پیشینه حضور قدرتهای استعماری در منطقه
به طور قطع، فعالیتهای روسیه و انگلستان در قرن نوزدهم در منطقه آسیای مرکزی تشدید شد و پیشروی انگلیس در جنوب در درون آبهای خلیح فارس و اقیانوس هند افزایش یافت. تزارهای روس نیز در جنوب مرزهای خود در درون خشکی پیشروی خود را به طرف آسیای مرکزی آغاز کردند. در نتیجه فعالیتهای سیاسی، منطقه آسیای مرکزی جولانگاه امپراتوری روسیه و منطقه شبه قاره هند نیز مرکز فعالیتهای استعماری بریتانیا شد. حاصل این رقابتها تولد کشور بینام افعانستان بود که به منطقه حائلی بین منافع دو ابر قدرت در قرن 19 تبدیل شد. با وقوع انقلاب اکتبر در روسیه، نفوذ و رقابت امپراتوری روسیه و بریتانیا و معیارهای جدید تداوم یافت، اما با پایان یافتن جنگ جهانی دوم و تسلط شوروی بر اروپای شرقی، جهان وارد مرحله جنگ سرد شد و رقابتها و تضادها این بار بین مسکو و واشنگتن رهبری میشد تا که فروپاشی شوروی تداوم یافت. در همه این دورانها، منطقه آسیای مرکزی جزء مناطق تحت مناسبات استعماری مسکو با جمهوریهای محروم باقی ماند. با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در منطقه آسیای مرکزی، پنج کشور مستقل متولد شد و تسلط قدرت شرق گرفتاریهای سیاسی و اقتصادی و اجتماعی بر منطقه پس از استقلال کم رنگ شد.
سابقه حضور آمریکا در جمهوری تاجیکستان
خلأ ناشی از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و آغاز دوره انزوای سیاسی روسیه، توجه ایالات متحده آمریکا را به منطقه جلب کرد. آمریکا از نخستین کشورهایی بود که استقلال جمهوریهای آسیای مرکزی را به رسمیت شناخت و رسمیت جمهوری تاجیکستان را در اوایل سال 1371 بعد از جمهوری اسلامیآیران اعلام و سفارت خود را در پایتخت این کشور افتتاح کرد. در ده سال پس از استقلال، سیاستهای آمریکا در تاجیکستان با فراز و نشیب و تناقضاتی همراه بود. هر چند آمریکا در ملاقاتهای آغازین با دولتمردان تاجیکستان، بر پیروی از الگوی ترکیه در ساختار سیاسی و برقراری حکومتی لائیک در این کشور تأکید میکرد. اما بر خلاف اعلام رسمی مبنی بر همکاری با حکومت مصالحه ملی در سالهای آغازین استقلال، با حمایت از گروهی یاغی همچون "سنگک صفراف" در منطقه کولاب، عملأ کارنامه منفی از خود به جای گذاشت.
برای مثال، "اسکودیر"، سفیر وقت آمریکا به بهانه کمکهای بشر دوستانه به کولاب سفر کرد و در مناقشات دولت با اپوزیسون، با یک جانبه گرایی خشم گروهای اپوزیسیون را برانگیخت. از سوی دیگر، مناسبات نزدیک دولت تاجیکستان با روسیه موجب شد تا جایی برای حضور آمریکاییها فراهم نشود. آمریکا در مقاطعی هم به جای گرفتن مواضع حاد علیه نهضت اسلامی تاجیکستان، سکوت پیشه میکرد، اما پس از انعقاد معاهده صلح 1376 بین حکومت تاجیکستان و نیروهای مخالف، تلاش کرد تا روابط خود را با دولت تحکیم بخشد. در اواسط 1377 نیز به علل امنیتی "کنت اسمیت"، معاون سفیر آمریکا در تاجیکستان، اعلام کرد که آمریکا دیپلماتهای خود را از دوشنبه خارج میکند که برخی از آنان به آلماتی (پایتخت قزاقستان) منتقل شدند. اما با حوادث 11 سپتامبر نگاه آمریکا در منطقه آسیای مرکزی و تاجیکستان دگرگون شد.
