حکومتگری خوب در خدمت بشر

*آقای سالاری شما به عنوان رئیس‌گروه برنامه‌های حکومتمداری دموکراتیک برنامه عمران ملل متحد در ایران،چه تعریفی از حکومتگری یا حکومتمداری خوب و مطلوب ارائه می‌دهید؟
**حکومتمداری، سیستمی از ارزش‌ها، سیاست‌ها و نهادهایی است که در ارتباط با اداره امور کشور با یکدیگر همکاری می‌کنند و بر یکدیگر تاثیر هم می‌گذارند. البته حکومتگری یا اداره در سطح یک شرکت هم مصداق پیدا می‌کند. من فعلا بحث خود را به نحوه اداره امور یک کشور محدود می‌کنم. در این محدوده،حکومتمداری برای این که خوب باشد باید ویژگی‌هایی را داشته باشد. معمولا چند ویژگی کلی را برای حکومتگری خوب در نظر می‌گیرند که عبارتند از: 1- حکومت قانون 2- مشارکت مردمی 3- احترام به حقوق بشر 4- عدم تبعیض 5- شفافیت و پاسخگویی.اساسا وقتی ازحکومت قانون صحبت می‌کنیم منظور این است که باید قانون و چارچوب حقوقی مشخصی وجود داشته باشد. این چارچوب حقوقی و قانونی، مشخص کننده زمینه‌های فعالیت هر سازمان، فرد و نهادی است. این قانون باید به صورت یکسان،بدون تبعیض و باتوجه به عدالت و انصاف در مورد همه اجرا شود.حکومت قانون،زمانی می‌تواند خوب باشد که به مفاهیم اصلی حقوق بشر احترام گذاشته باشد. به عبارت دیگر، حکومت قانون،وقتی خوب است که به اصول حکومتمداری خوب توجه کند وگرنه لزوما هر قانونی، خوب نیست. یعنی یک قانون خوب، باید به مسائل حقوق بشری، عدم تبعیض و مشارکت مردم توجه داشته باشد. همچنین بدون مشارکت مردم و بدون مشارکت نهادهای مردمی،نمی‌توان انتظار داشت که در یک کشور، حکومتمداری مطلوب ایجاد شود. چون احساس تعلق مردم در صورت چنین بی‌توجهی‌ای وجود نخواهد داشت. زمانی که احساس تعلق باشد، کارهای زیادی به راحتی انجام می‌شود.اصل عدم تبعیض به این موضوع می‌پردازد که نباید بین افراد،براساس نژاد، زبان، مذهب و یا مشخصه‌های جسمی و جنسیت تبعیض قائل شد و در نهایت یک سیستم و نظام،زمانی می‌تواند کارآمد باشد که شفاف عمل کند و خودش را پاسخگو بداند. بدون برخورداری ازشفافیت و پاسخگویی، مردم یک کشور، نسبت به آن سیستم و نظام احساس بیگانگی پیدا خواهند کرد. وقتی هم احساس جدایی از مردم ایجاد شود،حکومتگری خوب و مطلوب تحقق پیدا نمی‌کند. البته این چند مورد،در واقع مشخصه‌های اصلی یک حکومتمداری خوب است وگرنه جنبه‌های دیگری مثل مشارکت بیشتر،شیوه فعالیت و میزان مشارکت مردم را می‌توان به عنوان ویژگی‌های جانبی یک حکومتمداری خوب در نظر گرفت.
*از چه زمانی تلاش برای ارتقای نحوه اداره کشورها در چارچوب حکومتگری خوب،جزو فعالیت‌های برنامه عمران سازمان متحد ملل قرار گرفت؟
**برنامه عمران ملل متحد(undp‌) در اکثر کشورهای جهان وبویژه کشورهای در حال توسعه، دفتر دارد. برنامه عمران ملل متحد در داخل سیستم سازمان ملل،نهادی است که به <توسعه> توجه دارد و مثلا دفتر عمران ملل متحد در ایران می‌کوشد باتوجه به اولویت‌های ملی مذکور در برنامه‌های توسعه کشور،با نهادهای کشوری مثل وزارت امور خارجه و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی ایران همکاری کند.
