متین کاکویی
تازهترین نشست سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) اگرچه با تصمیم تکراری «ثابت نگهداشتن تولید» برای محافل خبری دنیا ارزش خبری چندانی نداشت، برای ایرانیها یک نشست ویژه بود.ایران بالاخره پس از 36 سال ریاست دورهای اوپک را برعهده گرفت که این بدون شک مهمترین خبر نشست سازمان اوپک است. اعضای اوپک در این نشست همانطور که پیشبینی میشد، در تصمیمی تکراری اعلام کردند میزان تولید نفت خود را در ماههای آینده همچنان ثابت نگه میدارند. این در حالی است که پیش از برگزاری این نشست نیز کارشناسان صنعت نفت اکثرا پیشبینی کرده بودند نباید در شرایطی که قیمت نفت به بالای 80 دلار رسیده است، انتظار تغییری در سیاستهای تولیدی اوپک داشت. اوپک در سراسر سال 2009 نیز هیچ تغییری در میزان تولید نفت خود نداده بود اما در سال 2008 در چند نشست مجزا، مجموعا 2/4 میلیون بشکه از تولید نفت خود کاسته بود که همین اقدام به احیای قیمت نفت در بازارهای جهانی کمک شایانی کرده بود. قیمت نفت در چند ماه اخیر در محدوده 70 تا 80 دلار در نوسان بود که در ماه گذشته، طلای سیاه به قلمرو جدید بالای 80دلار قدم گذاشته بود. صد و پنجاه و هفتمین نشست اعضای سازمان اوپک برای تصمیمگیری درباره سیاستهای تولید نفت روز پنجشنبه گذشته در محل دبیرخانه این سازمان در وین، پایتخت اتریش برگزار شد و وزیران نفت کشورهای عضو سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در حالی به دیدار هم رفتند که بازهم مانند چند نشست اخیر میشد نتیجه این دیدار را پیشبینی کرد که از «تثبیت تولید نفت» حکایت میکرد. اعضای سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در حالی پس از 36 سال ایران را برای سال 2011 بهمدت یکسال به ریاست دورهای اوپک انتخاب کردند که بسیاری از کارشناسان معتقدند ایران با توجه به اهمیت حضورش در اوپک به عنوان دومین تولیدکننده بزرگ این سازمان، هنوز به حق واقعی خود یعنی دبیرکلی اوپک نرسیده است. بر اساس ماده 10 اساسنامه اوپک، کنفرانس متشکل از نمایندگان کشورهای عضو بوده و هر کشور عضو باید در تمام کنفرانسها شرکت کند.
وظایف کنفرانس شامل تنظیم خطمشی کلی سازمان و تعیین راه و وسایل مناسب برای تحقق آن، تصمیمگیری درباره هرگونه درخواست عضویت سازمان، تایید نصب اعضای هیات عامل، راهنمایی هیات عامل درباره ارائه گزارشها و توصیهها راجع به هر نوع مساله و موضوع در جهت مصالح سازمان، بررسی یا تصمیمگیری درباره گزارشها و توصیههای هیات عامل در زمینه امور سازمان و بررسی و تصمیمگیری درباره بودجه سازمان که توسط هیات عامل تقدیم میشود، خواهد بود. همچنین بررسی و تصمیمگیری درباره صورتحسابها و گزارش حسابرس که از سوی هیات عامل تقدیم میشود، دعوت از آن تعداد کشورهای عضو به منظور تشکیل یک جلسه مشورتی برای مقاصد خاص و در محلهایی که کنفرانس به مصلحت تشخیص دهد، تصویب هر نوع اصلاحیه به این اساسنامه، انتصاب رئیس هیات عامل و یک علیالبدل رئیس، انتصاب دبیرکل، انتصاب قائممقام دبیرکل، انتصاب حسابرس سازمان و رسیدگی به همه مسائلی که صراحتا به عهده دیگر ارکان سازمان گذارده نشده است، در حدود صلاحیت کنفرانس اوپک است.