حضور آمریکا بعد از 11 سپتامبر
حوادث یازدهم سپتامبر موجب شد تا آمریکا به بهانه مبارزه با تروریسم که مرکز آن در افغانستان بود، نیروهای بسیاری به منطقه آسیای مرکزی اعزام کند و بخش اعظم حمله نظامی علیه افغانستان را از این منطقه انجام دهد. آمریکا با رضایت ازبکستان و قرقیزستان در این دو کشور پایگاههای نظامی تأسیس کرد و اجازه عبور از حریم هوایی کشورهایی همچون روسیه، قزاقستان و تاجیکستان را به دست آورد که آغاز نفوذ بیشتر در آینده منطقه بود. این خبر، در اول مهرماه 1380 از سوی خبرگزاریها اعلام شد و شماری از هیئتهای نظامیآمریکا برای مطالعه در مورد احداث پایگاه نظامی تاجیکستان و همچنین آماده سازی پایگاه هوایی عینی در شرق دوشنبه وارد این کشور شدند. توجه به این مطالب ضمن نگاه به اهداف آمریکا در منطقه آسیای مرکزی، به طور مشخص به بررسی اهداف آمریکا در تاجیکستان میپردازیم.
در یک نگاه کلی، آمریکا قصد دارد با حضور در منطقه آسیای مرکزی، کنترل خود را نسبت به رقیب سنتی خود (روسیه) افزایش دهد و آن را حفظ کند. آمریکا در دوران جنگ سرد و جهان دو قطبی نیز این هدف را دنبال میکرد، و با تداوم این کنترل، تلاش میکند تا روسیه را به قدرت تنزل یافته منطقهای تبدیل کند. مسئله بعدی، اهمیت دریای خزر است که به عنوان خلیج فارس دوم مطرح است. سومین هدف میتواند کنترل جریانهای اسلامی در کل منطقه باشد. از آنجا که رفتارهای سیاسی متزلزلی در منطقه وجود دارد، پتانسیل مذهبی در منطقه به علت محدودیتهای دهههای گذشته فوران کرده است، مهار نکردن آن ممکن است در آینده برای سیاست خارجی این کشور مشکل ساز باشد. هر چند رشد و فعال شدن تفکر مارکسیستی هم بعید نیست. چهارمین هدف آمریکا کنترل چین و هند است که مرزهای مشترک در منطقه دارند یا قابل دسترسیاند.
افزون بر این، تقابل با همکاریهای منطقهای میتواند از دیگر اهداف آمریکا در منطقه باشد. غیر از انتقال انرژی از راه ایران در مشارکتهای منطقهای و سازمان اقتصادی اکو بحث ایجاد محور جدید شمال - جنوب برای اتصال روسیه از طریق منطقه آسیای مرکزی و ایران به هند، دو طرح مهمیآست که حساسیتهای آمریکا را برانگیخته است. از سوی دیگر، با توجه به انرژیهای موجود در منطقه و کنترل احتمالی آمریکا بر آن،تضعیف اوپک که بیشتر یک سازمان همکاری نفتی در حوزه خلیج فارس به شمار میآید، هم میتواند هدف بعدی آمریکا در منطقه باشد. آمریکا همچنین خواستار تضعیف پیمان مشترک المنافع است که پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی برای همکاری کشورهای پانزده گانه شوروی سابق تشکیل شد و میتواند تهدیدی برای آمریکا در نتیجه همگرایی کشورهای منطقه باشد. از آنجا که ایران در دهه بعد از استقلال ضمن برقراری روابط منطقی با جمهوریهای آسیای مرکزی، در تقابل با کشورهای منطقه است، بر هم زدن روابط ایران و کاهش نفوذ آن در منطقه و پیدا کردن بازار مصرف برای جمعیت قریب به 60 میلیونی و سلطه فرهنگی از دیگر اهداف آمریکاست.
