غلامرضا قلندریان
سفر قریب الوقوع محمد البرادعی به تهران که قرار است آخر هفته صورت پذیرد، با گمانه زنی درباره اهداف آن در رسانههای داخلی و خارجی روبه رو شده است. از منظر آژانس، هدف از سفر مدیرکل به تهران ایجاد فرصتی برای ایران است تا اطلاعات مورد درخواست آژانس را برای پر کردن آنچه شکاف در تاریخ فعالیتهای هستهای اش نامیده شده، ارایه کند. آمریکاییها و اروپاییها در این خصوص ایران را به پنهان کاری متهم کرده و البرادعی مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی را زیر فشار قرار دادهاند تا از ایران بخواهد به پرسشهای موجود در این زمینه پاسخ دهد. البرادعی که اجازه داده است کشورهای صاحب نفوذ در شورای حکام آژانس با دیدگاه دوگانه نسبت به برنامههای هستهای صلح آمیز جمهوری اسلامی ایران، در امور داخلی این نهاد مداخله کنند، اکنون بر سر دو راهی تأیید این برنامهها از یک سو و مدارا با خواستههای نامعقول و غیرمنطقی قدرتهای هستهای بخصوص آمریکا و اعتبار آژانس ازسوی دیگر، روبه روست.
البرادعی که به بهای همین مدارا و سختگیری بیش از حد معمول و خارج از قواعد بازی در چارچوب آژانس NPT، مسأله هستهای ایران را به نحو چالش برانگیزی در مدار خواستههای مذکور قرار داده، مقهور فریبکاری انحصار هستهای جهانی به سرکردگی آمریکا واقع شده است. از این روست که با تشکیک در صلحآمیز بودن برنامه هستهای ایران، از تأیید آن تاکنون خودداری ورزیده است. همین موضعگیری غیراصولی موجب شده است آژانس تحت رهبری وی، مقررات مربوط را نقض کرده و همراه با قدرتهای یکجانبه نگر، به افزون خواهی در مسأله هستهای ایران دست بزند. اعمال این رویه درباره یک عضو آژانس نه تنها به صدور قطعنامه و بیانیههای غیرالزام آور و غیرحقوقی انجامیده، بلکه تنش میان کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه خواستار دستیابی به فناوری هستهای را که طبق معاهده منع تولید و تکثیر سلاحهای هستهای (NPT) مجاز است، افزایش داده است.
ناکارآمدی و سستی مسؤولان آژانس بخصوص در رهگذر رسیدگی و حل و فصل مسأله هستهای ایران در چارچوب مقررات NPT، این فرصت را برای اهداف سیاسی غربیها فراهم ساخت تا به بهانه تقویت آژانس بین المللی انرژی اتمی، موضوع را از چارچوب آژانس خارج و به شورای امنیت سازمان ملل احاله نمایند.
استفاده ابزاری قدرتهای سلطهگر از سازمان ملل و سازمانهای تابعه آن که در جنگ عراق و برنامه صلحآمیز هستهای جمهوری اسلامی ایران به محک تجربه گذاشته شده، محصولی جز بی اعتباری این سازمانها در عرصه جهانی در پی نداشته است. در حال حاضر، آژانس بینالمللی انرژی اتمی دچار چنان ضعف مفرطی از ناحیه انجام وظایف قانونی خود شده که در طول تاریخ تأسیس آن، کم سابقه است. بنا بر اظهار منابع آژانس، سفر البرادعی به تهران برای مذاکره به منظور یافتن یک راه حل درباره برنامه هستهای ایران نیست، بلکه بخشی از فرایند راستی آزمایی در حال انجام است که مستلزم تماس از نزدیک میباشد.
اگر چنین برداشتی از مسأله هستهای ایران درست باشد، قاعدتاً لزومی به تماس نزدیک در سطح بالا نیست و بازرسان آژانس و معاونان البرادعی پیش از این بارها از نزدیک شاهد فعالیتهای سایتهای هستهای در تهران، اصفهان و نطنز بودهاند.
بنابراین، به نظر میرسد مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی که به دلیل بازیگری در عرصه شطرنج هستهای ایران به مهره ای در دست بازیگران قدرتمند تبدیل شده، از بی اعتباری آژانس در دوره مسؤولیت خود در حافظه تاریخی اعضای جنبش غیرمتعهدها، کشورهای در حال توسعه و جهان سوم، بشدت در هراس است.
برای بازگرداندن اعتبار آژانس به موقعیت قبل از گزارش پرونده هستهای ایران به شورای امنیت - که صدور بیانیه اخیر این شورا را به دنبال داشت و براساس آن مدیرکل باید گزارش فعالیتهای اخیر هستهای ایران را به شورای امنیت ارایه کند- تنها یک راه وجود دارد و آن مصالحه با تهران براساس واقعیتهای موجود است. مصالحه ای که به رسمیت شناختن حق ایران در دستیابی به فناوری هستهای را ممکن میسازد.
