رضا ثابتی
حامیان و طرفداران انقلاب نارنجى اوکراین او را «الهه انقلاب» مى نامند، اما براى لئونیدکوچما رئیس جمهور سابق و برخى الیگارش ها و فعالان و نخبگان سیاسى و اقتصادى او فرشته عذاب است. «یولیا تیموشنکو»ى جذاب، یکى از چهره هاى اصلى تحولات و اعتراضات اخیر اوکراین و نخست وزیر فعلى این کشور در هر دو سو موافقان دلباخته و مخالفان سرسختى دارد. متحد اصلى «ویکتور یوشچنکو» رئیس جمهور جنجالى اوکراین در میان تمام حرف و حدیث ها توانست راى 373 عضو پارلمان 450 نفرى اوکراین را از آن خود کند و جاى پاى خود را به عنوان نخست وزیر در ساختار سیاسى شکننده اوکراین محکم سازد. وقایع دوره دو ماهه و پرماجراى انتقال قدرت در اوکراین محبوبیت تیموشنکوى جسور را روز به روز بیشتر کرد تا آنجا که زمان برگزارى مذاکرات بین نامزدهاى رقیب ریاست جمهورى گارد پلیس ضدشورش محافظ کوچما، تحت تاثیر همین شهرت، محبوبیت و جذابیت، سپرهاى خود را کنار زدند تا راه براى حضور غیرمنتظره تیموشنکو دشمن درجه یک رئیسشان براى حضور در گفت و گوها باز شود. او برخلاف ظاهر کاملاً زنانه، رفتارى مردانه در سیاست پیشه کرده اما از زنانگى خود نیز نهایت بهره را مى برد. به گفته ناظران، او در تهییج معترضین در جریان تظاهرات و نگاه داشتن شبانه روزى آنها در خیابان از هیچ حرف و عملى دریغ نمى کرد. روى سقف اتوبوس مى رفت، با زبان آتشین اش از دولت وقت مى خواست تا استعفا دهد و حاضرین را به وجد مى آورد حتى برخى از معترضین او را براى رئیس جمهور شدن شایسته تر مى دیدند.اما در کنار این هواداران دو آتشه، او دشمنان سرسختى دارد؛ از مسکو و جناح وابسته به روسیه در اوکراین که تقریباً به خون او تشنه اند تا متحدین رئیس جمهور که از شخصیت جنجالى و زبان تیز و رفتار گزنده و منش رادیکال او مى هراسند. اندکى پیش از آن که ویکتور یوشچنکو نامزدى تیموشنکو را براى پست نخست وزیرى دولت خود اعلام کند، با متحدین ائتلاف خود دیدار کرد و پس از آن چند خواسته صریح و سرراست آنان را به نخست وزیر منتخبش منتقل کرد: تیموشنکو باید براى غلبه بر حس نفرت و بى اعتمادى بسیارى از اوکراینى ها به خصوص ساکنان روس زبان بخش شرقى سخت تلاش کند. باید از سد جناح مخالف براى کسب راى لازم بگذرد (که گذشت) و این کارها را باید به تنهایى و بدون حساب روى حمایت فوق العاده متحدان انجام دهد. اولگ راپباچوک، از نزدیکان یوشچنکو و یکى از اعضاى حزب «اوکراین ما» (حزب تحت رهبرى یوشچنکو) که اکنون معاون نخست وزیر در زمینه اتحاد اروپا است مى گوید: «ویکتور به او [تیموشنکو] گفت که باید نگرانى هاى مردم را برطرف کند و این کار را از پارلمان آغاز کند. این دردسربزرگ یولیا بود و هست. مسئله تنها کسب راى از پارلمان نیست بلکه به دست آوردن حمایت و حفظ محبوبیت میان عامه مردم و سیاستمداران در آینده است.» به دست آوردن این حمایت به آسانى میسر نخواهد شد. هرچند او موفق شد راى لازم را از پارلمان اوکراین براى تکیه زدن بر مسند نخست وزیرى کسب کند اما او همچنان چهره اى جنجالى و حتى تفرقه انگیز محسوب مى شود. حتى یکى از اعضاى پارلمان اوکراین عضو ائتلاف یوشچنکو از هم حزبى هایش خواست تا به تیموشنکو راى ندهند چرا که او را باعث ایجاد شکاف و دودستگى در ائتلاف مى دانست. مواضع تند او و شیوه گفتار جنجالى اش هرچند در انقلاب نارنجى تاثیرى انکارناشدنى داشت اما باعث نگرانى حاکمان فعلى نیز شده است. نیش زبان او مهارناشدنى است. او لئونید کوچما را در یکى از سخنرانى هایش «خروس جنگى مو قرمز» خطاب کرد و در سخناش به هواداران «ویکتور یانوکوویچ» که در ابتدا مدعى پیروزى در انتخابات ریاست جمهورى اوکراین شده بود- پیشنهاد کرد که خودشان را با پرچم ها و پارچه هاى آبى و سفیدى که در حمایت از یانوکوویچ به دست گرفته اند حلق آویز کنند. او اکنون نخست وزیر دولت حاکم بر همه این مخالفان است. عوام فریبى و تظاهر از اتهاماتى است که مخالفان به او مى زنند و بررسى پیشینه او نه تنها پاسخى به این اتهامات نمى دهد بلکه بر ابهام آن مى افزاید. سه سال پیش هنگامى که او وارد مبارزه پرسر و صدا اما تقریباً ناموفق اعتراضات میدان بزرگ شهر براى سرنگونى لئونید کوچما شد در واقع تغییر موقعیت داد و از عضویت در طبقه نوکیسه و نه چندان محبوب اوکراین به یک مارشال ماهر و سرد و گرم چشیده ارتقاى سطح داد. اواسط دهه 1990 میلادى او وارد دنیاى سیاست شد اما تشکیل حزب «هرو ماداى» او در آن زمان بخشى از تلاش ثروتمندان تازه به دوران رسیده براى تثبیت موقعیت اقتصادى و گرفتن امتیازات بیشتر به حساب مى آمد.
