* آیا امکان رسیدگی به جنایات صدام در دادگاه بینالمللی (ICC) نبود و دلایل اصلی عدم تشکیل یک نظام حقوقی بینالمللی در رابطه با پرونده رژیم بعث عراق چه چیزهایی بودند؟
** با توجه به این که دادگاه بینالمللی رسیدگی به جنایات جنگی (ICC) مسوول رسیدگی به جنایاتی است که از سال 1998 به این طرف اتفاق افتادهاند و اکثریت جنایات صدام از جمله جنگ هشت ساله علیه ایران قبل از این تاریخ به وقوع پیوستهاند و همچنین کشورهای ایران و عراق عضو دادگاه بینالمللی ICC نیستند و صدام نیز در کشور عراق دستگیر شده است امکان رسیدگی به پرونده در دادگاه بینالمللی طبق قوانین موجود امکانپذیر نبود و به عبارت کلی تنها راه ممکن برای رسیدگی به جنایات صدام فقط از طریق تشکیل دادگاه محلی میسر گردید.
* به عنوان یک حقوقدان نظرتان در رابطه با چگونگی برگزاری جلسات دادگاه رسیدگی به جنایات صدام چیست؟
** چون تا به حال حکمی در دادگاه بر علیه صدام و دیگر متهمین پرونده صادر نشده است نمیتوان قضاوت صحیحی در این رابطه انجام داد، اما تا به حال رسیدگیهای به عمل آمده و اظهارنظر قضات و وکلای طرفین دعوا و با تطبیق نحوه اداره دادگاه با عرف حقوقی بینالمللی میتوان عنوان کرد که از بعد ظاهری دادگاه فاقد ایراد است.
* صدام حسین در طول جنگ هشت ساله جنایات متعددی را بر علیه ایران انجام داد. آیا تا به حال طبقهبندی تکمیلی طبق قوانین و کنوانسیونهای حقوق بشردوستانه در مورد جنایات صورت گرفته در ایران به عمل آمده است؟
** اصولاً اگر بخواهیم جنایات صدام را طبقهبندی کنیم میتوان آنها را به چهار دسته اصلی تقسیم کرد؛ البته بایستی این نکته را متذکر شوم که رسیدگی به اصل جنگ، مشروع و یا غیرمشروع بودن جنگ هشت ساله از اختیارات و صلاحیت این دادگاه طبق قوانین بینالمللی و داخلی دادگاه خارج است، اما در باب جنایات نخستین دسته به استفاده از سلاحهای کشتار جمعی و شیمیایی اختصاص دارد و افرادی که تحت هر شرایطی از این مساله متضرر شدهاند میتوانند طرح دعوا کنند. دسته دوم جنایات علیه اسیران جنگی است که در طول دوران اسارت ثبتنام نشدهاند، شکنجه و اذیت و آزار شده و با این که به مقام شهادت و یا جانبازی نایل شدهاند اختصاص دارد. دسته سوم قربانیان مخاصمات مسلحانه در اماکن مسکونی هستند. همانطور که اطلاع دارید در طول جنگ هشت ساله 17 شهر از ایران کاملاً تخریب و بسیاری از شهرهای دیگر کشورمان مورد بمباران هوایی و زمینی قرار گرفتند. هر کسی که در طول درگیریهای نظامی ساختار زندگیاش در بعد مردم عامی گنجانده شده است و در مکان مسکونی متضرر شده میتواند بر علیه صدام و رژیم بعث عراق اقامه دعوا کند. نیروهای نظامی طرفین درگیری طبق دستورات مسوولان و یا عقیده و منطق میتوانند در مقابل یکدیگر به مخاصمان مسلحانه بپردازند، اما طبق قوانین بینالمللی حق وارد آوردن خسارت به اماکن مسکونی و مردم را ندارند؛ دسته چهارم کسانی هستند که در ساختاری غیردولتی و بدون در دست داشتن سلاح در حال خدمات داوطلبانه، امدادی و فعالیت غیرنظامی بودهاند و به اسارت متجاوزان درآمدهاند یا توسط نیروهای نظامی ربوده شدهاند نیز میتوانند از شاکیان پرونده باشند. به هر صورت همانطور که گفته شد رژیم بعث عراق جنایات زیادی را بر ایران و ایرانی وارد کرد و در قالب طرح موضوع تعدادشان زیاد است، اما در قالب دسته و طبقهبندی در این چهار گروه گنجانده میشوند و هر کسی که در قالب یکی از تعاریف مذکور خسارت جانی و یا مالی بر او وارد شده میتواند طرح شکایت کند.
