علاوه بر سرمایه، مهمترین نیاز ایران برای توسعه صنعتی و اقتصادی، دسترسی به تکنولوژی و صنایع مدرن جهان است. محدودیت روابط با آمریکا مشکلات زیادی را برای دسترسی ایرات به مواهب تکنولوژیهای جدید فراهم کرده و این محدودیتها باعث کاهش انگیزه کشورهای توسعه یافته دیگر نیز برای گسترش همکاری در این زمینهها با ایران شده است. در این شرایط به چند دلیل روابط صنعتی ایران و آسیا فرصتهای مهمی را برای ایران فراهم کرده است:
1. تولید کالاهای ژاپنی در ایران از اولین تجربیات تولید در خارج از مرزهای این کشور بوده است اما با پیروزی انقلاب اسلامی ایران و ملی شدن صنایع کشور، زمینه این نوع همکاری بسیار محدود شد. هر چند در سالهای بعد در حد بسیار محدودی لوازم خانگی و اتومبیل ژاپنی در ایران تولید شده است اما در مقام مقایسه با فعالیتهای کاملاً گسترش یافته این کشور در زمینه تولید در سایر کشورها، عملاً سهم ایران از این همکاری، ناچیز و تقریباً صفر است.
طی پنج سال گذشته بعد از یک دوره طولانی عدم حضور جدی ژاپن در صنایع ایران که با ملی شدن صنایع ایران و بعد خروج این کشور از سرمایهگذاری پتروشیمی بندر امام خمینی آغاز شد، این کشور با اعطای اعتبارات مناسب و رقابت فعال در بازار ایران مجدداً در صنایع ایران به ویژه در زمینه انرژی، نفت و گاز و پتروشیمی فعال شد. به دلیل کیفیت بالای صنعت و تکنولوژی ژاپن طبعاً ورود شرکتهای ژاپنی به همه حوزههای اقتصادی و صنعتی ایران، فرصت ارزشمندی برای ارتقای صنایع کشور است. کمکهای توسعهای ژاپن هم هر چند ارقام کوچکی را در برمیگیرد اما به دلیل ایجاد امکان ارتباط میان حوزههای مختلف تولیدی و خدماتی با فنآوریهای مدرن و آموزشهای ژاپن، بیش از ارزش مادی آن برای متخصصان فرصت ایجاد کرده است.
2. علاوه بر ژاپن، تمایل سایر کشورهای بالغتر صنعتی مانند کره جنوبی و مالزی و اخیراً چین و هند برای حضور در بازارهای جدید، باعث شده که ایران از طریق آنان با کیفیت مناسب به بخشی از نیازهای تکنولوژی و صنعتی خود دسترسی پیدا کند. هر چند همچنان این کشورها با کشورهای مولد تکنولوژی فاصله زیادی دارند اما در مقابل، نیازهای ایران هم به گونهای است که بخش زیادی از نیاز خود را میتواند در صنعت و تکنولوژی آسیا پیدا کند. مثلاً از این منظر حضور کره جنوبی در صنایع اتومبیل ایران هر چند برای کره به خصوص در مراحل اول، فرصت ارزشمندتری بوده اما برای صنایع ما هم فرصت ایجاد کرده است.
3. ورود کشورهایی مانند کره جنوبی، چین و هند در مناقصهای صنعتی ایران باعث کاهش قیمتها و در نتیجه کاهش هزینههای توسعه در ایران شده است. این مساله در سرمایهگذاریهای بزرگی مانند حمل و نقل، نیروگاهها و صنایع نفت و گاز اهمیت زیادی دارد.
4 ـ به لحاظ سیاسی، آسیاییها در کنار کشورهای اروپایی نقش ارزشمندی در کاهش فشارهای تحریمی علیه ایران داشتهاند. در این زمینه نه تنها کشورهایی مانند مالزی و چین بلکه حتی کشورهای دوست آمریکا در منطقه مانند کره جنوبی و ژاپن به شیوه خودشان مؤثر بودهاند.
هر چند آسیا غایب بزرگ سرمایهگذاری در ایران است اما در زمینه تامین مالی پروژههای ایران، آسیا در هشت سال گذشته نقش پیشقدم را ایفا کرده است و تسهیلات اعطایی کشورهای آسیایی باعث افزایش اعتبار مالی بینالمللی ایران و رفع موانع مالی توسعه ایران بعد از یک دوره پر مشکل شده است. امروز به دلیل عبور ایران از شرایط بسیار بحرانی مالی دهه 70 خورشیدی، تامین اعتبار پروژههای ایران هیچ مشکلی ندارد و با وجود حتی فراز و نشیبهای سیاسی اخیر، مساله تامین اعتبار پروژههای ایران با مشکل خاصی مواجه نشده است. عبور از این شرایط تا حدی مدیون همکاریهای مالی کشورهای آسیایی است. آنان به ویژه ژاپنیها و در درجه بعد چینیها نه تنها با ابتکارات مالی مورد درخواست ایران همراهی کردند و در طرحهای زیربنایی ایران مشارکتهای مهمی داشتند بلکه بانکهای اروپایی را نیز به شکلی به دنبال خود کشانده و باعث کاهش جدی هزینههای مالی و اعتباری توسعه ایران شدند. این مساله در کنار کاهش هزینههای بیمه که ناشی از سیاستهای درست دولت اصلاحات و از جمله این نتایج مالی بود، رقم صرفهجویی مالی توسعه ایران را بسیار قابل توجه کرد. در این رابطه باید به طور خاص به ژاپن اشاره کنم که به خصوص اولین پرداختکننده اعتبارات بزرگ نقدی و غیر مشروط بعد از انقلاب اسلامی ایران بود.
ژاپن در پاسخ به امتیاز مهم انعقاد قرارداد اولیه آزادگان، مبلغ سه میلیارد دلار وام غیرمشروط نقدی در مقابل تضمین شرکتهای وابسته به وزارت نفت پرداخت کرد و در عمل این میزان تا 4/5 میلیارد دلار افزایش یافت. تامین این سرمایه در توسعه صنایع زیربنایی نفت و گاز و همچنین توسعه پیمانکاری عمومی در کشور در این حوزهها بسیار مؤثر بود. این ارقام با سایر اعتبارات پرداختی از سوی بانکهای ژاپنی به رقم 5/7 میلیارد دلار بالغ میشود که در صورت تحقق طرحهای در دست کار دو کشور به حدود 14 میلیارد دلار میرسد. ایران بازار مهمی برای همه تولیدکنندگان آسیایی محسوب میشود و عملاً مهمترین بازار غرب آسیاست. حتی بخشی از رونق تجاری مراکزی چون دبی در همسایگی ایران، مدیون صادرات مجدد کالا به بازار ایران است. در حدی که طبق آمار چینیها، تجارت مجدد کالاهای چینی از طریق دبی به ایران به رقم حدود 2 میلیارد دلار بالغ میشود.