با این وضع، باید دید آمریکا در تاجیکستان به دنبال چیست؟ این پندار که نفوذ آمریکا در منطقه به خصوص در تاجیکستان تنها بعد از واقعه 11 سپتامبر و از طریق سیاستهای نظامی صورت گرفته است، اندیشه درستی نیست، همان گونه که گفته شد، آمریکا از جمله کشورهایی بود که در دوران جنگ داخلی و بحران درونی در تاجیکستان، از طریق سازمانهای دولتی و غیر دولتی و بینالمللی در قالب کمکهای بشر دوستانه اقداماتی انجام داد، به طوری که بیشترین کمکها به منطقه کولاب بود و هنگامیکه این واقعیت را پذیرفت که نهضت اسلامی تاجیکستان نیرویی بالنسبه قوی در صحنه سیاسی این کشور محسوب میشود، مناسبات خود را با نهضت مجددا تنظیم کرد اما از دیدگاه کارشناسان سیاسی، اهمیت استراتژیکی تاجیکستان مهمترین علت توجه آمریکا به این کشور است. تاجیکستان بیش از 1200 کیلومتر مرز مشترک با افغانستان دارد و میتواند از مکانهای کنترل این کشور و ارسال کمکهای نظامی به افغانستان باشد.
چند ماه قبل از شروع عملیات در افغانستان "تامی فرانکس" که بعدا به فرماندهی نیروهای آمریکایی در افغانستان منصوب شد، در جریان سفر به این کشور با امام علی رحماناف رئیسجمهور این کشور دیدار کرد که با شروع جنگ این دیدارها افزایش یافت. هدف بعدی آمریکا از حضور در تاجیکستان جلوگیری از جنگهای داخلی است که میتواند اوضاع سیاسی و نظامی منطقه و جهان را تحت تاثیر قرار دهد. در اعلامیههای رسمی مقامات دولتی آمریکا نیز به این هدف اشاره شده است، برای مثال، جلوگیری از رشد سلاحهای کشتار جمعی (سلاحهای هستهای، شیمیایی و میکروبی)، جلوگیری از رشد موج اسلام گرایی، پشتیبانی از روند دموکراسی و حفظ حقوق انسانها و کمکرسانی به کشورهای منطقه در کشف و استخراج معدن زیرزمینی. رابرت فین، سفیر وقت آمریکا در این کشور، اشاره میکند: "آمریکا برای تاجیکستان چیزی را میخواهد که مردم تاجیکستان خواهان آن هستند. یعنی مردم این کشور پیش از هر چیز صلح و ثبات در کشور و توسعه دموکراسی را بر پایه اقتصاد بازار خواستارند.
آمریکا وظیفه خود میداند که به جمهوری تازه استقلال یافته تاجیکستان در راه پیاده کردن اهدافش کمک و یاری همه جانبه رساند. همچنین اعلام کرد که از آقای رحمان اف برای دستیابی به هدف عالی خود یعنی بینیازی از کمک کشورهای دیگر و دستیابی به استقلال واقعی تا رسیدن به کشوری توسعه یافته، حمایت میکند." آگاهی داریم که تاجیکستان در بخشهای نظامی و اقتصادی به روسیه کاملأ وابسته است. پس از فروپاشی شوروی، آمریکا تلاش کرده است تا جهان را بسوی تک قطبی شدن سوق دهد، ولی هنوز هم نفوذ روسیه در آسیای مرکزی (که جزء مناطق مهم است) و به خصوص در تاجیکستان به چشم میخورد. از این رو، آمریکا به دنبال تحکیم استقرار خود در این کشور است.
