* اگر موافق باشید از سفر ولادیمیر پوتین رئیسجمهور روسیه به ایران به مناسبت برگزاری اجلاس سران کشورهای ساحلی خزر در تهران، مذاکراتی که وی در ایران خواهد داشت و پرسش از روند انجام این سفر، صحبت را آغاز کنیم.
** تشکر میکنم از فرصتی که پیش آوردهاید برای صحبت با خوانندگان محترم، همانطور که مطلع هستید، نخستین اجلاس سران کشورهای ساحلی خزر در اردیبهشت ماه سال 1381 در عشقآباد شکل گرفت که متأسفانه در آن اجلاس بیانیه مشترکی بین رؤسای کشورها به دست نیامد. بعدها به خاطر فوت آقایان حیدرعلیاف و نیازاف رؤسای جمهور فقید جمهوری آذربایجان و ترکمنستان کار قدری عقب افتاد، اما رفته رفته برنامهریزی برای اجلاس سران صورت گرفت. از سال 1384 ایران برای برگزاری اجلاس اعلام آمادگی کرد، در این فاصله 3 دور مذاکرات کارشناسی در تهران برگزار کردیم برای تدوین بیانیه مشترک اجلاس تهران، دو، سه مورد اختلاف وجود داشت که به اجلاس وزرای امور خارجه که در تاریخ 30 خرداد 1386 در تهران برگزار شد، ارجاع داده شد و این موارد هم نهایی شده و کشورها برای برگزاری اجلاس سران اعلام آمادگی نهایی کردند. آقای پوتین هم از ابتدا گفته بودند که سفر دوجانبه به ایران را هم در جریان سفر اجلاس خزر انجام خواهند داد، چون آقای پوتین که در اجلاس عشقآباد اعلام کرد جلسه بعدی سران در تهران باشد.
* دلیل این پیشنهاد پوتین را چه میدانید؟
** علت آن بود که ایشان میخواست روی اهمیت و نقش ایران تأکید کند و دیگر آن که شاید همانطور که بعدها اعلام کرد میخواسته سفر و مذاکرات خود با طرف ایرانی را هم در کنار اجلاس خزر انجام بدهد.
مستحضر هستید که با وجود روابط خوب 2 کشور پس از انقلاب اسلامی ایران، نخستین سفر رئیس و عالیترین مقام روسیه به ایران است و حتی از زمان تزارها و بعد شوروی سابق تا به حال چنین سفری انجام نشده است. به هر صورت این سفر انجام و بیانیه مشترک کشورهای ساحلی درباه دریای خزر نیز به 5 زبان امضا میشود و خبرهای خوش و مهم دیگری هم هست که به تدریج اعلام خواهد شد.
* قبل از پرداختن به مفاد توافقات و بیانیه اجلاس خزر، از مذاکرات آقای پوتین در تهران درباره مسائل دوجانبه، منطقه و بینالملل مورد علاقه دو طرف بگویید، دستور کار این بخش از مذاکرات سفر ایشان به طور مشخص شامل چه مواردی است؟
** طیف وسیعی از مسائل دوجانبه، منطقهای و بینالمللی مورد رایزنی و مذاکره قرار خواهد گرفت. موضوع مذاکرات دوجانبه، همکاریهایی است که دو طرف قصد گسترش دامنه آنها را دارند که شامل موضوعات امنیتی، اقتصادی، طرحهای نفت و گاز، همکاریهای هوا و فضا، ساخت و خرید هواپیما از روسیه و همکاریهای نیروگاهی است، اینها مواردی از فهرست بلند و بالای اقتصادی است که تهیه شده است و طبعاً نیروگاه اتمی بوشهر هم جزو آن است.
