امیرمختار رجبی
جمهوری اسلامی ایران از ابتدای پیروزی انقلاب تا کنون، همواره با تهدیدها و مخاطرات مختلفی از سوی قدرتهای بزرگ مواجه بوده است. جدای از تهدیدهای سخت نظیر جنگ تحمیلی و وضع تحریمهای اقتصادی، جمهوری اسلامی در حال حاضر در سه حوزه سیاسی، فرهنگی- اجتماعی و اقتصادی با تهدیدهای نرم مواجه میباشد. هر یک از این حوزهها به زیر شاخههایی تقسیم میشوند که تهدید هر یک از اّنها میتواند به مثابه تهدید کل نظام اسلامی عمل کند.
تهدیدهای نرم سیاسی
قدرتهای غربی در جنگ تحمیلی و دشمنیهای پیش از آن نظیر کودتا، غائلههای تجزیه طلبانه و آشوب افکنانه، تحریم اقتصادی و...، جبهه مذکور را به این نتیجه رساند که راه مقابله با ایدئولوژی مقاومت اسلامی، رخنه در آن و انهدام از درون است. به همین سبب کشورهای غربی، به ویژه آمریکا برای اعمال فشار به جمهوری اسلامی ایران، همواره از طریق اعمال تحریمها، محکومیت ایران در مجامع بینالمللی با تأکید بر مسائل حقوق بشر و تروریسم و... سعی در انزوای جمهوری اسلامی و مخدوش نمودن الگوی حکومت اسلامی داشتهاند. بر این اساس هر گونه تهدیدی که باعث شکاف و چند پارگی در عرصههای مختلف سیاسی ایران شود، میتواند ثبات سیاسی را به نفع مداخله قدرتهای خارجی، دگرگون سازد. به همین سبب قدرتهای غربی به خصوص ایالات متحده آمریکا، علاوه بر اقدامات مختلف در مجامع جهانی و نهادهای بینالمللی بر علیه انقلاب اسلامی، به تهدیدهای نرم سیاسی در داخل کشور نیز روی آوردهاند و در این راستا «تضعیف رهبری انقلاب اسلامی». «نفوذ فرصتطلبان در بدنه انقلاب اسلامی»، «تشدید اختلافها میان جریانهای سیاسی» و «تشتت و تفرقه میان اقوام، ادیان و مذاهب گوناگون» را سرلوحه برنامههای خویش قرار دادهاند. به نحوی که با عملی شدن هر یک از تهدیدهای فوق، میان نیروهای سیاسی و اجتماعی گسست به وجود خواهد آمد و چنانچه شکاف و اختلاف نظر میان قوای داخلی افزایش یابد، مداخله خارجی نیز سهلتر میگردد.
تهدیدهای نرم فرهنگی- اجتماعی
تشکیل یک حکومت دینی در عصری که فرهنگ جدایی دین از سیاست بر جهان حاکم بود و همچنین گسترش معنویت و گرایش به مذهب و گسترش ایده استقلال طلبی با تأکید بر حضور مردم در تعیین سرنوشت خود، عرصه نوینی را پدید آورد که به ضدیت با نظام جهانی و قدرتهای بزرگ آن میپرداخت. بر این اساس علاوه بر آنکه انقلاب اسلامی، قیامی برای رهایی از استیلای فرهنگ غربی و کسب استقلال، آزادی و عدالت در جامعه بر مبنای ایدئولوژی اسلامی در قالب استقرار نظام جمهوری اسلامی محسوب میشد، طرح مکتب اسلام به عنوان یک ایدئولوی انقلابی و تشکیل حکومت دینی نیز به عنوان نفی فرهنگ سرمایهداری و کمونیستی و نهایتاً ارائه یک الگوی جدید سیاسی برای کشورهای اسلامی و تحت سلطه جهان به شمار میآمد. از این رو از زمان پیروزی انقلاب اسلامی، تلاشهای بیشماری برای استحاله فرهنگی- اجتماعی نظام جمهوری اسلامی ایران صورت گرفته است. در این بین با توجه به آرمانها و ارزشهای حاکم بر انقلاب اسلامی، میتوان «تهاجم فرهنگی»، «انزوای روحانیت و نیروهای انقلابی» و «تفرقه و جدایی میان حوزه و دانشگاه» را از جمله تهدیدهای نرم فرهنگی- اجتماعی انقلاب اسلامی به شمار آورد، زیرا در فرایند عملیشدن هر یک از تهدیدهای فوق، میزان زیادی از آرمانها و ارزشهای انقلاب اسلامی به فراموشی سپرده خواهد شد. به عنوان نمونه در جریان تهاجم فرهنگی، ارزشهای غیراسلامی میتوانند در جامعه رسوخ کنند و مردم را از آرمانهای اصیل انقلابی خود دور نمایند. در صورت انزوای روحانیت و نیروهای انقلابی نیز نیروهای غیرمتعهد جایگزین آنها خواهند شد و بیشک روند حرکت نظام جمهوری اسلامی ایران را از آرمانها و ارزشهای اولیه دور خواهند ساخت. همچنین در صورت تفرقه و جدایی میان حوزه و دانشگاه نیز کشور عملاً از توان تولید فکر و اندیشه متناسب با انقلاب اسلامی ناتوان خواهد ماند. در نتیجه مولفههایی همانند تهاجم فرهنگی، انزوای روحانیت و نیروهای انقلابی و تفرقه و جدایی میان حوزه و دانشگاه میتوانند روند حرکت انقلاب اسلامی به سوی اهداف و آرمانهای بزرگ آن را با چالش مواجه سازند.
تهدیدهای نرم اقتصادی
نگاهی به سابقه تاریخی تحریمهای اقتصادی که در زمره تهدیدهای سخت به شمار میآیند، نشان میدهد که ملت و دولت ایران با تمام توان در برابر آنها ایستادگی کردهاند. از این رو نوع دیگری از تهدیدهای اقتصادی که عموماً منشاء داخلی دارند، به عنوان تهدیدهای نرم اقتصادی، انقلاب اسلامی را با چالش مواجه ساختهاند. از جمله این تهدیدها میتوان به مواردی نظیر وابستگی اقتصادی به ابرقدرتها، تحتالشعاع قرار گرفتن توسعه اقتصادی، عدم توجه به بحرآنهای ناشی از توسعه اقتصادی، وابستگی به نفت به عنوان مهمترین اقلام صادرات و منبع ارزی کشور، عدم وجود فرهنگ کار و انضباط اجتماعی، جدا شدن مردم از برنامههای دولت در طرحهای سازندگی، افزایش بیکاری با توجه به ترکیب جوان هرم سنی جامعه، مالاندوزی و تکاثر ثروتاندوزان و... اشاره نمود. بر این اساس با توجه به آرمانها و ارزشهای حاکم بر انقلاب اسلامی میتوان «افزایش فاصله طبقاتی و بیتوجهی به مستضعفان»، «رواج تجملگرایی و مصرفزدگی» و «گسترش فساد» را از جمله مهمترین تهدیدهای نرم اقتصادی نظام جمهوری اسلامی ایران محسوب نمود. به نحوی که در صورت عملی شدن هر یک از آنها، بخش مهمی از آرمانهای انقلاب اسلامی نیز مخدوش میگردند و این امر میتواند به مثابه تهدیدی نرم عمل نماید.