اقدامهای عملی آمریکا برای تحکیم نفوذ در جمهوری تاجیکستان
1- کمکهای بشردوستانه
آمریکا تلاش دارد تا تقریبأ در همه جنبههای زندگی مردم این کشور تأثیر و نفوذ خود را عملی کند. بخشی از این اقدامات با توجه به مشکلات اقتصادی مردم و دولت این کشور، در قالب کمکهای بشر دوستانه صورت گرفته است. این کمکها از دوران جنگ داخلی در قالب ارسال محمولههای مواد غذایی از جمله گندم و غلات، تا کنون ادامه داشته است. در بهمن 82 وزارت خارجه ایالات متحده آمریکا برای وزارت بهداشت تاجیکستان مبلغ 7/5 میلیون دلار تجهیزات پزشکی ارسال کرد که پس از واقعه 11 سپتامبر، پنجمین کمک رسانی بوده است. این کمکها، شامل آموزش و پرورش نیز میشود. برای مثال در شعبه عمومی مؤسسه جامعه آزاد در همکاری با آژانس رشد بینالمللی آمریکا و انجمن بینالمللی "قدم به قدم" در تالار مهمان سرای کیان در شهر دوشنبه به طور رسمی برنامه خود را معرفی کرد. مطابق این برنامه، در آموزش کودکان زیر ده سال از متدلوژی جدیدی استفاده میشود که هر دانشآموزی به طور انفرادی تحت آموزش قرار میگیرد. این آژانس همکاری نزدیکی با وزارت معارف جمهوری بر قرار کرده است. بانک جهانی، بانک آسیا و بنیاد آقاخان در این بخش سرمایهگذاری کردهاند. از سوی دیگر، سفیر امریکا در تاجیکستان از کمک 30 میلیون دلاری به این کشور در سال 82 خبر داد، هر چند وعده کمک یک میلیارد دلاری غرب و آمریکا هنوز تخقق نیافته است.
2- فعالیت در بخشهای فرهنگی
بخشی دیگر از اقدامات آمریکا در تاجیکستان به قشر دانشگاهی این کشور مربوط میشود. که جذب دانشجویان تاجیک به آمریکا از جمله این برنامه هاست.در اوایل سال 82، نشست مشورتی اعضای سفارت آمریکا با مسؤلان دولتی تاجیکستان صورت گرفت در این جلسه، "حیدر ادینایف"، معاون آموزش و پرورش، "نیانا ایواسن"، از مقامات سفارت آمریکا، "جولیا مکی"، نماینده منطقهای شورای آمریکا در امور آموزش. برخی دیگر از مقامات تاجیکی، درباره همکاریهای مشترک تبادل نظر کردند. حاصل این نشست فرمان رئیسجمهور در سال 82 مبنی بر توجه به امر آموزش زبان انگلیسی بود و در دانشگاهها و سایر مراکز دورههای کوتاه مدت و بلند مدت آموزش زبان انگلیسی افتتاح شد. در طرحی که سفارت آمریکا در یکی از نشریات داخلی نیز به چاپ رسید، اطلاعات مکتوبی یرای سفر به آمریکا و تحصیل در آنجا ارائه شد که برخی جوانان تاجیک با استقبال برگهای آن را تکمیل کردند.(1) سوای از آن در قالب پاسداران صلح راهاندازی. کمپهای فرهنگی در تاجیکستان تشدید شده است که به طور نمونه در منطقهای سر سبز در این کشور اردوگاهی احداث شده که جوانان تاجیک در ان یک دوره زندگی به سبک آمریکائی را تجربه میکنند از سوئی دیگر یک سازمان آمریکائی برای تو سعه رقص تاجیکی به این کشورقول کمک داده است.(2)
3- رسانههای گروهی و اصحاب مطبوعات