اما در مورد وظایف برنامه عمران ملل متحد باید بگویم که یک برنامه کاری مهم در سطح بین‌المللی توسط این برنامه پیگیری می‌شود که چند مقوله ترویج حکومتمداری خوب،فقرزدایی، محیط زیست وانرژی و مبارزه با ایدز،مقوله‌هایی کلی و اساسی هستند که می‌توان نام برد.برنامه عمران ملل متحد،در سطح جهان براساس این اولویت‌ها، برنامه‌هایش را پیش می‌برد ولی این اولویت‌ها در قالب برنامه‌های کشوری در هر کشور، به شکل خاص خودش قالب‌بندی شده و در قالب پروژه‌های خاصی، عملیاتی می‌شود. ‌
*علت اهمیت یافتن فوق‌العاده مقوله حکومتگری خوب در برنامه‌های متاخر برنامه عمران ملل متحد چیست؟
**بعد از انتخاب آقای کوفی عنان به عنوان دبیرکل ملل متحد،این موضوع پیگیری شد که برنامه‌های کل سیستم سازمان ملل متحد در همه کشورها باهم همخوان باشد و به همه برنامه‌ها به صورت مکمل توجه شود. در سال 1999 هم با انتخاب مدیر جدید برنامه عمران ملل متحد،توجه اساسی و جدی به مقوله حکومتمداری خوب به عمل آمد. تا قبل از سال 1999 ، موضوع حکومتمداری در قالب پروژه‌های دیگر مورد توجه قرار می‌گرفت ولی از این سال به بعد، به عنوان یک شاخص و یکی از خطوط اصلی فعالیت‌های برنامه عمران در نظر گرفته شد.مدیر جدید برنامه عمران ملل متحد اعتقاد داشت که مسائل و مشکلات کشورهای در حال توسعه را نمی‌توان حل کرد،مگر اینکه مساله حکومتمداری در آنها از طریق مشارکت مردمی و مسائلی از این قبیل حل شود. به عبارتی،این موضوع مطرح شد که مسائل مرتبط با فقر،محیط‌زیست،انرژی را نمی‌شود حل کرد، مگر اینکه در ابتدا مساله حکومتگری را حل کرد. در واقع وجهی که تمام آن جنبه‌ها را به هم وصل و تقویت می‌کند،مساله حکومتمداری شناخته شد.ماهم چندسال پیش،با همکاری طرفین اصلی دولت ایران یعنی وزارت امورخارجه و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی توانستیم سندی را با عنوان <چارچوب همکاری توسعه‌ای ملل متحد> تهیه وتدوین کردیم و در قالب این سند،چارچوب زمینه‌های اصلی فعالیت‌های سازمان ملل متحد در ایران شناسایی شد. تهیه این سند،همزمانی داشته است با تهیه و تدوین برنامه پنج‌ساله چهارم توسعه ایران (200552009913844888). سندی که ما تهیه کردیم،به تایید دولت جمهوری اسلامی ایران هم رسید.
در سند <چارچوب همکاری‌های توسعه‌ای ملل متحد> برنامه‌های کشوری برنامه عمران ملل در ایران،در چند زمینه اصلی و مهم تعریف شد که کمک به دستیابی اهداف توسعه هزاره، حکومتمداری خوب، مساله محیط زیست و انرژی و کاهش اثرات بلایای طبیعی،چهار زمینه اصلی این سند هستند بعد ازتهیه و تصویب سند، باید پروژه‌ها و برنامه‌های خاصی را برای عملیاتی کردن آن با کمک شرکای ملی تهیه می‌کردیم.در زمینه حکومتمداری، ما توانستیم با مشورت نزدیک، طرفین کشوری‌مان، یک سند کلی همکاری در این خصوص تهیه کنیم. این سند در اواخر سال 2004 مورد تایید دولت جمهوری اسلامی ایران قرار گرفت و ما براساس این سند کلی و تایید دولت ایران، به تدوین پروژه‌های خاص اقدام کردیم.