کسى درباره شخصیت کاریزماتیک او یا اراده آهنینش تردیدى ندارد خصوصیاتى که موجب شده است او در سن 44 سالگى به یکى از چهره هاى مهم سیاست و اقتصاد اوکراین با فضاى مردسالارانه اش تبدیل شود. اما تیموشنکو کیست؟ آیا مبارز از جان گذشته ارزش هاى بازار آزاد، استقلال اوکراین و تفکرات لیبرال اروپایى است یا چهره اى تیره و تار است که سابقه اش مى تواند پیروزى مخالفان را مخدوش کند؟ تیموشنکو در سال 1960 در شهر دیپرو پتروفسک در شرق اوکراین، که زبان مردم آن روسى است و زمانى زراد خانه شوروى سابق بوده به دنیا آمد. شهر زادگاه او میراثى سیاسى دارد و پایگاه قدرت لئونید برژنف و کوچما بوده است. یولیا در رشته اقتصاد تحصیل کرد و در اواخر دهه 1980 یکى از اولین شرکت هاى زنجیره اى _ فروشگاه اجاره نوار ویدئویى _ را در دوران گورباچف راه انداخت. آشنایى با پائولو لازارنکو که در سال 1996 به نخست وزیرى اوکراین رسید تاثیر بسزایى در ترقى تیموشنکو داشت. لازارنکو ادعا مى کرد طرحى دارد که با پیاده سازى آن مى تواند بحران انرژى اوکراین را حل کند. در همین راستا و پیش از نخست وزیرى او تیموشنکو «سیستم یکپارچه انرژى اوکراین» را راه اندازى کرد. دلیل بروز بحران انرژى در کشور اوکراین، ناتوانى کارخانه ها در پرداخت پول گاز روسیه بود. لازارنکو شبکه اى از گاز منطقه اى را ایجاد کرد که گاز شرکت ها را در مقابل هر آنچه این شرکت ها پیشنهاد مى کردند، مانند پول نقد یا کالا یا سهام تامین مى کرد. شرکتى که یولیا تیموشنکو تاسیس کرد در این میان یکى از بزرگ ترین نفع برندگان این طرح بود.
آن دوران براى تیموشنکوى جوان، فرصت مغتنمى بود. «متیو برژینسکى» در سال 2001 کتابى منتشر کرد با عنوان «مسکو کازینو» که یک فصل از آن با عنوان «زن 11 میلیارد دلارى» به یولیا تیموشنکو اختصاص دارد. در آن فصل آمده است که در آن زمان یک جوخه کامل از نیروهاى ویژه امنیتى شوروى سابق مامور حفاظت از او بودند. برژینسکى مى نویسد یک بار تیموشنکو هواپیمایى به مسکو مى فرستد تا او را به دیپرو پروفسک بیاورد و ناهار را مهمان او باشد. عصر همان روز همان هواپیما برژینسکى را به مسکو بازمى گرداند. وقتى برژینسکى مى گوید که نمى خواهد مزاحم او شود و هواپیمایش را اشغال کند تیموشنکو پاسخ مى دهد: «نگران نباش چهارتاى دیگر از این هواپیماها دارم.»