از کاهش 2/4 میلیون بشکهای تا 5/1 سال حفظ تولید
کاهش سقف تولید اوپک از نشست 149 (شهریور 1387) آغاز شد. زیرا کاهش قیمت به بیشترین سطح خود رسیده بود و اعضای سازمان کشورهای صادرکننده نفت پس از ساعتها بحث و بررسی از تصمیم خود برای تغییر ساختار سهمیههای تولید و کاهش میزان عرضه نفت این سازمان در سطح 500 هزار بشکه در روز خبر دادند؛ به این ترتیب سقف تولید رسمی جدید اوپک به 8/28 میلیون بشکه در روز رسید، در حالی که هدف تولید پیشین اوپک معادل 67/29 میلیون بشکه در روز بود. بهدنبال آن با جدیشدن بحران جهانی اقتصاد و کاهش قیمتهای نفت، اوپک نشست اضطراری را در اوایل آبان 1387 در وین برگزار کرد که در آن جلسه قرار شد تولید نفت از ابتدای ماه نوامبر 5/1 میلیون بشکه کاهش پیدا کند و به 3/27 میلیون بشکه در روز برسد. با وجود کاهش 2میلیون بشکهای تولید اوپک در 2 نشست، قیمتهای نفت روند نزولی خود را حفظ کرد تا جایی که در نشست مشورتی اوپک که در اوایل آذر همان سال در قاهره برگزار شد، تصمیمهای جدی برای کاهش مجدد سقف تولید گرفته شد. نگرانی اعضا از کاهش قیمتها تا آنجا پیش رفت که در آخرین روز سال 2008 میلادی با کاهش قیمت نفت اوپک به 33 دلار و 36 سنت، به حداکثر خود رسید. به این ترتیب بود که در نشست 151 در الجزایر در دیماه 1387، اوپک تصمیم گرفت تولید خود را 2/2 میلیون بشکه دیگر کم کند که به این ترتیب با احتساب 2 میلیون بشکه قبلی، تولید این سازمان در کمتر از 4 ماه 2/4 میلیون بشکه کاهش یافت و به 1/24 میلیون بشکه در روز رسید. پس از این کاهش 2/4 میلیون بشکهای، روند قیمتها به تدریج رو به رشد گذاشت تا آنجا که اوپک را متقاعد کرد در نشست 151 (اسفند 1387) تولید را ثابت نگه دارد. از آن پس نیز در 5 نشست بعدی در 5/1 سال گذشته (نشستهای 153 تا 157) اوپک سقف تولید را بدون تغییر ثابت نگه داشته است.
اما و اگرها درباره عملکرد 50 ساله
اوپک یک سازمان بینالمللی است که اهداف آن طبق اساسنامه شامل ایجاد هماهنگی و وحدت در خطمشیهای نفتی کشورهای عضو و تعیین بهترین شیوهها برای تامین و حفظ منافع فردی و جمعی آنها، یافتن راهها و وسایل تامین ثبات بازار نفت، توجه کافی و مستمر نسبت به منافع کشورهای تولیدکننده و حفظ درآمد ثابت برای آنها، عرضه کافی، اقتصادی و منظم نفت به کشورهای مصرفکننده است. هر کشور عضو اوپک در سیستم رایگیری دارای یک حق رای است و همه تصمیمات کنفرانس جز درباره رویهها، مستلزم اتفاق نظر و رای همه اعضای رسمی است. اساسنامه اوپک، این سازمان را مکلف میکند تا موضوع ثبات و هماهنگی در بازار نفت را به منظور تامین منافع تولیدکنندگان و مصرفکنندگان نفت دنبال کند. تعیین سقف تولید نفت تنها امکان موجود برای کنترل بازار است. به منظور تصمیمگیری درباره سطح تولید با توجه به شرایط و تحولات بازار نفت، وزیران نفت و انرژی کشورهای عضو 2 بار در سال یا در صورت لزوم به دفعات بیشتر تشکیل جلسه میدهند و تصمیمگیری میکنند. اعضای اوپک شامل 12 کشور مستقل از 3 قاره جهان میشوند؛ ایران، عربستان، کویت، ونزوئلا، عراق، قطر، الجزایر، اکوادور، لیبی، امارات متحده عربی، نیجریه و آنگولا که در مجموع 79 درصد از ذخایر اثبات شده و حدود 44 درصد از تولید نصف جهان را در اختیار دارند.جمهوری اسلامی ایران که از بنیانگذاران سازمان اوپک است سعی دارد منافع ملی خود را در بازار جهانی نفت از طریق حضور فعال در این سازمان محقق کند. در مسیر پرتحول 5 دهه عمر اوپک، ایران به عنوان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان اوپک در کنار همتایان خود در اقتدار و تحکیم این سازمان نقش عمده داشته است. ایران همواره در اوپک از قیمتهای معقول و منطقی قیمت نفت که متناسب با منافع ملی کشور بوده، حمایت کرده است.