در چارچوب سند حکومتمداری خوب که در راستای عملیاتی کردن سند چارچوب همکاری توسعه‌ای ملل متحد در ایران بود،ما سه نوع و زمینه همکاری پروژه‌ای را با مشورت متخصصان بین‌المللی و داخلی و شرکای ملی در نظر گرفتیم که شامل <حقوق بشر و دسترسی به عدالت> ،<تقویت جامعه مدنی> و <تمرکز زدایی و شوراها> است.سند پروژه حقوق بشر و دسترسی به عدالت تهیه و تدوین و سپس امضا شد. الان این سند در مرحله اجرا هست و شرکای اصلی این سند عبارتند از: دانشگاه تهران،دانشگاه شهید بهشتی، دانشگاه مفید قم، قوه قضاییه، انجمن صنفی روزنامه‌نگاران، کانون وکلا، کمیسیون حقوق بشر اسلامی و سازمان دفاع از قربانیان خشونت.البته این به معنای آن نیست که ما نمی‌توانیم در طول اجرای پروژه، با دیگران همکاری نکنیم. بلکه براساس فعالیت‌ها و براساس تشخیص‌هایی که توسط مدیریت ملی پروژه داده می‌شود، افراد و نهادها و سازمان‌های دیگر می‌توانند در اجرای فعالیت‌های پروژه همکاری کنند.در مرحله اول این طرح،دانشگاه‌ها و نهادهای مذکور، سمینارها و کارگاه‌های متعددی را در ارتباط با موضوع حقوق بشر برگزار کردند و مقالات و کتاب‌های متعددی را در این زمینه به چاپ رساندند.
در مرحله دوم طرح حقوق بشر و دسترسی به عدالت هم، شش موضوع اصلی را در نظر گرفتیم:
اول، تقویت توانمندی‌های سازمانی مراکز مطالعات حقوق بشری در دانشگاه‌های یاد شده، کمیسیون حقوق بشر اسلامی، قوه قضاییه، انجمن صنفی روزنامه‌نگاران ایران، کانون وکلا و سازمان دفاع از قربانیان خشونت است.
دوم، تقویت توانمندی‌ها در ارتباط با اشاعه فرهنگ حقوق بشر است که زمینه‌های آموزشی و ترویجی را پوشش می‌دهد. موضوع دیگر، در ارتباط با آموختن از تجربیات بین‌المللی است. یعنی ما در این زمینه از تجربه‌های کشورهای دیگر استفاده کنیم و دیگران هم از تجربیات ما با اطلاع شوند. این کار در سطح سازمانی و در سطح فردی و در قالب برگزاری سمینارها و کارگاه‌های بین‌المللی صورت می‌گیرد. موضوع چهارم هم می‌تواند تقویت آموزش‌های حقوقی، آموزش‌های تخصصی حقوق بشری باشد که دانشگاه تهران، دانشگاه شهید بهشتی و دانشگاه مفید قم و کمیسیون حقوق بشر اسلامی و نهادهای دیگر می‌توانند در این زمینه فعالیت کنند و مطالعات لازم را انجام دهند.در نهایت هم فعالیت‌های ترویجی در سطح جامعه و ایجاد آگاهی عمومی در زمینه فرهنگ حقوق بشری است که نهادهای دولتی و دیگران می‌توانند در انجام آنها موثر باشند. برای هریک از این موارد، فعالیت‌های خاصی در نظر گرفته شده است که هرکدام جزئیات خاص خود را دارند.
بخش دوم و سوم سند حکومتمداری خوب هم به موضوع تقویت جامعه مدنی و تمرکززدایی پرداخته می‌شود. در حوزه تقویت جامعه مدنی، فعالیت‌هایی در مورد تقویت، ظرفیت سازی و شبکه‌سازی در سطح کشور انجام شده است. ما سعی کرده‌ایم که همکاری ما فقط به سازمان‌ها و نهادهای جامعه‌مدنی تهران محدود نشود.
در زمینه تمرکز‌زدایی هم با وزارتخانه‌ها و سازمان‌های دولتی مسوول بویژه وزارت کشور، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، در قالب ظرفیت‌سازی ملی برای تمرکز‌زدایی و واگذاری یک‌سری مسوولیت‌ها به استان‌ها، شوراها و شهرداری‌ها گفت و گوهایی داشته‌ایم ولی فعالیت‌های خاص آن مشخص نشده است.
در حال حاضر، سند مربوط به <تقویت جامعه مدنی> تهیه شده و برای تایید نهایی به وزارت امور خارجه فرستاده شده است. سند پروژه سوم که در ارتباط با تمرکززدایی وتقویت شوراها است، هنوز در مرحله مشاوره قرار دارد و هنوز فعالیت‌های عملیاتی خاصی برای تدوین پروژه صورت نگرفته است.
