اصولاً برای پژوهش در تاریخ معاصر ایران و نقاط تحولبرانگیز آن سه کانون مسجد، بازار و دانشگاه جلب توجه میکند و تحلیلگرا را به بازشناسی آنها وا میدارد. این کانونها در جریان انقلاب اسلامی ایران در مسیر ترسیم شده از سوی حضرت امام(ره) مبارزه و فعالیت میکردند و مبارزات را به ثمر میرساندند...
و اما دانشجویان به دلیل شرایط دوران جوانی و زندگی در کنار همسالان خود، زمینهای مساعد برای پیدایش جنبشهای عدالتخواهانه و آرمانگرایانه دارند. جنبش دانشجویی در ایران همواره متأثر از جریانات سیاسی و فکری جامعه بوده است. این قشر تحصیل کرده و پر تحرک در تاریخ انقلاب اسلامی و دوران دفاع مقدس و پس از آن نقش مهمی ایفا کردهاند.
پیشینه فعالیت دانشجویان به محصلین ایرانی مقیم فرانسه و آلمان در دوره رضاشاه برمیگردد. البته در جریان مشروطیت نیز دانشآموزان مدارس جدید نقش فعالی داشتند که ادامه آن به دوره پهلوی اول رسید. شکلگیری گروه پنجاه و سه نفر تداوم ارتباط دانشجویان اعزامی به خارج در دوره پهلوی اول بود که در داخل ایران گرایش کمونیستی داشتند. در یک نگاه کلی میتوان جنبش دانشجویی را به دو بخش داخل و خارج ایران تقسیم کرد:
الف ـ جنبش دانشجویی خارج از ایران که پیشینه بیشتری دارد و به چهار دوره تقسیم میشود: دوره اول در دوره رضاشاه با فعالیت "فرقه جمهوری انقلاب ایران" و "انجمن دانشجویی ایرانیان مقیم فرانسه".
دوره دوم با فعالیت هواداران جبهه ملی در خارج از کشور در سالهای 1339 تا 1341
دوره سوم در سالهای 1341 تا 1355 با فعالیت عمده کنفدراسیون محصلین ایرانی و نیز انجمن اسلامی دانشجویان ایران مقیم اروپا و آمریکا.
دوره چهارم با اوج فعالیت جنبش دانشجویی از 1355 تا 1357 و پیروزی انقلاب اسلامی.
ب ـ جنبش دانشجویی در داخل ایران در سالهای پس از شهریور 1320 به دورههای زیر قابل تفکیک است.
دوره نخست همزمان به ملی شدن صنعت نفت بین سالهای 1329 تا کودتای 28 مرداد . 1332
دوره دوم در زمان نخستوزیری علی امینی بین سالهای 1339 تا . 1341
دوره سوم با سردمداری جنبش چپ بین سالهای 1346 تا . 1352
دوره چهارم با هدایت جریان مذهبی از سال 1352 تا . 1357 در یک مطالعه کلی میتوان گفت رویکرد عمده جنبش دانشجویی چنانکه در پیشینه آن مشاهده میشود متاثر از اندیشه سوسیالیستی و کمونیستی است. این تاثیر با شدت و ضعف تا پیروزی انقلاب ادامه داشت. آزادی عملی نسبی دانشجویان مخالف حکومت ایران در خارج از کشور، امکان انتشار نشریات بسیاری از فراهم میکرد که برای تدوین تاریخ مبارزات این دانشجویان از اهمیت خاصی برخوردار است. شکلگیری جریان اسلامی در میان دانشجویان به بعد از شهریور 1320 برمیگردد. فعالیت شدید حزب توده با آموزههای مخالف اسلام از یکسو و آزادی عمل و تبلیغات گسترده بهاییان برای جذب مسلمانان از سوی دیگر موجب انسجام و شکلگیری نخستین انجمن اسلامی مهندسان، انجمن اسلامی پزشکان، انجمن اسلامی معلمان و... گردید. جنبش دانشجویی در برخی از شهرهای داخل کشور از جمله در تبریز و اصفهان از انسجام و شهرت بیشتری برخوردار بوده است. به طوری که مثلاً پیشینه جنبش دانشجویی در تبریز به دوره ملی شدن صنعت نفت باز میگردد و در ادوار مختلف تا پیروزی انقلاب اسلامی فعالانه در عرصههای سیاسی و اجتماعی حضور داشته است.