مجتبی بهرامی
جین شارپ کیست؟
جین شارپ (Gene sharp) دارای مدرک دکترای فلسفه است. وی مدرک کارشناسی و کارشناسی ارشد خود را از دانشگاه دولتی «اوهایو» و مدرک دکترای تئوری فلسفی خود را از دانشگاه «آکسفورد» اخذ کرده است. او استاد علوم سیاسی در دانشگاه «دارت ماوت» ماساچوست است. شارپ در سی سال گذشته با سمت پژوهشگر در مراکز امور بینالمللی دانشگاه «هاروارد» به کار مشغول بوده است. شارپ کتابهای متعددی نظیر «کنش بی خشونت» (1973)، «قدرت اجتماعی و آزادی سیاسی» (1980)، «تبدیل اروپا به قارهای تسخیرناپذیر» (1985)، «دفاع غیرنظامی» (1990)، «از دیکتاتوری تا دموکراسی» (1993 و 2002) و «دست زدن به پیکار خشونت پرهیز: نمونههای قرن بیستمی و امکانات قرن بیست و یکمی» (2003) را به رشته تحریر درآورده است.
آثار جین شارپ
آثار جین شارپ به حدی در جریان انقلابهای رنگی تأثیرگذار بوده که میتوان ایده تغییر رژیم و براندازی نرم را حاصل الگوبرداری جوانان، دانشجویان و رهبران انقلابهای رنگی از این آثار تلقی کرد. در واقع این آثار همچون اصول راهنمای رهبران انقلابهای رنگی عمل کردهاند و در جریان انقلابهای رنگی، الگوبرداری از آنها را به خوبی میتوان مشاهده کرد. بهعقیده جین شارپ، مسأله مهم در اقدامات بدون خشونت، طراحی جزء به جزء هر اقدام گسترده و عمومی و تدارک و اجرای بسیار دقیق آنهاست. به عقیده شارپ به راحتی نمیتوان از خشونت خلاص شد و خشونت صرفاً بیرحمی و تهاجم نیست؛ بلکه یک ابزار برای کنترل و اداره مناقشه است. البته عدم خشونت هم همین خاصیت را دارد. در برخی مواقع ارزشهایی وجود دارد که مردم به راحتی از آنها عدول نمیکنند. بنابراین بدون خشونت کار پیش نمیرود. اما راهحل بدون خشونت عبارت است از انحراف نامحسوس ارزشهای ساده و حتی حیاتی. به خصوص که این روش در ارتباط با افرادی مثل نوجوانان و جوانان راحتتر و بهتر از همه جواب میدهد. زیرا این افراد هنوز ارزشهای مشخصی ندارند و شخصیت آنها کامل نشده است.
ایدههای شارپ
به طور کلی جین شارپ، رفتار سیاسی در جریان یک تضاد را به شش گروه تقسیم میکند:
1. تلاش برای متقاعد ساختن طرف دیگر با گفتوگو و استدلال و در نهایت سازش و آشتی، 2. استفاده از روندهای صلحآمیز موجود و نهادینه در جامعه و آییننامهها و مقررات همراه با تهدید، 3. خشونت فیزیکی علیه افراد، 4. خشونت فیزیکی علیه افراد همراه با تخریب مادی، 5. خشونت همراه با تخریب مادی، 6. عمل بی خشونت
در این بین تأکید شارپ بر مبارزه بیخشونت است. به عقیده شارپ، مبارزه بیخشونت میتواند «منفی» یا «مثبت» باشد. بر این اساس در عمل منفی، مردم با خودداری از انجام کاری، مبارزه را گسترش میدهند یا به حاکمان ضربه میزنند. به عنوان مثال شرکت نکردن مردم در انتخابات، یکی از راههای مبارزه بیخشونت منفی است. در عمل مثبت نیز مردم دست به کاری میزنند که از آنها انتظار نمیرود. اعمال و اقداماتی همچون تظاهرات و اعتصابات از جمله این نوع از مبارزات بیخشونت محسوب میشوند.
