حادثه اندیجان احتمالا پس از واقعه میدان تینآن من چین در سال 1989، فجیعترین ظلم دولت علیه تظاهرکنندگان بوده است و پس از کشتار آن روز در ازبکستان، تنها بقایای یک همکاری استراتژیک با آمریکا که زمانی خوش آتیه به نظر میرسید، به چشم میخورد. خبرگزاری آسوشیتدپرس با انتشار این مطلب در گزارشی آورده است: هرگز هیچ کشوری سریعتر از ازبکستان از چشم واشنگتن نیفتاده است که این امر عمدتا نتیجه حملات نیروهای تا دندان مسلح دولت ازبکستان علیه تظاهرکنندگان در شهر اندیجان بود که سال گذشته در چنین روزی اتفاق افتاد. گمان میرود که صدها تن در حوادث سال گذشته اندیجان کشته شده باشند.
مارک اشنایدر از گروه بحران بینالملل که بر نقاط بحرانی نظارت میکند، گفت: از آن زمان به بعد، سرکوب داخلی از جمله دستگیریها، تهدید و ارعاب و خشونت علیه مخالفان سیاسی، حتی بدتر هم شده است. یکی از اعضای جمهوریخواه برجسته در کنگره آمریکا میگوید، زمان آن رسیده که علیه حکومت ازبکستان تحریمهایی اعمال شود. اتحادیه اروپا پاییز گذشته این تصمیم را علیه رژیم ازبکستان اتخاذ کرد؛ ولی دولت بوش هنوز درگیر این مساله است. سازمان عفو بینالملل در گزارش اولین سالگرد حادثه اندیجان اعلام کرد، تعداد زیادی از افرادی که مظنون به شرکت در تظاهرات اندیجان بودهاند، در دادگاههای مخفی یا غیر علنی به عنوان تروریست شناخته شه و به دورههای حبس طولانیمدت محکوم شدهاند.
این سازمان افزود: آنها نباید فراموش شوند. مصونیت نباید غلبه کند. ابری که روی حقیقت را گرفته باید کنار رود. شانمک کورمک، سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا، طی یبانیه مشابهی اظهار داشت: ازبکستان هنوز به قربانیان و بازماندگان مدیون است و باید گزارش کامل آنچه اتفاق افتاده را در اختیار آنها قرار دهد. وی تصریح کرد: هنوز به طور کافی به گزارش شاهدان از تیراندازی نیروهای امنیتی و کشتار صدها تن از مردان، زنان و کودکان به دست آنها رسیدگی نشده است. پس از حملات 11 سپتامبر به نظر میرسد که ازبکستان یک شریک کامل برای دولتی باشد که برای جمعآوری متحدان در جنگ علیه تروریسم کمر همت بسته است.
از لحاظ جغرافیایی هیچ کشوری از ازبکستان برای انجام عملیاتهای نظامی علیه القاعده و طالبان مناسبتر نبود. وزارت دفاع آمریکا (پنتاگون) از نخستین روزهای جنگ در افغانستان (2001) از پایگاه هوایی کارشی ـ خانآباد استفاده کرد. این خبرگزاری در ادامه این گزارش آورده است: ازبکستان پیش از 11 سپتامبر سابقه خوشایندی در زمینه حقوق بشر نداشت؛ اما نشان داد که مایل است اصلاحات دموکراتیک را دنبال کند. روابط تاشکند ـ واشنگتن نیز پس از سفر اسلام کریماف رییسجمهور ازبکستان به آمریکا در مارس 2002 تقویت شد. دو کشور پنج توافقنامه همکاری امضا کردند که روابط استراتژیک جدید دو کشور را مدون میکرد.
در یکی از این اسناد، آمریکا از ازبکستان خواست که اصلاحات دموکراتیک را در جامعه ازبکستان تشدید کند. کریماف در جریان سفر به واشنگتن گفت که آمریکا تا هر زمان فکر کند لازم است، میتواند در ازبکستان بماند؛ به بیان دیگر، مادامیکه برای نابودی شبکه تروریستی القاعده زمان لازم است. در این زمان، کریماف نسبت به متحد جدید خود دچار تردید و دودلی شد. وی مشاهده کرد که آمریکا به طور مخفیانه در انقلابهای دموکراتیک در گرجستان و اوکراین دست دارد. نگرانی وی در مارس سال 2005 شدت یافت؛ زمانی که تظاهرات در قرقیزستان به برکناری عسگر آقایف رییسجمهور این کشور منجر شد و مجددا وی احساس کرد که واشنگتن در این جریان دست داشته است.