* اولویت نخست یا بعد اصلی روابط ایران و روسیه چنانچه دستادرکاران و ناظران اذعان دارند، سیاسی و امنیتی و در سطح و ابعاد منطقهای و بینالمللی است. با این وجود نام نیروگاه اتمی بوشهر به روابط ایران و روسیه گره خورده است، در این سفر برای نیروگاه بوشهر چه اتفاقی خواهد افتاد؟
** من احساس میکنم در این سفر کار نیروگاه اتمی بوشهر در زمینه مسائل مختلف نهایی خواهد شد. با وجود تأخیراتی که تا به حال رخ داده به نظر من طرح نیروگاه بوشهر به نتیجه خواهد رسید، اجازه بدهید این طور بگویم من با توجه به تجربهای که در روسیه و کار با آنها دارم میگویم روسها قراردادی را که امضا کنند، حتماً کامل اجرا و تمام خواهند کرد.
* در کنار موضوعات دوجانبه، در زمینه و مسائل منطقهای و بینالمللی گسترده پوشش مذاکرات آقای پوتین در تهران شامل چه مواردی خواهد بود؟
** همانطور که گفتم طیف آن وسیع است. در این سفر ما حتماً بحث همکاری در سازمان شانگهای را خواهیم داشت، همچنین همکاری در قفقاز، آسیای مرکزی، افغانستان، عراق، خلیجفارس و خاورمیانه از موارد مطرح در مذاکرات است، چون نیاز ایران و روسیه است که با هم در تمام این موارد کار بکنند. تا به حال همکاری و تعامل بین ایران و روسیه در زمینه مسائل منطقه و بینالملل وجود داشته و بعد از این همکاریها نزدیکتر و بهتر هم خواهد شد. ما در زمینه تاجیکستان با روسیه تجربه بسیار خوبی داریم در مورد افغانستان هم همینطور و میخواهیم تجربههای مذکور را در سایر زمینهها توسعه بدهیم. همکاری مشترک در زمینه انرژی مورد علاقه ما و طرف روسی است حتی مایل هستیم یک شرکت نفتی و گازی بین 2 کشور ایجاد شود برای اجرایی کردن توافقات 2 رئیسجمهور، میدانید که آقایان احمدینژاد و پوتین در 2 جای یعنی شانگهای و بیشکک در حاشیه اجلاس سازمان همکاریهای شانگهای ملاقات داشتهاند، در ملاقاتهای مذکور اطلاعات زیادی مبادله شد، بخصوص در شانگهای پیشنهاد 2 رئیسجمهور بود که در مورد دریای خزر 2 کشور همکاریهای خوبی در موضوعات مختلف داشته باشند، بخصوص راجع به نیروهای مشترک واکنش سریع در دریای خزر را برای مقابله با ناامنی، تروریسم و قاچاق مواد مخدر که دکتر احمدینژاد موافقت کردند و چندین جلسه کاری هم در این زمینه بین ایران و روسیه برگزار شده است. میخواهم بگویم علاوه بر روابط دوجانبه امنیتی، اقتصادی و سیاسی، روابط منطقهای ایران و روسیه پررنگتر از روابط دوجانبه است، مثل همکاری در آسیای مرکزی که نمونهاش تاجیکستان و دریای خزر است و افغانستان هم موردی دیگر از تعامل و همفکری ماست یا تلاشی که با روسیه درباره صلح قرهباغ انجام میدهیم.
* در واقع شما میگویید تلاش ایران و روسیه در جهت تأمین ثبات و صلح هر چه بیشتر در منطقه است و علت آن را هم حتماً منافع طرفین میدانید؟
** بله، کاملاً همینطور است. علت، هم منافع ایران و هم روسیه است که با برقراری و وجود ثبات و امنیت خود در جهت منافع منطقه قرار دارد.
* به غیر از بیانیه سران کشورهای ساحلی خزر شنیده میشود در پایان مذاکرات رؤسای جمهور ایران و روسیه هم بیانیه جداگانهای منتشر خواهد شد، آیا چنین است؟
** بله، میدانید که در سفر رؤسای دولتها یکی از مدارکی که یا منتشر و یا امضا میشود، بیانیه مشترک 2 کشور است که در این سفر هم آقایان احمدینژاد و پوتین بیانیه مشترکی خواهند داشت.