جین شارپ در کتاب مهم خود با عنوان «اصول سیاسی عمل غیر خشونتآمیز» به 198 روش غیر خشونتآمیز برای ترغیب مخالفان به اعتراض و اعمال فشار به حاکمان اشاره کرده است. از جمله مهمترین روشهای اقدام غیر خشونتآمیز برای مبارزه با دیکتاتوری و حکومت نظام میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
1- حضور در سخنرانیهای عمومی
2- انتشار نامههای اعلام مخالفت یا اعلام حمایت
3- امضای طومارها و بیانیههای گروهی و همگانی
4- استفاده از پوششها، شعارها، کاریکاتورها، نمادها، پرچمها، پوسترها و ارتباطات بصری، 5- تشویق کارگران و کارمندان به اعتصاب و دست کشیدن از کار، 6- شرکت در راهپیمایی و تظاهرات مردمی (پیاده و با استفاده از خودرو) 7- انجام مراسم سوگواری سیاسی و تشییع جنازههای غیرواقعی و ظاهری، 8- دست کشیدن و خودداری از کار، 9- سکوت، 10- عدم همکاری با روندهای اجتماعی، رسوم و نهادها، 11- تعلیق فعالیتهای اجتماعی و ورزشی، 12- اعتصاب دانشجویی، 13- در خانه ماندن، 14- تحصن، 15- مهاجرت اعتراضی به اماکن شناخته شده، 16- بیرون کشیدن سپردههای بانکی، 17- خودداری از پرداخت هزینهها، دستمزدها، بدهیها، وامها و مالیاتها، 18- خودداری از کمک به ماموران و کارگزاران اجرایی [دولت]، 19- به تعویق انداختن و ایجاد مانع در کارها، 20- تحمل مصیبت غیرخشونتآمیز (نظیر خود را به زنجیر کشیدن، چسب بر دهان زدن و...)، 21- خرد کردن اعصاب (با روشهای گوناگون نظیر بوق زدن)، 22- تولید صداهای غیر خشونتآمیز (همچون سوت، هو کردن و...)، 23- استفاده بیش از حد مجاز و ظرفیت از تجهیزات و امکانات موجود برای مختل کردن عملکرد آنها (همچون استفاده بیش از ظرفیت از اتوبوسهای شرکت واحد)، 24- ایجاد راهبندان در خیابانها و جادهها
شارپ و مؤسسه آلبرت انشتاین
جین شارپ برای تأثیرگذاری بیشتر بر مردم نقاط مختلف جهان، در سال 1983 به تأسیس «مؤسسه آلبرت انشتاین» پرداخت. این مؤسسه یکی از سازمانهای غیرانتفاعی به شمار میآید که نقش مهمی در آموزش مخالفان و ترویج شیوههای براندازی نرم در جریان انقلابهای رنگی ایفا کرده است. مؤسسه آلبرت انشتاین در راستای پیشبرد مطالعه درباره استفاده از استراتژی عمل غیر خشونتآمیز در سراسر جهان فعالیت میکند. این مؤسسه خود را متعهد به دفاع از آزادی، دموکراسی و کاهش خشونتهای سیاسی از طریق کاربرد اعمال غیرخشونتآمیز میداند. این مؤسسه، هدف اصلی خود را «فهم پویایی عمل غیرخشونتآمیز در منازعات» تعریف کرده و برای نمایش نیروی بالقوه خود به منظور برقراری ارتباط از طریق انتشارات و سایر رسانهها، ترجمهها، همایشها، مشاورهها و کارگراههای مختلف عمل میکند. از این رو پایگاه اینترنتی این مؤسسه به انتشار راههای مختلف آزادی پرداخته که از مهمترین آنها میتوان به کتاب «استراتژی منازعه غیر خشونتآمیز» اثر «رابرت حلوی» و کتابهای «جایگزینهای واقعگرایانه»، «اصول سیاسی عمل غیر خشونتآمیز» و «از دیکتاتوری به دموکراسی» نوشته جین شارپ اشاره کرد که به 21 زبان و از جمله زبان فارسی نیز ترجمه شده است. شایان ذکر است که کتابها و سایر نشریات انستیتوی آمریکایی – صهیونیستی «آلبرت انیشتین»، با حمایت مالی «جورج سوروس» منتشر میشود و در سراسر جهان پخش میشوند.
شارپ و انقلابهای رنگی
در جریان انقلابهای رنگی که در کشورهای گرجستان، اوکراین و قرقیزستان روی داد، جین شارپ به مثابه معلم مخالفان و آثار او به مثابه کتاب راهنمای معترضان عمل کرد.
در واقع رهبران انقلابهای رنگی و حامیان آنها، بهرههای زیادی از روشهای ابداعی جین شارپ بردند.
از جمله این روشها که در اکثر کشورهایی که در آنها انقلاب رنگی روی داده است، مورد استفاده قرار گرفته میتوان به صدور اعلامیه از طریق سازمانها و نهادها، اعلام جرم علیه حاکمان و دادخواهی جمعی مردم، استفاده از نمادها و رنگهای گوناگون، انجام فعالیتهای ضد دولتی، بهرهمندی از رسانههای گروهی جهت اشاعه اعتراض، راهپیمایی، تظاهرات، اجتماع دستهجمعی، تحصن، اعتصاب، به سخره گرفتن مقامات عالی رتبه، به پا داشتن مراسم سوگواری و تشییع جنازههای نمادین برای مقامات سیاسی، برگزاری جلسات اعتراضآمیز، طرد مقامات رسمی، خواندن سرودهای نمادین، به کارگیری تحریمهای اجتماعی و تکفیر مقامات، نافرمانیهای مدنی، سکوت و بیتفاوتی در برابر وقایع اجتماعی و سیاسی، ماندن در خانه، تحریم خرید و فروش و مبادلات اقتصادی، خودداری از اجاره اموال شخصی، عدم پذیرش اختیارات و صلاحیت دستگاههای سیاسی و قضائی، سرپیچی از قوانین، تحریم انتخابات، خروج از نهادهای آموزشی دولتی، تحریم دولت و سازمانهای دولتی، عدم پذیرش تصمیمات دولت، ایجاد نهادها و الگوهای جدید اجتماعی، تأسیس رسانههای ارتباطی، افشای اسناد و موارد محرمانه، توقف فعالیتهای اجتماعی و ورزشی و برپایی حاکمیت و حکومت دوگانه در کشور اشاره کرد.