تراژدی اندیجان درست دو ماه بعد رخ داد، زمانی که مخالفان کریماف سعی کردند زندانیان زندان اندیجان را آزاد کنند. آنها یک کامیون را ربودند و آن را به ساختمان زندان کوبیدند. کریماف تصمیم گرفت پاسخ زور را با زور بدهد. اندیجان در یک چشم بر هم زدن به صحنه افراطگری وحشیانه بدل شد. آمریکا و متحدان اصلیاش خواستار تحقیقات بینالمللی در این باره شدند؛ اما کریماف علاقهای به این امر نشان نداد. در ماه ژوییه (تیر) گذشته، کریماف پایان سال 2005 را آخرین مهلت آمریکاییها برای ترک پایگاه کارشی ـ خانآباد تعیین کرد. از آن زمان ارتش آمریکا به جای این پایگاه از پایگاهی در قرقیزستان استفاده میکند. پس از سقوط روابط آمریکا ازبکستان، کریماف در حال تقویت مناسبات با روسیه بوده است.
اشنایدر از گروه بحران بینالملل گفت: ازبکستان بیش از هر زمان دیگری با روسیه ارتباط دارد و در حال برقراری ارتباط با چین است در حالی که روابطش با غرب یا متوقف شده و یا در وضعیت بدی به سر میبرد. این خبرگزاری ادامه داد: در حالی که یک سال از حوادث اندیجان میگذرد، حقایق پشتپرده آن هنوز مشخص نشده است و دولت ازبکستان مکررا با تحقیقات بینالمللی در این زمینه مخالفت میکند و مدعی است که این حوادث حملات تروریستی بوده که از سوی افراطیون صورت گرفته است.
سالگرد این حوادث عاملی شده تا کشورهای غربی مجددا خواستار اقدام علیه تاشکند شوند که شامل پیشنهاد تحریمهای جدید از سوی قانونگذاران آمریکایی و قول تونی بلر، نخستوزیر انگلیس برای تداوم اعمال فشار از سوی اروپا علیه تاشکند میشود. مقامات ازبک میگویند: در درگیریهای سال گذشت در شهر اندیجان 187 تن کشته شدند؛ اما فعالان معتقدند که صدها یا حتی بیش از 1000 تن در این حوادث کشته شدند. صدها تن به کشور همسایه قرقیزستان گریختند و آژانس پناهندگان سازمان ملل 439 تن را به رومانی منتقل کرد.
این هفته قانونگذاران برجسته آمریکایی گفتند که پیشنهاد تحریمهای جدید نظیر ممنوعیت سفر و مسدود شدن حسابهای بانکی مقامات و ممنوعیت صادرات اسلحه را علیه تاشکند مطرح خواهند کرد. سناریو جان مک کین از آریزونا، با متهم کردن تاشکند به سرکوب وحشیانه گفت که دادگاههای نمایشی ازبکها، یادآور دوران استالین است. مردم اندیجان از ترس عواقب صحبت درباره حادثه اندیجان، اصلا مایل نیستند که علنا درباره آن چه که اتفاق افتاده صحبت کنند. ساکنان این شهر از ارایه جزییات یا دادن نام خود خودداری میکنند.
یکی از ساکنان شهر گفت: مردم سابقا میخواستند که حرف بزنند. آنها فکر میکردند که دادگاههای بینالمللی برگزار خواهد شد اما حالا همگی میترسند زیرا میبینند که حتی آمریکا هم نمیتواند کاری انجام دهد. دولت ازبکستان در تلاش بود تا با افزایش سرمایهگذاری در اندیجان ساکنان این شهر را آرام کند به طوری که تاشکند به دلیل این سرمایهگذاریها با کمبود نقدینگی مواجه شده است. یکی از فعالان حقوق بشر گفت: عملا 99 درصد مردم ناراضی هستند، این شرایط بسیار خطرناک است.