*در حال حاضر تصور نمی‌کنید از تهیه اسناد لازم در زمینه‌های سه‌گانه حول محور حکومتمداری که باید با برنامه چهارم پنجساله توسعه اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی ایران عقب مانده‌اید؟
**در بخش اول که مربوط به <حقوق بشر و دسترسی به عدالت> است همزمان با برنامه چهارم توسعه،فعالیت‌های خود را انجام داده و انجام می‌دهیم ولی در دو حوزه <تقویت جامعه مدنی > و <تمرکز‌زدایی و شوراها> از برنامه چهارم توسعه ایران، عقب مانده‌ایم.
*چرا چنین وضعیتی رخ داده است؟
**به هر حال باید یک‌سری کارهای زمینه‌ای انجام بشود و مشورت‌ها و گفت‌وگوهای ما با طرفین کشوری به نتیجه برسد. باید توجه داشت که ما فعالیت‌های خود را در قالب اولویت‌های ملی و مالکیت ملی انجام می‌دهیم و در نتیجه این کار، زمان بیشتری می‌طلبد. چون پروژه‌های برنامه عمران ملل متحد در خلا انجام نمی‌شود. این پروژه‌ها توسط خود نهادهای دولتی و غیر دولتی ایران انجام می‌شود و آنها هستند که این اولویت‌ها را تشخیص می‌دهند. این اولویت‌ها در قالب پروژه تعریف و اجرا می‌شوند. در واقع اولویت‌ها در قالب‌برنامه چهارم توسعه هست ولی عملیاتی کردن آنها نیاز به مشورت دارد.
*اگر برنامه‌های در نظرگرفته برای این سرزمین، عملیاتی بشود، حکومتگری خوب تحقق پیدا می‌کند؟
**برنامه‌های ما در راستای برنامه چهارم توسعه تدوین شده است و به بهتر شدن حکومتمدرای خوب در سطح ملی کمک می‌کند.
*در محدوده اجرای سند حقوق بشر و دسترسی به عدالت، قاعدتا بخشی از همکاری شما باید مرتبط باشد با تسهیل برگزاری دادگاه‌ها و محاکم که به صورت عادلانه، دادرسی‌های لازم را انجام دهند. در این زمینه با قوه قضایی ایران چه نوع همکاری‌هایی داشته‌اید؟
**عمدتا همکاری ما، در ارتباط با تقویت ظرفیت‌های آموزشی و دسترسی بیش از پیش مردم به اطلاعات است. در همین زمینه می‌توانم بگویم که تهیه، و عرضه بروشورهای آموزشی قوه قضاییه با نام حقوق شهروندی توسط اداره کل آموزش‌های مردمی معاونت آموزش و تحقیقات قوه قضاییه تحقق پیدا کرده و بروشورهای مختلفی از جمله <تعرض قانونی به آزادی‌های فردی>، <دانستنی‌های ازدواج>، <چگونگی به اجرا گذاشتن چک در مراجع ثبتی>، <نسب>، <قانون حمایت از کودکان بی‌سرپرست و فرزندخواندگی>، <وصیت>، <شروط ضمن عقد در ازدواج>،<چگونگی تنظیم قرارداد اجاره واحدهای مسکونی و نحوه تخلیه آنها>،<انحصار وراثت>، <داوری در امور مدنی>، <دیه>، <اختلافات کارگر و کارفرما>، <قتل غیرعمد ناشی از رانندگی> و <هتک حرمت و افترا> به چاپ رسیده است و چاپ ماهنامه حقوق شهروندی هم در این راستا صورت گرفت.این برشورها همگی به زبان فارسی ساده و روان تهیه شده است و در دادگاه‌ها و مجتمع‌های قضایی در اختیار عموم مراجعه‌کنندگان قرار می‌گیرد. این بروشورها کلیه مفاهیم و جنبه‌های حقوقی را به زبان خیلی ساده به اطلاع عموم می‌رساند. علاوه بر این موارد، آموزش قضاوت و به روز کردن آموزش قضات و ترویج مفاهیم دسترسی به عدالت، خصوصا در مورد قضاتی که جدیدا به کار قضاوت پرداخته‌اند، در دستور کار ما بود و فعالیت‌های ترویجی خاصی در مورد حقوق شهروندی در صدا و سیمای ایران انجام شد و خط تلفنی خاصی هم برای ارائه مشاوره‌های حقوقی تلفنی به مردم در نظر گرفته شد. طرف اصلی ما در قوه قضاییه هم دفتر معاونت آموزش و تحقیقات این قوه بود. از طریق ارزیابی‌های انجام شده توسط قوه قضاییه و برنامه عمران ملل متحد، مشخص شد که یک سری مفاهیم جدید، آموزش‌های جدید و رویکردهای جدید در قوه قضاییه ترویج شده است.به بیان دیگر، هدف ما این بود که دسترسی مردم به اطلاعات و ساده سازی‌فعالیت‌ها برای مردم و دسترسی به راهکارها عملی گردد.