* رئوس آن شامل چه مواردی است؟
** رئوس آن شامل همکاریهای دوجانبه، هواپیماسازی، کشتیسازی، همکاریهای مشترک نفت، گاز و غیره است و در بخش سیاسی هم همکاری در آسیای مرکزی،قفقاز، افغانستان، عراق و خاورمیانه و همکاری در دریای خزر مورد تأکید قرار گرفته است. همکاری ایران و روسیه در سازمان شانگهای، مبارزه با تروریسم و مواد مخدر و جنایات سازمان یافته جملگی از محورهای همکاریهایی است که مورد تأکید قرار خواهند گرفت.
* آقای صفری! تأکیدات از این دست قبلاً هم بین ایران و روسیه وجود داشته، فکر میکنید با سفر آقای پوتین به تهران تا چه حد زمینه و بستر پیشروی عملی و ملموس در موارد فوق فراهم میآید؟
** فکر میکنم نفس انجام سفر آقای پوتین یک حرکت بزرگ است برای پیشرفت. در همین مطالبی که شما میگویید در اسناد و مدارک بین 2 کشور موجود بوده است، حال با سفر رئیسجمهور روسیه به ایران در زمینه همکاریهای دوجانبه، منطقهای و بخصوص مسائل دریای خزر گام بزرگی برداشته خواهد شد. البته یک روز قبل از اجلاس، سفر دوجانبه رئیسجمهور قزاقستان به تهران را هم خواهیم داشت و اسنادی هم بین ایران و قزاقستان و ترکمنستان به امضا خواهد رسید.
* در مباحث مربوط به دریای خزر، پس از سالها مذاکره و رایزنی یک سری توافقات شکل گرفته که هر چند شامل صددرصد مسائل دریا و رژیم حقوقی آن نیست، اما گام به گام توافقات مهمی بین 5 کشور صورت گرفته است، مانند توافق برای استفاده مشاع از سطح آب دریا یا تقسیم دریا فقط برای منابع کف بستر و نه تقسیم سرزمینی در کف یا سطح آب، سؤال این است که بعد از فروپاشی شوروی با وجود اختلاف سلیقهها و نیازها و با وجود دخالت قدرتهای فرامنطقه، روند تفاهم درباره برخی از مسائل مهم مانند کلیات نحوه استفاده از دریا چگونه حاصل شده است؟
** این روند و نتایج حاصل از آن نتیجه اراده کشورهای ساحلی بوده است، بخصوص در سطح رؤسای جمهور. مستحضرید در سالهای گذشته ما بیش از 21 بار جلسات معاونان وزرای امور خارجه و 2 جلسه وزرای امور خارجه و 2 نشست سران را برگزار کردهایم، اگر اراده کشورهای ساحلی نبود، این تعداد جلسات و حرکت رو به جلو پدید نمیآمد. من تأکید میکنم که بیانیه سران در اجلاس تهران، بیانیه بسیار مهمی است و مطالب حائز اهمیتی در آن آمده و در واقع درباره آنها توافق پنج جانبه صورت گرفته است.
