مهندس رجبعلی طاهری
هر سال که چهارشنبه سوری نزدیک میشود، شور و شوق بچهها برای تفرقهبازی شروع میشود، اضطراب و دلهره مادران دو چندان میشود، انفجارات و سروصداها گوشها را کر میکند، آتشسوزیها شروع میشود، رادیو و تلویزیون و رسانهها از چهارشنبه سوری سخن میگویند، مراسم و افسانهها را بیان میکنند و خطرها و سوختگیها و مرگ و میرها را گوشزد میکنند.
اما در همه این سروصداها و خسارتها و ناهنجاریها و غم و شادیها یک سؤال مطرح است که فلسفه چهارشنبه سوری چیست و از چه تاریخی در فرهنگ ایرانیان نهادینه شده است؟ ولی در جواب این سوال یک مطلب خام و نپخته در اکثر ذهنها موجود است که این مربوط به زرتشت و مراسم کهن ملی ایران میباشد. حال قبل از اینکه به فلسفه چهارشنبه سوری و مسائل مربوط به آن بپردازیم مقدمهای از تاسیس ادیان الهی بیان میشود.
تاسیس ادیان الهی
خداوند رحمان برای هدایت بشر بسوی توحید و نجات مردم از شرک و کفر و جهالت و ظالمین و اقامه قسط و عدل و تامین سعادت انسانها در دنیا و آخرت، پیوسته در طول تاریخ از هبوط آدم تا بعثت خاتم، پیامبرانی فرستاده و علائمی همراه آنها قرار داده که بعضا برخی از آنها تاکنون مانده است؛ مخصوصا قرآن کریم که عظیمترین و مهمترین معجزه پیامبر اسلام است.
این بینات و معجزات و علائم به شکلهای گوناگون (آثار باستانی، اساطیر و مراسمها، الواح و کتب) به صورت میراث فرهنگی برای آیندگان در بستر تاریخ قرار گرفته است، در زیر اشارهای به برخی از مهمترین آنها پرداخته میشود.
آثار و معجزات و میراثهای فرهنگی مهم تاریخ
1- حجرالاسود: هبوط حضرت آدم ابوالبشر(ع) همراه بود با علائمی از حجرالاسود.
این سنگ که در ابتدا همراه آدم از بهشت بر روی زمین آمده، نورانی بود و نور آن در طول دهها کیلومتر تلالو مینمود، که آخرین نقاطی که نور سنگ به آنجا رفته و دیده میشده، آن نقاط را به عنوان میقات معین شده که حاجی که قصد زیارت خانه خدا را دارد، بایستی در این نقاط محرم شود مانند مسجد شجره و جحفه. خلاصه این سنگ آسمانی علامت حضرت آدم است و به نام دست خدا با آن بیعت میشود. تاریخ این سنگ و حوادثی که بر آن گذشته بسیار است که ذکر آن از حوصله این مقاله خارج است.
2- لوح تختهای حضرت نوح(ع):
کشتی نوح که معجزه حضرت نوح بوده و تختههای آن و لوحی که چوبی بوده و دعای حضرت نوح و توسلش به پنج تن بر آن نوشته شده بود در زمان استالین در شوروی کشف میشود که سالها آن را مخفی نگه میداشتند؛ ولی بالاخره پس از سالها آفتابی میشود و جریان آن در مجله انتظار شماره 5 مفصلا بیان شده است.
3- عید قربان:
معجره عید قربان یادآور معجزه دیگری است و منت خدا بر ابراهیم و اسماعیل با وجودی که ابراهیم به امر خدا با کارد تیز اراده مینماید به بریدن گردن اسماعیل و اسماعیل هم صادقانه حاضر میشود برای قربانی، اما ابراهیم هرچه فشار میآورد و کارد میکشد، گردن بریده نمیشود. سپس گوسفندی بزرگ از بهشت آورده میشود برای قربانی به جای اسماعیل. لذا قربانی گوسفند در مراسم حج و عید قربان در هر سال یادآور این منت بزرگ خدا و اخلاص اسماعیل و تعبد ابراهیم میباشد و زمین قربانگاه و زمین جمرات را به نام منی نامگذاری شده است.