روزنامه نگاران تاجیک نیز از دیگر اقشار جامعه تحصیل کرده تاجیکستاناند که مورد توجه فعالیتهای فرهنگی آمریکا در این جمهوری بودهاند. بخشی از این کمکها معطوف به برآوردن نیازمندیهای فنی و سخت افزاری این قشر بوده است. در حال حاضر، تقریبا در همه مناطق جمهوری با کمک سازمانهای بینالمللی به خصوص شعبه تاجیکستانی "جامعه آزاد" بنیاد ساراس(3) به قشر روزنامه نگار کمک میشود. برای مثال، در منطقه ختلان (کولاب) "ختلان پرس" تأسیس شد و برای روزنامه نگاران شهر دوشنبه نیز در همان سال واحد خبرگزاری افتتاح شد. از سوی دیگر، همه ساله دهها روزنامه نگار تاجیک با کمک سازمانهای بینالمللی به کشور آمریکا سفر میکنند و نمیتوان در این جمهوری نشریهای یافت که سردبیر یا... آن به آمریکا سفر نکرده باشد. روزنامه "نجات"، "ترجمان نهضت اسلامی تاجیکستان"، نیز از این امر مستثنی نبوده است. همچنین سازمان آمریکایی "اینتر نیوز" همایشی را برای آشنایی خبرنگاران تاجیکستان با مبانی حقوق کار خبرنگاری در دوشنبه برگزار کرد. این سازمان، فعالیت خود را در تاجیکستان از 8 سال پیش آغار کرده و در این مدت با برپایی بیش از 60 همایش در زمینههای گوناگون دستورالعملهای آموزشی ویژهای را نیز به چاپ رسانده و در فعالکردن شبکههای رادیو و تلویزیونی مستقل در مناطق تاجیکستان نقش داشته است.(4)
4- سیاسی
اما علی رحمان، رئیسجمهور تاجیکستان، در سفرهای متعدد به ایالات متحده آمریکا دراین سالهای طولانی، علاوه بر ملاقات با مقامات آمریکایی با رؤسای بانکهای بینالمللی و صندوق بینالمللی پول نیز دیدار وتلاش کرد تا به جذب جامعه آمریکا (بخش دولتی و غیر دولتی) برای بازسازی(5) اقتصاد این کشور، که در جریان جنگ داخلی(76-71) به شدت آسیب دیده بود، بپردازد و علاوه بر دریافت قول کمک 200 میلیون دلاری، قرار داد برنامه 6400000 دلاری سازمان ملل را برای مبارزه با تجارت مواد مخدر در مرزهای این کشور با افغانستان به امضا رساند، برخی رفت و امدهای هیئتهای سیاسی و.. نیز موجب تقویت روابط دو کشور شده است. در سه ماه پاییز سال 80 نیز وزیر دفاع؛ مشاور وزیر خارجه و فرماندهی نیروهای نظامیآمریکا به این کشور سفر کردند. هیئتی از سناتورهای آمریکایی نیز در 17 دی 1380 وارد دوشنبه پایتخت تاجیکستان شد که موضوعات اصلی گفتگوی آن بررسی راهای مبارزه با تروریسم عنوان شده بود.(6)
در اوایل سال 81 نیز وزیر خارجه وقت تاجیکستان، "طلبک نظراف"، برای دیدار رسمی یک هفتهای عازم آمریکا شد که گسترش و تعمیق روابط در زمینههای امنیتی منطقه و... در دستور کار وی قرار داشت.(7) سفر رئیسجمهور تاجیکستان به ایالات متحده آمریکا در سالهای گذشته میلادی(8) سبب تقویت در مناسبات دو کشور بود.در این سفرها هر دو طرف ضمن بحث درباره مسائل مربوط به اصلاحات سیاسی و اقتصادی در تاجیکستان، در زمینه مبارزه با تروریسم بینالمللی نیز به تبادل نظر میپرداختند... در اظهارات مشترک هر دو،طرف حمایت از همکاریهای استراتژیک که برای دو کشور سودمند است، مورد تأکید قرار گرفته بود.از سوی دیگر، دولت آمریکا در چارچوب حمایت از آزادی به کشورهای تاجیکستان، ازبکستان و قرقیزستان کمک مالی نموده بود که از ان جمله میتوان به سال 83 که مبلغ 157 میلیون دلار کمک نمود اشاره کرد.
