ترکیه به عنوان کشوری نیمه توسعه یافته، در میان همسایگان جمهوری اسلامی ایران از موقعیت خاصی برخوردار است.
جمهوری ترکیه با حدود 70 میلیون نفر جمعیت، از مساحتی معادل نصف ایران برخوردار است. گرچه پس از جنگ سرد تا حد زیادی از موقعیت استراتژیک این کشور کاسته شد ولی سیر تحولات پس از آن و واگذاری نقشهای منطقهای دیگر از سوی داعیهداران ظهور نظام تک قطبی در جهان (آمریکا)، ترکیه را در شمار کشورهایی درآورد که جهتگیریهای آن معادلات امنیتی منطقه و حتی بینالملل را تحت تأثیر قرار میدهد.
کرانههای غربی این کشور با اروپا و مناطق شرقی آن با آسیا همسایه است. استقرار در میان 8 کشور همسایه و با فرهنگ و هویتهای کاملاً متفاوت، سیاست خارجی ترکیه را پر تحرک و در آستانه گزینشهای بسیار مهمی قرار داده است.
نحوه گسترش جغرافیایی ترکیه اثرات بسیار زیادی در توسعه اقتصادی آن ایفا کرده است. این کشور به مثابه پلی میان دو قاره آسیا و اروپا محسوب میگردد، که به وسیله تنگههای بسفر و داردانل از اروپا جدا میشود. این موقعیت خاص جغرافیایی در خلال جنگ جهانی اول و دوم اهمیت خاصی به این کشور (که تا آن زمان به عنوان امپراطوری عثمانی شناخته میشد) بخشیده بود و امروزه نیز به دلیل همین موقعیت ممتاز جغرافیایی به یکی از بازیگران مهم و اثرگذار منطقهای تبدیل شده است.
ترکیه حالتی شبهجزیرهای دارد و از سه طرف از سوی دریاهای سیاه، مدیترانه و اژه احاطه شده است. رودهای مهم دجله و فرات از ارتفاعات این کشور سرچشمه میگیرند و علاوه بر آن، رودهای فراوان دیگری نیز در آن جاری است و به همین سبب از لحاظ کشاورزی، اقتصادی و صنعتی (به ویژه در سالهای اخیر) پیشرفت چشمگیری نموده است.
کشور ترکیه با فقر منابع (مانند نفت، گاز، ذغال سنگ و ...) که یکی از دو مؤلفه اصلی تعیین کد استراتژیک یک کشور محسوب میگردد مواجه است. یکی از مزیتهای جغرافیایی ترکیه، فرصتهای ژئواکونومیکی مناسب و توان ترانزیت کالا و انرژی و هم اکنون مسیر عبور خطوط لوله نفت و گاز کشورهای عراق، ایران، ترکمنستان، آذربایجان، روسیه و قزاقستان از این کشور است و ترکها با اعمال مدیریت «دیپلماسی خط لوله» سود سرشاری را از این طریق کسب مینمایند. تنها خط لوله نفت عراق به دریای مدیترانه سالانه حدود 20 میلیون دلار سود خالص نصیب این کشور میکند.
از دیگر ویژگیهای جغرافیایی ترکیه (به ویژه از منظر جغرافیای نظامی و ژئواستراتژیک)، وجود تنگههای مهم بسفر و داردانل در این کشور است که این دو گذرگاه آبی از اهمیت فوقالعادهای برخوردار است و میتوان از آنها به عنوان مهمترین گذرگاههای استراتژیکی منطقه یاد کرد. از جمله موارد حایز اهمیت تنگه داردانل آن است که عبور کلیه کشتیها و ترددهای صورت گرفته از سوی کشورهای شوروی سابق از این تنگه میبایست با کسب مجوز از ترکیه باشد.
نقش تازه ترکیه در منطقه
ایالات متحده آمریکا در طرح «خاورمیانه بزرگ» خود به دنبال واگذاری نقش مهمی برای ترکیه میباشد. چرا که این کشور دارای ویژگیهای منحصر به فردی است که از جمله مهمترین آن عبارتند از:
1- تنها کشور مسلمان عضو پیمان دفاعی آتلانتیک شمالی (موسوم به ناتو NATO )
2- تنها کشور مسلمانی که در آینده نزدیک به اتحادیه اروپا خواهد پیوست.
حضور ناتو در کشورهای عراق و افغانستان اهمیت مضاعفی به ترکیه بخشیده و از طرفی پس از چهار دهه تلاش (به ویژه در زمینه استحاله فرهنگی و تقویت بنیانهای اقتصادی) با چراغ سبز اروپا و حمایت ایالات متحده احتمالا تا سال 2012 م به عضویت رسمی این اتحادیه در خواهد آمد، اگر چه برخی از کشورهای عضو این اتحادیه از این الحاق ناخشنودند، و اکثریت جمعیت مسلمان این کشور را تهدیدی بر علیه اردوگاه مسیحیت میدانند.
