باخته و حضور زنان در مجلس شورای اسلامی ضمن افزایش کمّی از افزایش کیفی چشمگیری نیز برخوردار شده است. به طور خلاصه میتوان گفت: مشارکت زنان در تدوین وتصویب قوانین به سه عرصه تقسیم میشود:
1. مشارکت عموم در انتخابات و تأثیر غیر مستقیم بر قانونگذاری.
2. مشارکت در تدوین مقدمات قوانین در دولت پیش از تقدیم لوایح به مجلس.
3. مشارکت در تصویب قوانین در مجلس شورای اسلامی.
مشارکت در انتخابات
همزمان با افزایش سطح سواد و آگاهیهای سیاسی و اجتماعی زنان و روشن شدن دیدگاهها درباره حقوق و جایگاه آنان در اسلام، زنان در شیوه انتخاب تغییر جهت داده، بر اساس مصالح و منافع خود افراد مورد نظر را گزینش میکنند و در بین نامزدها نیز تعداد نمایندگان زن منتخب رشد کمی دارد و زنان منتخب از سطح تحصیلات، تخصص و تجربههای سیاسی اجتماعی بیشتری برخورداند. موفقیت اخیر زنان در انتخابات شوراها و... نویدبخش افزایش مشارکت آنها در بخشهای سیاسی و مدیریتی است.
مشارکت زنان در تدوین مقدماتی قوانین
قوانین اعم از قوانین کلان همچون برنامههای پنج ساله اول تا سوم و یا لوایحی که وزارتخانههای گوناگون تهیه میکنند و هیأت دولت به مجلس میفرستد، ابتدا در دولت و سازمان برنامه و بودجه بررسی و چارچوب اولیه آنها تهیه میشود و در سایر مراحل - در دولت و در مجلس - با تغییرات کمی به تصویب میرسند.
معمولا مهمترین بخش، تدوین مقدماتی است و چنانچه در این مرحله با دیدگاه جنسیتی برنامهریزی شود، در بر دارنده منافع و مصالح جامعه زنان نخواهد بود. بنابراین در تدوین برنامه پنج ساله سوم، کارشناسان زن در همه کمیسیونها و شوراها حضور دارند و برای رفع تبعیض و افزایش بهرهمندی زنان از مزایای برنامه و تأمین مصالح ومنافع آنان فعالیت میکنند و از آثار این حضور، تخصیص بودجه برای فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی زنان بوده است.
مشارکت زنان در تصویب قوانین در مجلس شورای اسلامی
در دورههای گذشته گاه به دلیل تعداد کم زنان نماینده، شاهد تصویب قوانینی بودهایم که نه تنها مشکلات زنان را حل نکرده بلکه به انبوه مشکلات آنها افزوده است. مجلس اخیر با برخورداری از نماینده زن با تخصصهای گوناگون این ویژگی را دارد که در همه کمیسیونها دست کم یک نماینده زن حضور دارد و بنابراین در تصویب قوانین منافع زنان در نظر گرفته میشود. در این دوره هماهنگی نسبی زنان در مسائل مربوط به آنها و حمایت بیشتر نمایندگان مرد از طرحهای مربوط به زنان به ویژه در اوایل دوره چشمگیر بوده است و برای نخستین بار زنان نماینده به عنوان رئیس، نائب رئیس، مخبر و عضو هیئت رئیسه در بیشتر کمیسیونها انتخاب شده و نقش مؤثری در تصویب قوانین داشتهاند.
دستاوردهای حضور زنان در مجامع قانونگذاری
1. اصلاح مواد و بندهایی از قانون مدنی در جهت تأمین حقوق اسلامی زنان، از جمله: اصلاح قوانین مربوط به ازدواج و شرایط ضمن عقد، اصلاح قوانین مربوط به حضانت و قیومیت، اصلاح قوانین مربوط به طلاق و عسر و حرج، تفکیک دوباره دادگاههای خانواده از دادگاههای عمومی با حضور مشاور قاضی زن و...
2. اصلاح و وضع قوانین دیگر؛ حمایت از زنان شاغل به وسیله تقلیل ساعات کار و بازنشستگی زودرس، تصویب و تشکیل کمیسیون زن، خانواده و جوانان.
دولت نیز موظف است با هدف تقویت نقش زنان در جامعه، توسعه فرصتها و گسترش سطح مشارکت آنها در کشور اقداماتی انجام دهد، از قبیل: تدوین، تصویب و اجرای برنامه جامع توسعه مشارکت زنان مشتمل بر تقویت مهارتهای زنان متناسب با نیازهای جامعه و تحولات فنآوری، شناسایی و افزایش ساختارهای سرمایهگذاری در فرصتهای اشتغالزا، توجه به ترکیب جنسیتی عرضه نیروی کار، ارتقای کیفیت زندگی زنان و نیز افزایش باورهای عمومی به شایستگی آنان.
تنظیم و ارائه لوایح مربوط به تحکیم خانواده جهت تصویب در مراجع ذیصلاح.
انجام اقدامهای لازم از جمله تهیه برنامههای پیشگیرانه و تمهیدات قانونی و حقوقی به منظور رفع خشونت علیه زنان.
تقدیم لایحه حمایت از ایجاد و گسترش سازمانهای غیر دولتی، نهادهای مدنی و تشکلهای زنان به مجلس شورای اسلامی.
البته به یمن افزایش آگاهیهای عمومی زنان و حضور آنان در عرصههای گوناگون سیاسی - اجتماعی طرحها و قوانین بسیاری در دست بررسی و در دستور کار کمیسیون قرار دارد که میتواند راهگشای بسیاری از مسائل باشد.
میتوان گفت دولت اسلامی در صورتی خواهد توانست به اهداف و آرمانهای خود درباره زنان دست یابد که در ناحیه آسیبشناسی، نیازسنجی، سیاستها و برنامههای مربوط به زنان نقادی شود و بکوشد آنان را در راستای تحقق هویت واقعی خود حرکت دهد.