در واقع جهش بزرگی در جهت نزدیک کردن کشورهای ساحلی خزر و صلح و ثبات و حفظ محیط زیست، مسائل کشتیرانی، نظامی، بستر و زیر بستر دریا صورت گرفته و ما قبلاً چنین تجربه و دستاوردی نداشتهایم. پس در یک جمله اراده کشورهای ساحلی است که باعث شده تا امروز پیشرفتهای مورد اشاره شما رخ داده باشد، البته کسی انتظار ندارد در اجلاس تهران همه مسائل دریای خزر حل شود، لذا نهایی ساختن کنوانسیون رژیم حقوقی در این اجلاس متصور نیست و اجلاس با چنین هدفی برگزار نمیشود اما گامهایی که برداشته شده و توافقهایی که در اجلاس تهران نهایی و امضا میشوند از اهمیت بسیار بالایی در روند تکمیل رژیم حقوقی دریای خزر برخوردارند. کشورهای ساحلی مطلع هستند اگر صلح و ثبات در منطقه نباشد با وجود دخالتها و بازهای خارجی د رمنطقه، اقتصاد و رشد نیز وجود نخواهد داشت و به جای آن ناامنی، جنایت و قاچاق مواد مخدر خواهد بود و توسعه تحت تأثیر قرار میگیرد، پس به خاطر مصالح این دریای بسته و بزرگ تلاش کشورها بر حفظ و تحکیم صلح و ثبات است، چون دریای خزر پربرکت و در آن منابع اقتصادی است و بهره از آن مترادف رشد در جوامع است، رشد ثباتآفرین است و ثبات خود به معنای تأمین حاکمیت کشورها و آرامش مردمان آنهاست. کشورهای ساحلی خزر این مهم را درک کرده و در همین جهت کار و امور را پیش بردهاند.
* از همین رو است که در بیانیه اجلاس تهران روی نامیدن خزر به عنوان دریای صلح و امنیت تأکید شده است؟
** بله، در بیش از 6 یا 7 بند بیانیه علاوه بر مقدمه آن بر این موضوع مهم تأکید شده است و عناصر محتوایی (آیتمها) زیادی در بیانیه وجود دارد که وقتی به آنها توجه شود به روشنی معلوم است منظور تأمین هر چه بهتر و مستحکمتر صلح و ثبات و آرامش در منطقه خزر است.
* چند مورد از این عناصر محتوایی را به طور مشخص بازگو کنید؟
** مثلاً در بیانیه آمده است، کشورهای ساحلی به هیچ وجه اجازه نخواهند داد کشور ثالث از سرزمینشان علیه همدیگر استفاده کند، یا کشورهای ساحلی هیچ وقت نیروهای نظامی خود را علیه همدیگر به کار نخواهند برد، معنای گفتههای سران و سند آنها صلح مطلق است.
در این سند آمده اگر هم اختلافی باشد فقط باید از طریق مذاکره و روشهای مسالمتآمیز و با حسننیت به نتیجه برسد؛ البته حل برخی موارد زمانبر است اما حتی اگر 20 یا 50 سال هم طول بکشد باید از طریق مذاکره و با حسننیت پیگیری شوند. لذا تأمین آرامش در منطقه دریای خزر یک اصل مورد تأکید است که موجب آرامش جوامع پیرامونی دریا بوده و نتایج ملموسی برای 5 کشور و منطقه در بر خواهد داشت.
* مواردی مثل استفاده مشاع از آب و تقسیم فقط برای منابع، نهایی شده و مورد پذیرش کامل هر 5 کشور قرار گرفته است؟
** بله بر 5 کشور پذیرفتهاند که فقط منابع و بستر و زیر بستر تقسیم شده و مرزبندی و حاکمیت در کف آب و روی آن وجود ندارد و استفاده از سطح آب به صورت مشاع است، اما نوارهای مرزی وجود خواهند داشت بدین ترتیب توافق شده بخشی به عنوان نوار و دریای سرزمینی در جلوی ساحل کشورها باشد، بعد آن نوار دیگری به نام منطقه اقتصادی برای ماهیگیری هر کشور است و بقیه آبهای دریا به صورت مشترک استفاده خواهد شد. این موارد نهایی شده و مورد توافق قرار گرفته، البته روی مقدار و مسافت نوارهای آبی در حال مذاکره هستیم. کشورها پذیرفتهاند روی آب به صورت مشاع بوده و پهنه یا نوارهای دریایی هم تعریف شوند که توافقی با این مضمون پیشرفت بزرگ در جهت تکمیل رژیم حقوقی دریای خزر است.