5- همکاریهای نظامی
همکاریهای نظامی بلافاصله پس از واقعه 11 سپتامبر بین دو کشور آغاز و وارد مرحله جدیدی شد.(9)همانطور که گفتیم، در زمان حملات نظامیآمریکا به افغانستان، میان دو کشور توافقاتی مبنی بر استفاده از حریم هوایی صورت گرفت ولی صورت عملی به خود نگرفت که از علل آن غیر استاندارد بودن باند فرودگاههای تاجیکستان برای هواپیماهای آمریکایی بود. در گفتگوهای بعدی، تعمیر فرودگاه شهر دوشنبه در دستور کار قرار گرفت.همچنین. پذیرش عضویت تاجیکستان در سال 81 (10) در ناتو و قرار داد این کشور با آمریکا در سال 81 مبنی بر حق مصونیت به نظامیان آمریکایی از گسترش مناسبات نظامی تاجیکستان با ناتو و آمریکا خبر میدهد. بخش دیگر از همکاریهای نظامی دو کشور در قالب کمکهای نظامی است. در سال 82 طی مراسمی "فرانکلین هاول"، سفیر آمریکا، مقدار ده هزار دست لباس و کفش نظامی به ارزش 1345000 دلار به این کشور اهدا کرد. همکاریها بعد از ان هم ادامه داشت، آمریکا بر اساس دو برنامه به این جمهوری کمک نظامی کرد. بخشی از آن تحت عنوان "سرمایهگذاری نظامی در خارج" و قسمتی دیگر با آموزش بینالمللی نظامی میسر شده است. اجرای پروژه احداث پل بین تاجیکستان و افغانستان در ناحیه پنج (منطقه مرزی) که در دستور کار نیروهای نظامیآمریکا قرار گرفته است، بخشی دیگر از کمکهای نظامیآمریکا به نیروهای مرزبانی کشور تاجیکستان به شمار میآید.(11)
در سال 82 باز هم سفیر آمریکا طی مراسمی به میزان پانصد هزار دلار آمریکایی تجهیزات نظامیآز جمله بیسیمهای صحرایی (بارت)، ژنراتورهای گازوئیلی و رایانه و باتری به ژنرال عبدالرحمان عظیم اف هدیه کرد و تا پایان همان سال دو مرحله دیگر نیز از این کمکها وجود داشت. همه این موارد همکاریهای نظامی آمریکا پس از وقایع 11سپتامبر تحقق یافته و این در حالی است که آمریکا از سال 82 جمهوری تاجیکستان را به علت بحران داخلی مورد تحریم فروش سلاح قرار داده بود. اما در سال 82 با سخنان سخنگوی دولت آمریکا که خبرگزاریها نیز آن را منتشر کردند، لغو تحریم فروش سلاحها گامی مهم در جهت رشد هر چه بیشتر مناسبات دو کشور اعلام شد.(12) از آن هنگام تا کنون مهمترین محور همکاری نظامیآمریکا با تاجیکستان از مبارزه با تروریسم بین المللی، قاچاق مواد مخدر، تبادل اطلاعات، آموزشهای نظامی برگزاری همایشهای منطقهای و...، ارسال تجهیزات نظامی است.(13)
علاوه بر این، یک هیئت از وزارت انرژی آمریکا به تاجیکستان سفر کرد و بیشتر در خصوص توسعه نهادهای ذی ربط دو کشور در زمینه ایمن سازی در قبال خطرهای ناشی از تشعشعات اتمی و تفالههای هستهای به گفتگو پرداخت. در این دیدار که نماینده آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز حضور داشت مبلغ صد هزار دلار تجهیزات کنترل و سنجش درجه اشعه و دستگاههای مرتبط با مواد هستهای به این کشور منتقل و تحویل گردید.(14) از هنگامی که هیئت نظامیآمریکایی در تاریخ 8 خرداد 1382 از تاجیکستان دیدار کرد و ضمن نشست با ژنرال "رامیل نادراف"، معاون وزیر دفاع درباره توسعه روابط نظامی دو جانبه به مذاکره پرداخت. رابین فانتس که سرپرستی هیئت را برعهده داشت، آمادگی آمریکا را برای ارسال تجهیزات و امکانات لازم در شرایط اضطراری اعلام کرد و بر تداوم گذراندن دورههای آموزش نظامیآز جمله آموزش در بخشهای فنی مینروبی، آموزش زبان انگلیسی و ضد تروریسم،، تاکید کرد. (15) بنابر این محور بیشترین فعالیتهای نظامیآمریکا به بهانه و در چارچوب مبارزه با تروریسم شکل گرفته است. هرچند در ماه شهریورماه سالجاری خودروهای جیپ امریکایی به این کشور تحویل شده و مبلغ 7 میلیون دلار به منظور کمک برای مبارزه با قاچاق مواد مخدر و تقویت مرز و انجام اصلاحات درپلیس انجام گرفته است برخی از منابع خبری هم ذکر کردهاند که آمریکا در صدد ساخت یک مرکز آموزش نظامی با بودجهای معادل ده میلیون دلار در غرب این کشور است که یک تمرین گاه مشترک نظامی با آمریکاست.