آنچه مسلم است، پیوستن رسمی ترکیه به اتحادیه اروپا تأثیرات مستقیمی بر جغرافیای سیاسی منطقه خواهد گذاشت، به ویژه در تعاملات این کشور با کشورهای عرب و مسلمان. هر چند که مقامات دولت ترکیه ادعا نمودهاند که این پیوستگی به اردوگاه مسیحیت در هویت و روابط اسلامی این کشور با کشورهای مزبور تأثیر منفی نخواهد داشت.
ایالات متحده آمریکا در سناریوی «خاورمیانه بزرگ» مصرانه به دنبال آن است که این کشور را به عنوان الگویی برای کشورهای منطقه، و به ویژه کشورهای اسلامی معرفی نموده و چنین القا نماید که اجرای دمکراسی به شیوه غربی منافاتی با حفظ هویت و فرهنگ اسلامی این کشورها ندارد.
بوش در سخنرانی اخیر خود در دانشگاه استانبول، پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا را در بهبود روابط جهان اسلام و غرب مؤثر دانسته و مدعی شد که این امر ثابت خواهد کرد که در این اتحادیه فقط یک مذهب حاکم نیست.
از طرفی، آمریکا به دنبال تقویت محور کشورهای موافق خود در خاورمیانه (ترکیه، اردن و رژیم صهیونیستی) در مقابل محور مخالف آمریکا (ایران، سوریه و حزبالله لبنان) است.
تنگناها و چالشهای فرا روی ترکیه
ترکیه علیرغم موفقیتهای کسب نموده در عرصه دیپلماسی و اقتصادی، با چالشهای فراوانی نیز روبروست که اهم آن عبارت است از:
1- بحران هویت: ترکیه به عنوان یک کشور مسلمان، متعلق به جهان اسلام است و به دلایل منطقی و تاریخی نمیتواند با میراث اسلامی وداع نماید. اما تلاش دولتمردان ترکیه برای پذیرش عضویت در اتحادیه اروپا و پذیرش خطوط قرمز و پیش شرطهای آن اتحادیه، نشانگر عزم جدی آن در الحاق به اروپا میباشد. این بحران تعلق باعث میشود که ترکیه در انتخاب «عمق استراتژیک» و «متحدین راستین» همواره مردد باشد. در امور داخلی نیز مسأله اسلامگرایی مردم مسلمان این کشور و مقاومت در برابر استحاله فرهنگی و مذهبی، در ظهور گروههایی نظیر انصارالاسلام و حزبالله باعث ایجاد محدودیت در مانور دولتمردان سکولار این کشور شده است.
به طور مثال در سال 1990 م ارتش ترکیه که دارای گرایشات شدید سکولاریستی و غیر دینی میباشد موفق به برکناری و حتی محاکمه نجمالدین اربکان (نخستوزیر وقت و دارای گرایشات دینی و تمایل به جمهوری اسلامی ایران) گردید ولی در انتخابات سال 2002 م مجدداً حزب اسلامگرای عدالت و توسعه آرای مردمی را کسب و ناسیونالیستها و کمالیستها را برای اولین بار دچار شکست سختی نمود. به نظر میرسد تنوع هویتی و نزاع در بین کانونهای قدرت در ترکیه (کمالیستها، اسلامگرایان و نظامیها) از انسجام این کشور میکاهد و به عنوان یک چالش مهم فراروی این کشور قرار دارد.
2- مسأله کردها: پراکندگی جمعیت اکراد در 4 کشور ترکیه، ایران، عراق و سوریه همواره به عنوان نقطه چالش این کشورها مطرح بوده است، ولی اثرات این چالش در ترکیه به مراتب چشمگیرتر از سایر کشورهای مذکور میباشد. حرکت منظم و ستیزهجویانه کردهای این کشور با دولت مرکزی برای کسب استقلال از چند دهه قبل آغاز و منظمترین تقابل در حزب کارگران ترکیه (موسوم به P.K.K) با ایدههای ناسیونالیستی ـ مارکسیستی تجلی یافته است.
3- اختلاف ارضی: ترکیه با کشورهای ارمنستان، سوریه و یونان دارای اختلافات تاریخی ارضی است و تا زمانی که نتواند این مشکلات را حل کند، قادر به ایفای نقشی مؤثر نخواهد بود.
4- معضل رژیم صهیونیستی: مناسبات ترکیه و رژیم صهیونیستی دارای پیشینه تاریخی نسبتاً کهن است (پذیرفتن یهودیان آواره شده از سراسر جهان از سوی سلطان بایزید امپراطور وقت عثمانی به عنوان اهل کتاب).
پس از روی کار آمدن کمال آتاتورک این قرابت بیشتر گردید و در سال 1949م با به رسمیت شناخته شدن موجودیت این رژیم غاصب توسط ترکیه (به عنوان اولین کشور مسلمان) این روابط را به صورت کامل و رسمی برقرار و هر روزه بر دامنه این همکاری افزوده گردید به نحوی که در حال حاضر تنها در استانبول قریب به 24 هزار یهودی ساکن و در کارهای بسیار مهم و پیچیده این کشور مشارکت دارند حقایق مزبور، کشور ترکیه را همواره در معرض تناقضات فراوان در عرصه تعامل و روابط خود با کشورهای مسلمان و عرب، به ویژه جمهوری اسلامی ایران قرار داده و با چالشهای فراوان مواجه ساخته است.