* برخی موارد اختلافی هم که کماکان سرجای خود باقی مانده و عمده آن مالکیت منابع است. گفته میشود کشورهای ساحلی خزر با توافقهای دو یا سه جانبه بین خود تمام این منابع را برده و سر ایران بیکلاه مانده است، از شما هم انتقاد میکنند که با اهمال و چشمپوشی اجازه دادهاید سهم ایران به غارت برود، شما از این نوع چشمپوشیها هم میکنید؟
** اصلاًً چنین چیزی نیست ما برای خودمان محدودهای را در خزر تعریف کردهایم طبق توافق رؤسای جمهورر تا زمانی که کشورها به تفاهم کامل نرسیدهاند در مناطق مورد اختلاف همسایگان در خزر هیچ حرکت اقتصادی و برداشت از منابع انجام نمیشود.
* آیا این تفاهم مکتوب است؟
** بله، تفاهم در این مورد هم بر مبنای پرستیژ و اعتبار و هم مکتوب است و تا امروز هیچ کشوری در این مورد تخطی نکرده است، چون همان اصل صلح و ثبات و آرامش در منطقه را میخواهند، مطمئن باشید در محدوده تعریف شده ایران اجازه هیچ گونه بهرهبرداری از منابع به کسی داده نشده، البته روسیه و قزاقستان در قسمت بالایی دریا میان خودشان توافق کردهاند ولی در محدوده ما چنین اتفاقهایی نیفتاده و در نهایت تا هر 5 کشور روی نحوه و اصول تقسمیم کف آب و منابع آن توافق نکنند توافقها حالت رسمی ندارند و این نکته هم در بیانیه سران قید شده است.
* آیا در بحث نحوه تقسیم منابع با همسایگان ایران در خزر نسبت به سالهای قبل پیشرفت حاصل شده یا هنوز در مراحل اولیه کار هستید؟
** پیشرفتها در جریان مذاکره با همسایگان ایران در خزر بسیار خوب بوده ولی چون مذاکرات در جریان است من اجازه ندارم پیشرفتها را بازگو کنم، در مجموع کارها در حال پیشرفت است و طرفین راضی هستند، بارها گفتهام این گونه مسائل پیچیدگیهای خود را دارد، یک مثال بزنم در دریای شمال نروژ و روسیه 35 سال است میخواهند یک خط بکشند و بگویند حد ماهیگیری دو طرف کجاست اما هنوز این خط مشخص نشده است، یا در جنوب کشور خود ما بر سر یک منبع انرژی بیش از 40 سال است در حال مذاکره هستیم، سر یک خط کوچک، خزر یک دریای بزرگ با پیچیدگیهای خاص خود است و باید با صبر و حوصله و فکر کار را دنبال کرد که انشاءالله منافع عادلانه و منصفانه به هر کشور برسد، بالطبع هر کشوری دنبال حداکثر منافع خود است ولی انشاءالله با حفظ منافع طرفین ما بتوانیم بیشترین نتیجه و منافع را به دست آوریم.
* آیا کشورهای دیگر ساحلی هم مبنای بحث رژیم حقوقی را مانند ایران قراردادهای 1921 و 1940 میان ایران و روسیه میدانند یا خیر؟
** قراردادهای میان ایران و روسیه را نمیتوانند قبول نداشته باشند چون وجود داشته و اکنون هم همان قراردادها در حال اجراست تا وقتی هم که رژیم حقوقی جدید به ثبت نرسیده و امضا نشده آن 2 قراردادها در دریای خزر حاکمیت دارند، البته آن قراردادها در حال تکمیل و تبدیل به یک رژیم حقوقی است، اما هم اکنون کشتیرانی و شیلات بر مبنای همان قراردادها به صورت 10 مایل روبهروی ساحل کشورها انجام میشود، موارد مسکوت در قراردادهای قبلی هم در حال مذاکره و تعیین است.