نباید از نظر دور داشت که با خارج شدن پرونده هستهای ایران از قالب و چارچوب آژانس، گزارش فعالیتهای اخیر هستهای تهران که طی روزهای گذشته توسط بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی تهیه شده است، به شورای امنیت ارایه خواهد شد. بدیهی است، این موضوع بیش از پیش ضعف مدیرکل و آژانس را برملا میکند.
از منظر جمهوری اسلامی ایران، سفر البرادعی در شرایطی انجام میشود که در یک دوره سه ساله مذاکره با تروییکای اروپایی، تهران مذاکرات بسیاری را در راستای اعتمادسازی و شفافسازی درباره برنامههای صلحآمیز هستهای اش انجام داده است. این مذاکرات همزمان با آژانس بینالمللی انرژی اتمی تداوم یافته و کشورمان همکاریهای تنگاتنگی با آژانس داشته است که پیرامون همین همکاریها با البرادعی گفتوگو خواهد شد.
با وجود این، مقامهای رسمی کشورمان مهمترین محور رایزنیها و تبادل نظر با مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی در تهران را که این بار در سطح بالاتری انجام میشود، بررسی چشمانداز آینده همکاریهای ایران و آژانس اعلام کردهاند. مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی در فرصتی که برای وی ایجاد شده است، این اختیار را دارد که با نگاه مستقل از زاویه دید کشورهای عضو آژانس و فارغ از پیروی از دیدگاه دوگانه غرب پیرامون مسایل هستهای ایران، به بحث و تبادل نظر با مقامهای عالی رتبه ایرانی بپردازد.
بدون تردید، مقامهای بلندپایه کشورمان در امور هستهای در طی این مذاکرات بر این موضع تأکید مینمایند که ایران به هیچ وجه از فناوری بومی شده هستهایاش که با همت والای فرهیختگان و دانشمندان جوان خویش به دست آورده صرف نظر نخواهد کرد و ادامه تحقیقات هستهای که طبق مفاد NPT و زیر نظارت آژانس انجام میشود، به هیچ وجه به حالت تعلیق مجدد در نخواهد آمد. جمهوری اسلامی ایران طی مدت تعلیق فعالیتهای غنی سازی و امور تحقیقات هستهایاش، خسارتهای جبران ناپذیری را متحمل شده است و دیگر تمایل ندارد بدون تضمینهای عینی متقابل و تعهدات دو جانبه، به چنین ریسک بالایی بدون حصول نتیجه و امتیازگیری دست بزند. بی تردید، تهران تا زمان تأیید برنامههای صلح آمیز هستهایاش از سوی آژانس بینالمللی اتمی بویژه شخص مدیرکل، خود را ملزم به رعایت پروتکل الحاقی و بازرسیهای سرزده نمیبیند، کما اینکه سفر بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی فقط با توافق قبلی طرف ایرانی صورت میگیرد. در حالی که دو هفته به مهلت شورای امنیت سازمان ملل به ایران در مورد برنامه هستهایاش باقی مانده است، مذاکره با البرادعی با اهمیت تلقی شده و نشان میدهد، از دیدگاه تهران، راه مذاکره همچنان باز است. منتها نباید تردید داشت که جمهوری اسلامی در جهت استیفای حقوق ملت ایران که همان حق دستیابی به فناوری صلحآمیز هستهای و چرخه سوخت هستهای است، با جدیت عمل خواهد کرد. جمهوری اسلامی ایران نشان داده است که باب مذاکره با کشورهای مختلف را برای حل مسالمت آمیز چالش هستهای ایجاد شده از سوی آمریکا نبسته است و گفتوگو با روسیه و رایزنی با دیگر کشورهای اروپایی و غیراروپایی، همچنان ادامه دارد. آژانس و طرفهای مقابل برنامه هستهای ایران باید به این نتیجه رسیده باشند که ملت و دولت ایران با تهدید و فشار غربیها و چماق شورای امنیت، از حقوق حقه خود در دستیابی به انرژی هستهای و تولید چرخه سوخت، منصرف نخواهند شد.
کلام آخر این که، همچنان که بارها اعلام شده است، ایران آماده است به همکاریهای نزدیک با آژانس ادامه دهد و با انجام مذاکره در صدد رسیدن به توافقی است که حقوق هستهایاش حفظ شود. اینکه ایران به سمت سلاحهای هستهای نخواهد رفت، موضوعی است که جمهوری اسلامی ایران کمافی السابق آمادگی دارد نگرانی جامعه بینالمللی را در مورد ماهیت صرفاً صلحآمیز برنامه هستهای خود برطرف کند. این در حالی است که در طول سه سال بازرسی آژانس بینالمللی انرژی، هیچ نشانهای از انحراف ایران از قوانین NPT به دست نداده و تهران فقط در پی انرژی هستهای برای مقاصد صلحآمیز است.