به گزارش سایت مشرق از سوئی دیگر آمریکا بازسازی پل هزارودویست متری رودخانه پنج را هم که پیشتر باز سازی انرا بر عهده گرفته بود صورت عملی گرفته است تا بتواند بارهای غیر نظامی خود و یا ناتو را که در سال گذشته با دولت این کشور توافق نمود رابه افغانستان انتقال دهد. این پل نقش مهمی در تردد نیروهای نظامیآمریکا به افغانستان خواهد داشت. برخی معتقدند همکاریهای نظامیآمریکا از سال 71 با برنامهای تحت عنوان مشارکت برای صلح شروع شده است و تاکنون ادامه پیدا کرده که هدف اصلی ان آماده سازی الحاق تاجیکستان به ناتو و کسب مجوز حضور نظامی در تاجیکستان بوده است. از این روست که هم مرکز ویژه ناتو در تاجیکستان افتتاح شده است و هم از طریق هواپیماهای بدون سرنشین و گروههای کوچک ویژه سطح جاسوسی از تاجیکستان توسط امریکاییها افزایش یافته است.
6- کمکهای اقتصادی
در جریان سفرهای رئیسجمهور تاجیکستان به آمریکا قول کمکهائی نظیر مبلغ پنجاه میلیون دلار از سوی آمریکا برای رشد تعاونیهای کشاورزی داده شده است که دولت برای حل مشکلات اقتصادی و برنامههای رشد و توسعه تلاش کند، آمریکا ضمن حمایت از این کشور برای پیوستن به سازمان تجارت جهانی، از تصمیمات بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول پشتیبانی میکند. از سوی دیگر، دولت آمریکا برای اجرای طرحهای مربوط به ترویج بازرگانی و ارائه اطلاعات در بخشهای اقتصادی دست به کار شده است. کمکهای اقتصادی شامل آموزشهای بازرگانی هم است، بخشی دیگر از همکاریهای اقتصادی مربوط به اعطای وام 120 میلیون دلاری بانک توسعه آسیا به این کشور است. گیرت واندر لیندن، مدیر کل بانک در امور کشورهای آسیای مرکزی، ضمن اعلام این مطلب، به استفاده این وام در بخشهای توسعه انرژی، کشاورزی و بهداشت در تاجیکستان اشاره کرده. پس از امضای موافقت نامه، بانک توسعه آسیا متعهد شده تا سطح فقر را در این کشور از 83 درصد به 58 درصد تا پایان سال 1394 کاهش دهد.