* به منظور آگاهی مردم از چگونگی طرح شکایت از صدام و متهمین پرونده جنایات جنگی عراق بفرمایید که به چه صورت میتوان برای احقاق حق در این رابطه اقدام کرد؟
** اصولاً اقامه دعوا در این دادگاه به دو صورت امکانپذیر است؛ نخست طرح شکایت شاکیان خصوصی و دوم شکایت سازماندهی شده، بدین صورت که دادگاه طبق آیین دادرسی و قوانین اصول محاکمات و قانون عقوبات عراق مسوول رسیدگی به شکواییه شاکیان خصوصی است و هر فردی که به هر نحوی از جریان اقدامات ضدحقوق بشردوستانه رژیم بعث عراق متضرر شده است میتواند با تهیه دادخواست و با پیوست کردن مدارک و اسناد معتبر و مستند بر علیه صدام و متهمین طرح دعوا کند و یا این که از طریق سازمانها و نهادهایی همچون شورای عالی امنیت ملی، وزارت خارجه و یا بنیاد شهید و امور ایثارگران با توجه به تعداد زیاد آسیبدیدگان و نبود امنیت لازم با سازماندهی و هماهنگی کامل مشروح شکواییه شاکیان را با اسناد و شواهد لازم به دادگاه تسلیم کند. بعد از طرح شکایت، کمیسیون و شعب 14گانه تحقیق و دادگاه به بررسی و گردآوری مدارک خواهند پرداخت و به این صورت شکل قانونی در رسیدگی به اتهامات به وجود خواهد آمد.
در حال حاضر اکثر کمیسیونها جز ایران شکل فعالی به خود گرفتهاند و متاسفانه تنها کمیسیونی که تا به حال ساختار توانمند قضایی به خود نگرفته است و به طور کلی جنایات مطروحه را مورد بررسی و گردآوری مدارک قرار نداده است کمیسیون جنایات جنگی بر علیه ایران در دادگاه صدام است که سبکترین پرونده قضایی آن دادگاه محسوب میشود.
* به نظر شما چرا تا به حال اقدام جدی در رابطه با فعال شدن کمیسیون رسیدگی به جنایات صورت گرفته بر علیه ایران در دادگاه عراق صورت نگرفته است؟
** دلایل زیادی میتواند داشته باشد. کمبود وقت، نبودن امنیت، نداشتن آگاهی و انگیزه و مسایل مشابه که هر کدام تاثیر بسزایی در ضعف قضایی پرونده دارند. امروز همه ایرانیان و آسیبدیدگان جنگ تحمیلی و حماسهآفرینان هشت سال دفاع مقدس بایستی به این نکته توجه داشته باشند که در صورت فعال کردن پرونده ایران و ارایه ندادن مدارک و اسناد معتبر مبنی بر انجام جنایات جنگی امکان تکرار دادگاه انهدام هواپیمایی مسافربری ایرباس وجود دارد و بیشک میتوان پیشبینی کرد با توجه به این که صدام بیش از هزار و صد وکیل برای دفاع از جنایات خود دارد و یک تشکیلات قوی وکلایی در حال دفاع از صدام میباشد امکان تبرئه شدن صدام در مورد جنایات علیه ایران وجود دارد.
هرچند شاید پیگیری جنایات اتفاق افتاده سود شخصی نداشته باشد، اما به خاطر تاریخ هم که شده و برای دفاع از مظلومیت ایران در جنگ هشت ساله هم که شده لازم است هر کسی که ضرر و زیانی از جنایات صدام و متهمان پرونده دیده است در کوتاهترین فرصت ممکن اقامه دعوا کند و از لطمه جبرانناپذیری که ممکن است به حقانیت ایران وارد شود جلوگیری کند. در این راستا دولت نیز وظیفه مهم و اساسی سازماندهی و هماهنگی به منظور طرح شکایت را بایستی عهدهدار باشد و از آن جایی که شکواییهها طبق توافقات و عرف موجود بایستی از طریق سفارت ایران در بغداد به دادگاه رسیدگی ابلاغ شود کلیه حمایتهای لازم را به عمل آورد و طبق قوانین بینالمللی با طرح شکایت دیپلماتیک از تمامی آسیبدیدگان جنایت جنگی در جنگ هشت ساله دفاع کند.