*با سایر نهادهای مدنی ایرانی چه پروژه‌هایی به اجرا درآمد؟
**با چند دانشگاه و از جمله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، توانستیم همکاری‌هایی را در زمینه آموزش و پژوهش داشته باشیم و مرحله دوم همکاری‌های ما با این دانشگاه‌ها شروع شده است. اما با کمیسیون حقوق بشر اسلامی، در ارتباط با تقویت توانمندی‌های سازمانی آن کمیسیون همکاری کردیم. در قالب یک پروژه جدید پنجساله هم فعالیت‌های خود را با این کمیسیون ادامه داده‌ایم. ما با کمیسیون، عمدتا در ارتباط با شبکه مدافعین حقوق بشر، آموزش در استان‌ها، تهیه مطالب، کتاب‌ها و تقویت سازمانی و نهادی کمیسیون و تقویت فعالیت‌های استانی همکاری داشتیم.
با دانشگاه مفید قم هم همکاری‌های خود را افزایش داده‌ایم و آنها هر دوسال یکبار، کنفرانسی بین‌المللی در مورد حقوق بشر برگزار می‌کنند.با انجمن صنفی روزنامه‌نگاران ایران هم سعی کردیم همکاری‌هایی داشته‌باشیم و حمایت از زمینه‌های مختلف آموزشی دانشکده و تقویت توانمندی‌های روزنامه‌نگاران و آموزش مفاهیم حقوق بشری از جمله این همکاری‌ها بوده است.با سازمان غیردولتی دفاع از قربانیان خشونت، همکاری‌هایی در زمینه تقویت مسائل حقوق بشری داشته‌ایم.
*از دید شما حکومتمداری خوب با حکومتمداری دموکراتیک، مفاهیمی مترادف هستند؟
**حکومتمداری خوب، یک جنبه‌اش دموکراسی است. یعنی مشارکت فعال و موثر مردم در امور اجتماعی و سیاسی و اموری که با زندگی آنها مرتبط است، دموکراسی نامیده می‌شود و بدون آن هم حکومتمداری خوب تحقق پیدا نمی‌کند.
*اداره یا حکومتگری خوب و مطلوب در نهادهای مدنی و بخش خصوصی به چه ترتیب آموزش داده شده است؟
**مطابق برخی تعاریف، بخش خصوصی هم جزو جامعه مدنی محسوب می‌شود و ما خیلی به نقش جامعه مدنی و بخش خصوصی در ترویج فرهنگ حکومتمداری خوب اهمیت می‌دهیم. اداره مطلوب در نهادهای مدنی هم شیوه‌های خاص خود را دارد. ما نیز سعی کردیم در حد توان ، در زمینه شبکه‌سازی، تقویت و توسعه دانش و آموزش و ایجاد ظرفیت‌های سازمانی و نهادی کار کنیم.ما معتقدیم که بدون حکومتگری خوب، نمی‌توانیم به توسعه پایدار انسانی دست یابیم. بالاخره تلاش برای دستیابی به توسعه انسانی هم جزو فعالیت‌های راهبردی برنامه عمران ملل متحد است و نقش رسانه‌های جمعی، برای ما بسیار مهم است و ما علاقه‌مندیم که با دوستانمان در روزنامه‌ها، نشریات و صدا و سیما که بخشی از جامعه مطبوعاتی و خبری کشور محسوب می‌شوند، همکاری‌هایی مستمری داشته باشیم و با همکاری و همیاری یکدیگر سعی کنیم شاخص‌های حکومتمداری خوب را ارتقا بدهیم.