در نتیجه نفوذ لازارنکو، تیموشنکو کنترل 20 درصد از تولید ناخالص داخلى اوکراین را به دست آورد و این جایگاهى بود که شاید هیچ شرکت خصوصى دیگرى در دنیا نداشت. اما رشد سریع او و دوستى با لازارنکو بعدها براى اودردسرساز شد. لازارنکو پس از مدتى از چشم حاکمان وقت افتاد و به اتهام فساد مالى در سال 1997 برکنار شد. او از اوکراین گریخت و سال 1999 به اتهام پولشویى و اختلاس در کالیفرنیا محکوم شد. تیموشنکو ابتدا توانست از این رسوایى فاصله بگیرد و با کسب اعتبار سیاسى در دوران نخست وزیرى یوشچنکو معاون او شد. اما با سردشدن روابطش با لئونید کوچما رئیس جمهور وقت اوکراین پاى او هم به این رسوایى کشیده شد. او در دوران معاونتش شرکت ها را مجبور کرد که در ازاى انرژى دریافتى پول نقد پرداخت کنند اما زمانى که خواست صنعت زغال سنگ اوکراین را نیز تحت اختیار خود درآورد کوچماى خشمگین او را اخراج کرد. (ژانویه سال 2001) او متهم شد که براى به دست آوردن سهم بیشترى در بازار گاز به لازارنکو رشوه داده است. او به اتهام ارتشا، پولشویى، فساد و سوء استفاده از قدرت 42 روز را در زندان گذراند. اما پس از تشکیل دادگاه هیچ شاهد و مدرکى براى اثبات این جرایم ارائه نشد. او خود همواره این اتهامات را رد کرده است. اما برژینسکى مى گوید که این اتهامات صحت دارد. او مى نویسد: «دولت آمریکا شواهد و مدارکى از گفت و گوهاى تلفنى میان او و لازارنکو در دست دارد.» یک منبع نزدیک به یوشچنکو نیز در این باره مى گوید: «یا این اتهامات صحت ندارد، یا این که تیموشنکو باهو ش ترین و زرنگ ترین آدم روى زمین است.»
پلیس بین الملل به درخواست مقامات روسیه نام او را در فهرست افراد تحت تعقیب خود قرار داد. این حکم دستگیرى با همین اتهام ها و تخلفات مالى به شرکتش در نیمه دهه 1990 مربوط مى شود. شوهر تیموشنکو نیز از این اتهامات بى نصیب نماند و مدتى فرارى بود. دولت کرملین از سرسخت ترین مخالفان تیموشنکو محسوب مى شود و پس از نخست وزیر شدن او نیز اعلام کرد که پرونده فساد و پولشویى او را در روسیه به جریان خواهد انداخت. درستى یا نادرستى این اتهامات هرچه که باشد چهره تیموشنکو را در میان برخى از مردم اوکراین تیره کرده است. چرا که در دهه 90 و در شرایطى که بسیارى از مردم عادى در اوکراین فقیر و گرسنه بودند او به فکر جمع آورى ثروت بود. او در سال 2001 نیز در پى جنجالى که بر سر قتل یک روزنامه نگار مخالف به وجود آمد وارد تظاهرات خیابانى علیه کوچما شد. یک سال بعد یک تصادف مرموز نزدیک بود به مرگ تیموشنکو منجر شود؛ حادثه اى که به اعتقاد بسیارى یک سوء قصد دولتى بوده است. اکنون او در مقام رهبر مخالفان ظاهر شده است، اما کسى نمى داند که او دقیقاً از چه چیزى حمایت مى کند و آیا برنامه سیاسى مشخصى دارد یا خیر. زمانى که یوشچنکو بر دیپلماسى تمرکز مى کند- مانند اجلاس اخیر مجمع جهانى اقتصاد در داووس سوئیس که او قول داد براى رسیدن به شرایط لازم جهت عضویت در اتحادیه اروپا حداکثر تلاش خود را خواهد کرد- تیموشنکو اصلاحات اقتصادى را اولویت هاى اول دولت خود خواند و گفت: «پرداخت مالیات ها باید گریزناپذیر اما در حد توانایى ها باشد. حرف من خطاب به مردم این است: رشوه دادن را فراموش کنید مالیات هایتان را پرداخت کنید.» یوشچنکو نیز معتقد است که تردید عمومى نسبت به شخصیت و عملکرد تیموشنکو به تدریج از میان خواهد رفت و در اجلاس داووس درباره نخست وزیرش گفت: «زمان بهترین التیام دهنده خواهد بود.» تیموشنکو نیز مى گوید: «مردم باید بدانند که زندگى [در اوکراین] به مرور با ثبات تر خواهد شد. زمانى که آنها موقعیت هاى جدید را ببینند و از آنها استفاده کنند تمام ترس ها و نگرانى هایشان از میان خواهد رفت.»