4- عید فطیر:
دیگر از آثار معجزات انبیا که در تاریخ ثبت شده عید فطیر است که مربوط به حضرت موسی(ع) و عبور بنیاسرائیل از رود نیل است که یهودیان هر ساله این روز را جشن میگیرند به یاد معجزه حضرت موسی که عصا به رود نیل زد و راه باز شد برای عبور بنیاسرائیل و نجات آنها از دست فرعون و غرق شدن لشکریان فرعون.
5- روز تولد حضرت عیسی(ع):
چون تولد حضرت عیسی(ع) به صورت خارقالعاده و بدون پدر و یک معجزه و از کلمهالله بود، لذا به عنوان مبدا تاریخ مسیحیان انتخاب شد تا همیشه یاآور لطف و هدایت و رحمت خدا باشد، لذا همه مسیحیان و موحدان و متدینان و مسلمانان جهان این روز را گرامی میدارند و جشن میگیرند.
6- عامالفیل:
نامگذاری سالی به نام عامالفیل به علت حمله لشکر فیلسواران ابرهه به خانه خدا در 16 ماه محرم به قصد تخریب و متقابلا شکست و قلع و قمع شدن آنها به وسیله برندگان ابابیل که جریان آن در سورهالفیل نیز آمده است، خود یکی از آیات است برای حفظ خانه خدا و دینش.
7- مولود کعبه:
دیگر از علامتها و معجزهها شکافته شدن دیوار خانه خدا برای مادر حضرت علی و وارد شدن فاطمه بنت اسد در خانه خدا و متولد شدن حضرت علی(ع) میباشد آنجایی که دیوار شکافته شده علامتگذاری شده و آن را «مستجار» میگویند که یکی از ارکان خانه خدا و محل اجابت دعا میباشد.
8- لیلهالمبیت:
مبدأ تاریخ مسلمانان همانا لیلهالمبیت (شبی که حضرت علی(ع) جای پیغمبر میخوابد) میباشد که دشمنان اسلام تصمیم گرفتند پیغمبر اسلام را در شب اول ربیعالثانی به وسیله چهل نفر شمشیر به دست بکشند ولی خدا رسولش را به اعجاز نجات داده، لذا این روز و این سال مبدا هجرت و تاریخ اسلام شد تا یادآور این نعمت بزرگ الهی و ادامه حیات آن حضرت باشد.
چهارشنبه سوری
بشر امروزه در دنیا بدنبال کشف آثار باستانی و علمی و دینی و حفظ آنها در موزهها و کتابخانهها میباشد. تاکنون در حفاریها آثار خوبی کشف و ضبط شده از جمله قطعه مکتوب چوبی در کشتی حضرت نوح. این کشفیات که تمدنهای کهن و نوع زندگی و دین و آئین آنها را برای ما روشن مینماید، خود دارای ارزشهای قابل تقدیر است اما از همه اینها مهمتر همانا شکافتن اعماق تاریخ و دل جوامع بشری و تحلیل و کشف علت نامگذاریها و حقانیت پدیدهها و مراسمها و ادیان و کشف بینات و معجزات و آیات تاریخی است که پایهگذار آنها انبیا و ادیان الهی است و توجه به آنها مزید علم و ایمان و یقین است.
اولا باید توجه داشت که هیچ مراسم تاریخی بدون علت و فلسفه نیست و هر جریان تاریخی آغازی دارد و اتفاقی افتاده است. مهم این است که بتوانیم واقعیت اولیه را به طور دقیق و بدون تحریف کشف نموده، شأن نزول آنرا پیدا کنیم.
مراسم چهارشنبه سوری هم مشمول این اصل قرار میگیرد.