* به نظر میآید نفس انجام مذاکرات دریای خزر در سالهای گذشته خود موجب شکلگیری همکاریهای منطقهای اقتصادی و سیاسی شده است، آیا این استنباط درست است؟
** همینطور است مذاکرات مستمر خزر موجب شده کشورهای حاشیه خزر در سطح دو و جانبه به هم نزدیکتر شوند، پیشنهاد ما در این اجلاس آن است که مانند دریای سیاه، سازمان همکاریهای اقتصادی خزر هم شکل بگیرد، ضمن این که در حال حاضر همکاریهای خوبی ایجاد شده مثلاً ارتباط ما با قزاقستان و ترکمنستان در سوآپ نفت و مسائل نفت و گاز و حمل و نقل کالا پیشرفت داشته و ارتباطات خوبی ایجاد شده است.
* ایران بیشتر نفت کدام کشورهای حاشیه خزر را سوآپ میکند؟
** نفت قزاقستان و ترکمنستان را ایران سوآپ میکند که میزان آن روزانه 170 هزار بشکه است.
* این میزان از بندر نکای ما سوآپ میشود؟
** بله، نکا ظرفیت انتقال 370هزار بشکه در روز را دارد و خط لوله ما از نکا به تهران ظرفیت 500 هزار بشکه در روز را دارد و باید تجهیزات اضافه شود تا ظرفیت به اندازه خط لوله برسد. ما این نفتها را در داخل کشور استفاده میکنیم و در جنوب به همان اندازه تحویل میدهیم. مسیر ایران پایدار، اقتصادی و ارزان است، امیدواریم با توسعه منابع نفتی آنها، ظرفیت محور سوآپ از طریق ایران بیشتر شود و ما در حال ایجاد تسهیلات بهتر برای این کار هستیم.
* با این اوصاف و در مجموع در شرایط فعلی به نظر شما گردهمایی سران فقط محدود به دریای خزر نیست و یک گردهمایی منطقهای، سیاسی و اقتصادی تلقی میشود؟
همینطور است. وقتی سران دور هم جمع میشوند، فقط درباره خزر صحبت نمیکنند و لزومی ندارد ما تحدید کنیم، بلکه سران درباره مسائل امنیت و ثبات منطقه و همکاریهای اقتصادی، انرژی و سیاسی تبادلنظر خواهند کرد، ما تلاش داریم هر 2 سال یکبار اجلاس سران برگزار شود و سالی یک بار هم وزاری امور خارجه دور هم جمع شوند، معاونان وزرا هم که به صورت پیوسته با یکدیگر ملاقات میکنند.
* در پایان با توجه به تبلیغات برخی کشورهای غربی درباره ایران و پرونده هستهای آن در مرحله کنونی و مسائلی از این دست، به عنوان یکی از دستاندرکاران اجلاس مهمترین بازتاب یا انعکاس برگزاری آن در تهران را در عرصه بینالمللی چه میدانید؟
** برگزاری اجلاسهای دریای خزر یک کار طبیعی است که 5 کشور ساحلی باید انجام بدهند و میدهند و ما توجهی به تبلیغات منفی برخی کشورهای غربی هم نداریم. به نظر من در این مقطع این اجلاس میتواند از 3 جهت بسیار مهم و مثبت باشد، اول در جهت مسائل مربوط به رژیم حقوقی دریای خزر، دوم اجلاس طبعاً در تأمین صلح و ثبات در منطقه و جهان اثرگذار محسوب میشود و سوم تأثیرگذاری بر روابط دوجانبه کشورهای ساحلی دریای خزر در تهران را قدم مؤثر و بزرگ در 3 موضوع مورد اشاره میدانم و ما امیدواریم بتوانیم در اجلاس بعدی که 2 سال دیگر است و مکانش مشخص خواهد شد، چند مورد اختلافی محدود در مورد رژیم حقوقی دریای خزر را از میان برده و به نتیجه برسیم. کشورهای ساحلی خزر معتقدند اجلاسهای وزرای امور خارجه و سران کشورها باید به طور پیوسته برگزار شود نه فقط برای تعیین رژیم حقوقی دریای خزر، بلکه برای تبادلنظر و همکاری میان کشورهای ساحلی درباره همه مسائل مربوط به منطقه.