همه بایستی دست در دست هم نهند تا خلأ به وجود آمده را سریعاً برطرف کنند و این هم بایستی از جانب مردم، وکلا، حقوقدانان و دولت در اهم اقدامات قرار گیرد و در شرایط کنونی که ضعیفترین کمیسیون رسیدگی به جنایات رژیم بعث عراق کمیسیون ایران میباشد بایستی نکته به نکته جنایات صورت گرفته بر علیه کشورمان با استناد به شواهد، مدارک و مستندات معتبر به دادگاه ارایه شود تا خدای ناکرده جنایات زیادی که به ما وارد شد به عنوان استنادات آیندگان در تاریخ به ثبت نرسد و همگان به مظلومیت و حقانیت ایران پی ببرند.
* خبردار شدیم که کمیته حقوق بشردوستانه ایران شکواییهای با استناد به مدارک معتبر در رابطه با دو هزار جانباز شیمیایی تقدیم این دادگاه کرده است، در این رابطه توضیحات لازم را ارایه فرمایید.
** کمیته حقوق بشردوستانه ایران با همکاری مستندسازان صدا و سیما و پیرو جلسات متعدد با دادستانی کشور و وزارت امور خارجه بعد از بررسیهای لازم به این نتیجه رسید که بنا به یک هماهنگی دقیق امور ایجاد اقامه دعوا بر علیه جنایتکاران جنگی رژیم بعث به عمل آورد. متاسفانه از آن جایی که توسط دولت اقدام لازم تا این لحظه مبنی بر ارایه پروندهای بر علیه صدام صورت نگرفته، این کمیته مقرر کرد بنا به استنادات تصویری و نوشتاری در یک عمل خودجوش و ابتکاری در دو بخش شکایت خصوصی و عمومی بر علیه دولت بعث اقامه دعوا کند. در این راستا شکواییه در دفاع از دو هزار جانباز شیمیایی که به علت بمبارانهای مختلف دچار مسمومیت شدید شده بودند را تهیه و تنظیم و به کاردار سفارت ایران در بغداد به منظور ارایه به دادگاه رسیدگی به جنایات صدام ارایه نمود که تا به حال نیز هیچ نتیجهای از عمل صورت گرفته به ما اعلام نشده است، همچنین در سفری که ما به بغداد داشتیم یک جانباز شیمیایی به نام آقای بنیصیی که از روحانیون و استادان برجسته دانشگاه نیز میباشد را به عنوان شاکی خصوصی همراه خود بردیم.
ایشان نیز شکایت خود را به طور خصوصی تقدیم سفارت ایران در بغداد کرد. به عبارت کلی ما یک شکایت خاص و یک شکایت عام را مطرح کردیم که به پیوست آن نظریات پزشکان ایرانی و آلمانی مبنی بر تایید جانبازی به علت مسمومیت ناشی از بمباران شیمیایی همراه با مستندات و مدارک معتبر بینالمللی و با استناد به قوانین و مقررات و کنوانسیونهای مرتبط با حقوق بشردوستانه مخاصمات مسلحانه را ارایه دادیم و همانطور که گفتیم تا به حال نیز هیچگونه نتیجهای از عمل صورت گرفته به ما اعلام نشده است.
* جناب آقای دکتر کنعانی، با توجه به این که بیش از چهار کشور از رژیم بعث عراق در حمله به ایران حمایت کردند و از طرفی طبق مصوبه سازمان ملل متحد دولت سابق عراق آغازگر جنگ بود و براساس تعاریف بینالمللی از مخاصمات مسلحانه این عمل صورت گرفته یک جنگ سازمان یافته بود و انجام آن منتسب به صدام و سران رژیم بعث میباشد. آیا میتوان از دیگر حقوق پایمال شده نیز در این دادگاه دفاع کرد؟
** همانطور که پیشتر نیز گفتیم بحث رسیدگی به تجاوز در حیطه صلاحیت این دادگاه نمیگنجد، اما این مساله از طریق کمیسیون خسارت سازمان ملل متحد قابل پیگیری است، ولی در ارتباط با شرکتهایی که با صدام در فروش بمبهای شیمیایی و خوشهای و سلاحهای کشتار جمعی همکاری کردهاند، اقداماتی در هلند و دانمارک انجام شده است که در صورتی که از طریق دولت به خصوص بنیاد شهید و امور ایثارگران رسیدگی و پیگیری شود آن شرکتها تحت تعقیب قرار خواهند گرفت و با ارایه مدارک مستند مجازات خواهند شد.