مراسم چهارشنبه سوری با همه تغییراتی که در طول زمان در آن صورت گرفته، چه خوب چه بد، چه خرافی چه غیرخرافی، از قبیل آتش روشن کردن و از روی آن پریدن یا مراسم قاشق زنی یا کوزه انداختن یا گدایی کردن در شب چهارشنبه سوری و امثال اینها کلا حاکی از وجود یک واقعیت و حقیقت اولیه است که کشف آن مهم است. واقعیت امر بدین قرار است که حضرت ابراهیم(ع) نوجوان بود و بتپرستی در بابل رایج بود و آن حضرت در هر فرصت مناسبی به جامعه بتپرستی آن روز ضربتی تبلیغی میزد، از جمله در یک روز که شهر خالی از سکنه میشود، وارد بتکده شده، همانطور که در قرآن و کتابهای تاریخی ذکر شده، با تبر بتها را خرد میکند. بعد از مردم بر میگردند نمرودیان متوجه میشوند که این کار ابراهیم است و نمرود و نمرودیان تصمیم گرفتند حضرت ابراهیم را در آتش بیندازند. لذا آتشی برافروختند و حضرت ابراهیم که نوجوان بود در روز چهارشنبه او را در منجنیق گذاشته و در روز چهارشنبه او را در آتش انداختند.1
وقتی که ابراهیم(ع) را در آتش (آذر) انداختند، آتش به امر خدا بر ابراهیم سرد میشود: «قلنایا نارکونی بردا و سلاما علی ابراهیم» (انبیا، 69) به مجرد این اتفاق در جمعیت تماشاگر و لوله ایجاد شد؛ لذا یکی از کاهنان که مشاور نمرود بود، برای فریب مردم و جلوگیری از تشتت آنان گفت اینکه ابراهیم نسوخت. کار من است. من افسونی خواندم بر ابراهیم و بر آتش تا ابراهیم نسوزد. به محض اینکه این حرفها را زد و این دروغ را گفت، قطعهای از آتش به امر خدا زبانه کشید و بر رویش افتاد و او را سوزانید. (سوره اللیل اشاره به همین موضوع دارد فانذرتکم نارا تلظی، لایصلها الا الاشقی، الذی کذب و تولی یعنی سوخته شدن شخص، دروغگو و سرد شدن آتش بر ابراهیم (ع)2
این موضوع که در تاریخ باستان اتفاق افتاد، نمایش یک قیامت صغری برای عبرت و هدایت بشر میباشد که در قیامت کبری گرفتار عذاب نشوند. پس از این حادثه خارقالعاده، عدهای طرفدار حضرت ابراهیم شدند از جمله دختر نمرود و لقبی و اسمی متناسب با حادثه بر حضرت گذاشتند به نام زردشت، در لغتنامه دهخدا به قولی در ذیل کلمه زردشت و زرتشت مینویسد زردشت اول و اصلی همانا حضرت ابراهیم بوده. 3
خلاصه مراسم چهارشنبه سوری یادآور جهنم نمرود و درآتش افکندن حضرت ابراهیم است که خدا آن را تبدیل کرد به چهارشنبه سوری و بهشت تا آیتی باشد برای اهل عالم.
حال وظیفه ما ایرانیها این است که حقیقت چهارشنبه سوری را که مربوط به حضرت ابراهیم علیهالسلام، آن بزرگمرد متولد ایران زمین میباشد، و یک روز مهم و از ایامالله تاریخ است احیا کنیم و آن را گرامی بداریم و از آن به عنوان پیروزی موحدان بر مشرکان و پیروزی ابراهیمیان بر نمرودیان یاد نموده، تجلیل نمائیم و جشن بگیریم. همانطور که خواجه حافظ شیرازی سروده:
به باغ تازه کن آیین دین زردشتی
کنون که لاله برافروخت آتش نمرود
اما در این مراسم لازم است اولا خاطره حضرت ابراهیم را متذکر شویم، ثانیا مراقب باشیم هیچ خلاف شرع و عرفی صورت نگیرد، بلکه شادی و سرور و نورافشانی و ایجاد گرمی و محبت بدون کوچکترین مردم آزاری و اذیت و خسارت باشد و بدین وسیله پیام چهارشنبه سوری را که همانا توحید و مبارزه با مظاهر کفر و شرکت و بتپرستی میباشد، احیا نماییم.
همان طور که مراسم چهارشنبه سوری مقدمه مراسم نوروز باستانی است و خود را آماده عید طبیعت کرده، لباس نو میپوشیم و به دید و بازدید میرویم، باید انجام مراسم چهارشنبه سوری مقدمهای باشد برای نوروز بشریت و عید انسانیت؛ یعنی عید واقعی، ظهور حضرت مهدی علیه السلام و عجلالله تعالی فرجه.