این روند در سفر وزیر خارجه تاجیکستان به آمریکا هم در بهمن 88 تشدید شد او تلاش داشت تا با آمریکا توافقنامهای را در زمینههای گوناگون امضا نماید از جمله موارد توافقنامه میتوان به احداث راهآهن ترکمنستان به افغانستان و تاجیکستان و خط لوله گاز از همین مسیر و مشارکت این دولت در احداث نیروگاه راغون و تسریع در روند احداث خط انتقال برق قرقیز- تاجیک- افغان- پاکستان موسوم به CAS8-1000 بدست آورد که این توافقات با ضمانت حقوقی فعالیتهای سرمایهگذاران و شرکتهای امریکایی در این کشور توام باشد. اما آنچه مهم است راهبردیترین تمرکز اقتصادی آمریکا در تاجیکستان پروژه استخراج اورانیوم غنی شده و مشارکت با انگلستان در بهرهبرداری از معادن طلای این کشور است که دولت تاجیکستان را با وعده حمایت از این کشور د رگرفتن وام از صندوق بینالمللی پول به همکاری جلب کرده است.
نتیجهگیری
همان گونه که یادآوری شد، آمریکا از نخستین کشورهایی است که پس از فروپاشی شوروی استقلال، تاجبکستان را به رسمیت شناخت. اما این جمهوری به علت بروز جنگ داخلی طی سالهای 71 تا 76 در نظام بینالمللی و به خصوص در سیاست خارجی اروپا و آمریکا جایگاهی به دست نیاورد. پس از قرار دادهای آتش بس، صلح بین نیروهای مخالف و دولت، برگزاری کمیسیسون آتشی ملی، جامعه بینالمللی به این کشور توجه کرد و سیاست آمریکا روابط با این کشور بر قرار گرفت. در حوادث 11 سپتامبر، افغانستان کانون بینالمللی تروریسم شناخته شد و تاجیکستان که همسایه شمالی این کشور با مرزهای طولانی بود، میتوانست اهمیتی استرتژیک در این ماجرا داشته باشد. از این رو، مجددأ مورد توجه آمریکا و اروپا قرار گرفت. با شکست طالبان در افغانستان و برقراری دولت انتقالی (حامد کرزای)، جنبههای ژئواکونومیکی (آب، آلومینیوم، پنبه، طلا، اورانیوم و...) در تاجیکستان اهمیت سوق الجیشی یافت و این کشوربه نقطه توجه سیاست خارجی امریکا تبدیل شد.
به نظر میآید که آمریکا تلاش جدی برای ورود به یکی از خلوتترین حیاطهای روسیه در آسیای مرکزی را اغاز کرده است، به گونهای که در نتیجه غفلت روسیه و... ممکن است دیگر حتی صدای تانک و کفش نظامیان روس در خاک تاجیکستان هم به گوش نرسد. تشدید حضور آمریکا در تاجیکستان احتمالا با یک سناریو ساختگی القاعدهای همراه خواهد شد. تاجیکستان جذابیتی غیر از اهمیت استراتژیکی و امنیتی برای آمریکا ندارد. آمریکا به دنبال برقراری امنیت در افغانستان نیست. افغانستان بیثبات باقی خواهد ماند تا از این تهدید، تثبیت حضور آمریکا در آسیای مرکزی تامین شود. امریکا تمایل دارد تا در آسیای مرکزی بماند و در فضای نظامی، استراتژِیکی، و ژئوپلیتیکی آن به دنبال تحقق آسیای مرکزی بزرگ بدون روسیه و چین و ایران و الحاق آن به خاورمیانه بزرگ باشد. افزایش میزان بازدید نمایندگان بلند پایه ناتو و آمریکا درمنطقه و افزایش سرمایهگذاری و اجرای طرحهایی که سخن از آن رفت قابل تامل است. آمریکا در دوره وزارت "همراه خان ظریفی" با چراغ خاموش و بیسروصدا نفوذ خود را در تاجیکستان افزایش داده است. اما بهتر است دولت تاجیکستان در مسیری گام بردارد که مبتنی بر واقعیات است، آن واقعیات عبارت از این است که آمریکا و غرب از افغانستان خواهند رفت، لیبرالیزم امریکایی در حال فروپاشی است و تاجیکستان باید همچنان بر همکاریهای امنیتی و سیاسی خود با شرکای سنتی و کشورهای منطقه را دنبال کند که غرب قابل اعتماد نیست.