اما در شرایط کنونی پیشنهاد من تکمیل خلأ موجود در پرونده جنایات جنگی صدام است، از ایجاد جوهای شفاهی و بیان خاطرات تلخ آن زمان خودداری کنیم و به جای طرح این مسایل مدارک و شواهد لازم را با پیوست به شکواییه لازم در دادگاه مطرح کنیم. ما الان نمیتوانیم در پشت تریبونها و محافل خبری و سیاسی مظلومیت و حقانیت خود را اثبات کنیم، فراموش نکنیم که صدام و حامیان تا دندان مسلح که انگیزه خام فروپاشی ایران در شش روز را در سر میپروراندند وقتی که با ایستادگی زنان و مردان سلحشور و همیشه در صحنه ایران روبهرو شدند جنایات زیادی را انجام دادند، از هجوم ویرانگر خود به شهرهای مرزی به خصوص استان خوزستان و کرمانشاه گرفته تا بمباران بسیاری از مناطق ایران و تخریب کامل 17 شهر، اینها همه جنایاتی هستند که مدارک لازم برای اثبات دارند. جانبازان عزیز شیمیایی شاهدان زنده این جنایات هستند.
حق گرفتنی است. ما ابتدا بایستی شکایت کنیم، چرا که عدم شکایتها اعراضی از حق محسوب میشود، یعنی این که هر بلایی که به سر ما آمد مورد قبول است و ما گذشت کردیم، این نکته از اهمیت فوقالعاده مهمی برخوردار است که حکم پایانی دادگاه و تایید یا رد جنایات صورت گرفته به عنوان سندی که دال بر محاکمه بزرگترین جنایتکار و دیکتاتور قرن را دارد در تاریخ به ثبت خواهد رسید. بایستی کاری کرد که فردا حداقل آنچه که رخ داده است به ثبت برسد نه به دلیل عدم حضور ما حقایق در سند شفاهی پوسیده شوند و آیندگان هیچ اطلاعی از آن نداشته باشند.
* به نظر شما سرانجام دادگاه صدام به کجا ختم خواهد شد؟
** سرانجام دادگاه به شاکیان بستگی دارد، در نظامهای حقوقی 50 درصد امورات دادگاه به هیات حاکمه بستگی دارد و مابقی مساله به شاکیان و وکلا و حقوقدانان بستگی دارد که دادگاه را در رسیدن به نتیجه مطلوب کمک میکند. در صورت حضور دولتهای ذینفع و آسیبدیده و شاکیان خصوصی و فعال کردن کمیسیونها مسلماً سرانجام صدام و متهمین پرونده با استناد به قوانین داخلی کشور عراق و حقوق کیفری دادگاه آن کشور به اعدام ختم خواهد شد.
ولی در صورت نگاه گذرا داشتن به پرونده و عدم پیگیری مساله با توجه به وجود یک تیم دفاعی خیلی قوی برای دفاع از صدام امکان پیروزی صدام و حامیانش بسیار زیاد است. هرچند تعداد جنایات به گونهای است که پرونده سیاهی خود به خود شکل گرفته است، اما انتساب انجام این جرایم به صدام از اهمیت زیادی برخوردار است و اگر جنایات صورت گرفته به صورت سازمانیافته به تایید نرسد و انجام آنها به دستور صدام برای دادگاه روشن نشود، امکان تبرئه شدن نیز وجود دارد، چرا که بایستی مدرکی دال بر انجام جرم توسط متهم یا مجرم وجود داشته باشد. از این حیث مساله از اهمیت زیادی برخوردار است و بایستی شعب و کمیسیونهای 14گانه به طور کامل حرفهای و حقوقی فعال شوند تا جنایتکاران جنگی به سزای اعمال پلیدشان برسند.
* در پایان اگر صحبت خاصی با خوانندگان دارید، بیان فرمایید.
** در طول گفتوگو تلاش کردم تا با گفتن بعضی مباحث به صورت تکراری و تاکیدی اهمیت قضیه را برای خوانندگان عزیز به خصوص آسیبدیدگان جنایات جنگی رژیم بعث عراق مشخص کنم. بار دیگر تقاضا میکنم به خاطر تاریخ و نام ایران هم که شده از هیچ اقدامی کوتاهی نکنید و در صورت متضرر شدن شکایت خود را مطرح کنید و با یاری عزیزان زحمتکش واحد مستندسازان صدا و سیما، وزارت امور خارجه، بنیاد شهید و امور ایثارگران و دبیرخانه کمیته حقوق بشردوستانه ایران و دیگر نهادهای ذیصلاح همتتان را صرف روشن شدن حقیقت کنید، در ضمن شما میتوانید با مراجعه به سایت www.shekayat.com اطلاعات لازم را نیز دریافت کنید. از این که وقتتان را در اختیار ما قرار دادید سپاسگزارم.