مجتبی پویا
آمریکا و اتحادیه اروپا روز دوشنبه 26 دی ماه تلاش جدیدی را برای جلب موافقت روسیه و چین در راه رسیدن به اجماع بینالمللی درباره پرونده هستهای ایران آغاز در صورت به دست آمدن این اجماع پرونده هستهای ایران به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع خواهد شد. دیروز رایزنی وزرای امور خارجه آمریکا چین روسیه و اتحادیه اروپا در لندن بر سر این موضوع آغاز شد. همه شواهد حاکی از آن است که روسیه در برابر ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت سازمان ملل مخالفتی نخواهد کرد اما چین قصد دارد در برابر این تصمیم مقاومت کند. چین نیز مانند روسیه نیاز دارد روابط نزدیکش را با ایران حفظ کند. بیشترین حجم روابط این دو کشور با ایران در زمینههای تجاری و منابع انرژی است. این روابط به رغم چالشهای فزاینده بینالمللی درباره عزم تهران برای بومیسازی فناوری هستهای و دعوت مکرر آمریکا و کشورهای اروپایی به اتخاذ تدابیر سختگیرانهتر ادامه داشته است. بخشی از سیاست ولادیمیر پوتین برای نوزایی اقتصاد روسیه گسترش شاخههایی است که کماکان پس از فروپاشی شوروی در روسیه قویتر ماندهاند. این شاخهها عبارتاند از استخراج منابع طبیعی و بخش نظامی و البته فناوری هستهای که یکی از چند زمینه برتری روسیه در برابر رقیبانش به شمار میرود. چرا که این کشور حدود یک سوم بازار جهانی سوخت هستهای را در اختیار دارد. روسیه در حال حاضر مشغول ساخت نیروگاههای هستهای در هند، چین و ایران است و سوخت نیروگاههای هستهای جمهوریهای بازمانده از شوروی سابق و اقمار آن از قبیل چک اسلواکی، مجارستان و بلغارستان را تامین میکند. 5/3 یک ارزش صادرات فناوری هستهای روسیه نزد میلیارد دلار در سال برآورده میشود. از اینرو ایران نیز میدان وسیعی برای همکاری با روسیه به شمار میرود. علاوه بر آن ایران دارای سابقه طولانی روابط اقتصادی و تجاری با روسیه است، پس از انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 هجری خورشیدی اتحاد جمهوریهای شوروی سابق به سرعت جای ایالات متحده آمریکا و فرانسه را به عنوان تامین کننده فناوری هستهای ایران گرفت. پس از فروپاشی شوروی ایران روابطش را با روسیه ادامه داد و با امضای قراردادی با طرف روسی در سال 1995 احداث نیروگاه هستهای بوشهر را به این کشور سپرد. در فوریه سال گذشته با امضای قرارداد جدیدی تامین سوخت هستهای نیروگاه بوشهر را در طول مدت بهرهبرداری از آن و مهمتر از آن بازیافت و نگهداری سوخت مصرف شده را در خاک خود بر عهده گرفت. الکساندر که تا زمان امضای این قرارداد ریاست آژانس هستهای روسیه (روساتم) را به عهده داشت در پایان سال گذشته میلادی اعلام داشت روسیه در طول هفت یا هشت سال از زمان احداث نیروگاه اتمی بوشهر 1 میلیارد دلار درآمد داشته است. این رقم میزان تبادل اقتصادی دو طرف را به میزان دو برابر یعنی دو میلیارد دلار در سال افزایش میدهد. در این حال مساله ایران برای چین بدل به انتخابی دشوار شده است. در واقع چین اهمیت فراوانی به حفظ روابط خوب با واشنگتن میدهد و در عین حال خواهان حفظ روابط دوستانه با کشورهای غنی از منابع طبیعی انرژی مانند ایران است تا بتواند نیاز خود را به انرژی تامین کند. چین نگرانی خود را از بابت برنامه انرژی هستهای ایران اعلام داشته و تمایل خود را به بررسی راهکارهای که بتواند به حل و فصل این مساله بیانجامد به آگاهی رسانده است. همزمان چین درباره انگیزه شورای امنیت سازمان ملل برای حل مساله هستهای ایران ابزار تردید نموده است. حتی در صورت ارجاع پرونده ایران به سازمان ملل بعید به نظر میرسد چین با اعمال تحریمهایی که مربوط به روابط تجاری ایران و چین که مهمترین آنها واردات نفت از ایران است موافقت کند. در هر حال چین پیش از رو کردن برگهایش به دست روسیه نگاه خواهد کرد. در طول 10 سال گذشته چین هرگز از حق وتوی خود در شورای امنیت سازمان ملل در برابر تصمیمات ابرقدرتی مانند آمریکا استفاده نکرده است. بزرگترین توافقنامه ایران و چین در زمینه انرژی که در سال 2004 به ارزش 100 میلیارد دلار برای تحویل گاز طبیعی به مدت 25 سال به امضا رسیده تا به حال نتایج اندکی برای چین در برداشته است چرا که پس از امضای این قرارداد قیمت این منبع انرژی بسیار افزایش یافته است. بعید است پایانههایی که برای انتقال گاز طبیعی در ایران و چین باید ساخته شوند، تا پیش از سال 2010 آماده بهرهبرداری شوند. به این ترتیب حتی اگر روابط دو کشور در حال حاضر رو به وخامت گذارد ممکن است تاثیری در اجرایی کردن توافقنامهای که برای همکاری در زمینه انرژی بین خود امضا کردهاند نداشته باشد.