از سوی دیگر، درباره ارزیابی موفقیتها و ناکامیهای اوپک در نیم قرن گذشته اظهار نظرات موافق و مخالف بسیار است. برای نمونه موافقان با پذیرش اینکه هر سازمانی نقاط قوت و ضعف دارد، تاکید میکنند که در نگاه مقایسهای بین اوپک با دیگر سازمانها به نظر میرسد اوپک یکی از موفقترین سازمانهای بینالمللی در این کشورهاست. این در حالی است که مخالفان روند کنونی اوپک با اشاره به اینکه هنوز اساسنامه اوپک مربوط به 50 سال پیش است و این در حالی است که دنیا چندینبار تغییر کرده، توصیه میکنند بهتر است تغییراتی در کاربریهای این سازمان با توجه به تجربه 50 ساله آن ایجاد شود. همچنین گفته میشود که اوپک از کشورهای در حال توسعه تشکیل شده و دیگر کشورهای بزرگ صادرکننده نفت مانند روسیه عضو آن نیستند که همواره چالشهایی را ایجاد کرده است طوریکه در شرایط بحران اقتصادی که کشورهای عضو اوپک برای نگهداشتن قیمتها در سطح مناسبی سقف تولید خود را کاهش داده یا ثابت نگه میدارند، کشورهای غیرعضو اوپک با تولید بیشتر، نهتنها گاهی رسیدن به قیمتهای واقعی را دور از دسترس کردهاند، بلکه تامینکننده بیشترین افزایش تقاضای جهانی نفت نیز به شمار میآیند. بنابراین برخی کارشناسان پیشنهاد کردهاند که با توجه به وابستگی کشورهای عضو اوپک به تکنولوژی کشورهای دیگر که عمدتا مصرفکنندهها هستند، بهتر است اوپک تغییراتی در کاربری خود ایجاد کند و با هدف ارتقای سطح تکنولوژی و دانش کشورهای عضو در بخش نفت به سازمان کشورهای اقتصادی و تکنولوژی نفت تغییر نام و کاربری دهد. همچنین با وجود سیستم سهمیهبندی در اوپک که منتقدان آن را مهمترین کار اوپک میدانند، ملاحظه میشود که با وجود اجماع اعضا بر تصمیمگیریها بهطور معمول پایبندی کشورها حتی در شرایط شکننده قیمتها در 2 سال گذشته بهطور میانگین حدود 50 درصد بوده است. برخی کارشناسان معتقدند با گرانتر شدن قیمتهای نفت در سالهای آینده بهدلیل کاهش طبیعی تولید کشورها از یک طرف و رشد صنعتی کشورها بویژه چین و هند از سوی دیگر که نیاز به انرژی را افزایش خواهد داد، سیستم سهمیهبندی نیز خود به خود از بین میرود و آنگاه باید دید اوپک چه تغییری در رویکردهای خود برای حفظ قدرت این سازمان ایجاد خواهد کرد. به هرحال، اوپک پس از گذشت50 سال همچنان با اهدافی همچون کاهش ریسک تصمیمهای اوپک، افزایش توان رقابتی اوپک در مقابل غیراوپک و کاهش رقابت داخل سازمان و تبدیل آن به همکاری، استراتژی بلندمدت خود را پیگیری میکند که باید دید آیا در نشستهایی که در خلال برنامههای فرهنگی 50 سالگی برگزار میشود، تصمیم متفاوتی برای ادامه فعالیتهای اوپک گرفته خواهد شد؟