دکتر محمدجواد حیدریکاشانی
با تحقق انقلاب اسلامی، اسلام به یکی از دو قطب اصلی قدرت در جهان تبدیل شده است. انقلاب اسلامی ایران مدعی ایجاد عدالت در ساحتهای سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، نظامی و... آن هم در مقیاس بینالمللی است لازمۀ این ادعا ارائه طرح و برنامه سازوکار علمی و عملی کارآمد و ضرورت جنبش نرمافزاری جهت غلبه در درگیری اسلام و تمدن غرب است. اگر انقلاب اسلامی ایران نتواند رابطه بین مفاهیم کاربردی و دین را برقرار نماید دین در عینیت به ناکارآمدی متهم میگردد. امروزه دشمن به خوبی درک کرده است که پس از انقلاب اسلامی، موازنه قدرت در جهان تغییر یافته است.
اکنون اصلیترین بحران کشور و دنیای اسلام این است که کارشناسان سکولار بر کرسی نقد نشستهاند و با جسارت تام، حکومت دینی را به نقد میکشند اینان میپرسند شما که مدعی عدالت دینی در عرصههای مختلف هستید چه برنامه و منطق عملی دارید و موضع شما در برابر تکنولوژی و علم مدرن چیست؟ اگر ما نرمافزار لازم برای ایدههای بلند انقلاب تولید نکنیم و به ضرورت و راهکارهای جنبش نرمافزاری و حضور دین به عنوان محور توسعه اجتماعی ما و شاخصه اصلی انقلاب اسلام، و مباحثی از این قبیل نپردازیم در فرآیند توسعه سکولاریسم منحل خواهیم شد و جریان جهانیسازی به نفع لیبرال دموکراسی به پایان خواهد رسید.
به همین جهت اگر ما معادلات کاربردیای ارایه کنیم که بتواند کیفیت را بر پایه تعاریف «فرهنگ مذهب» تبدیل به «کمیت» نماید و «مفاهیم انقلابی، مذهبی» فقط مفاهیم کیفی نباشد – همانند آنچه در رنسانس اتفاق افتاد – بدون تردید موازنه قدرت به نفع مذهب اسلامی در جهان تغییر خواهد کرد.
1. ماهیت نرمافزار
نرمافزار، مفهومی عام و فراگیر دارد که نوعاً شامل مفاهیم بنیادی و تخصصی و عمومی میگردد. اساساً ساختارهای اجتماعی و نهضتها و انقلابهای دنیا به دنبال مفاهیم شکل میگیرند. آنچه امروزه در ظاهر تمدن بشری دیده میشود، امور سختافزاری هستند. اموری مانند: صنعت و محصولات صنعتی. رهاوردهایی که امروز در جوامع بشری و زندگی اجتماعی بشر از محصولات صنعتی دیده میشود همه از امور سختافزاری هستند.
2. پشتوانه تولید سختافزارها
پشتوانه تولید سختافزارها، نرمافزارهایی هستند به صورت نظام اولیه ارائه میگردند. مفاهیم بنیادی مثل فلسفه، متدها، روشها، منطقها، نظام منطقها، ایدوئولوژیها که براساس آن مفاهیم اجتماعی و مفاهیم فرهنگی و مفاهیم مربوط به نهضت و انقلاب تولید میگردند، همه جزء نرمافزارها هستند. هدایت و کنترل ابزارهای علمی از طریق رایانه نیز از امور نرمافزاری هستند.
امامخمینی در بنیانگذاری نهضت و انقلاب اسلامی ایران و مدیریت آن از مفاهیم بنیادی، تخصصی و مفاهیم عمومی آن که نرمافزار اجتماعی هستند، بهترین استفاده را کرد و متدولوژی اسلام و انقلاب را بیان کرد. از این نکته اساسی غفلت نکنیم هر هنر امام خمینی در نهضت و انقلاب اسلامی ایران، مدیریت و استفاده بهینه از حجم عظیم نرمافزارهای تولید شده در طول تاریخ بشریت به ویژه تاریخ اسلام و تشیع بود به همین جهت رعب و وحشت در میان پیشگامان آرمان جنبش نرمافزاری در جهان معاصر ایجاد کرد.
اکنون نباید از این نکته غفلت کرد که رابطه «مدیریت با جنبش نرمافزاری و تولید علم» رابطه تولیدی است و اگر خلاْ حسن مدیریت را در عرصه تولید و جنبش نرمافزاری برطرف نکنیم قادر به استفاده صحیح از مجموعه نرمافزارهای تولید شده نخواهیم بود و کمبودها و ضعفها به صورت دقیق شناسایی نخواهد شد و علاوه بر نادیده گرفتن حجم عظیم تحقیقات انجام شده توسط اندیشمندان و فرهیختکان در طول تاریخ بشریت به ویژه از تاریخ اسلام و تشیع گرفتار تحقیر، دوبارهکاری، عجز و ناتوانی، افسردگی و سرخوردگی و غفلت از کمبودها، در راهی که سالیان متمادی طی شده است؛ خواهیم شد.
3. نقش امام خمینی در تولید و توسعه تحقیقات
نقش امام خمینی در تولید و توسعه تحقیقات و گسترش علوم و فنآوری و ارائه مفاهیم کاربردی انقلاب و گسترش تولید علم بر مبنای معارف الهی و طرح مشکلات و مسائل فراروی جنبش نرمافزاری بر اندیشمندان و پیشگامان جنبش نرمافزاری پوشیده نیست زیرا بنیانگذاری انقلاب و تشکیل جمهوری اسلامی ایران خود هزاران مفهوم نرمافزاری را تولید کرد. امام خمینی ضمن تأکید بر عدم کفایت نرمافزارهای تولید شده در حوزه و دانشگاه برای نظامسازی و جامعهپردازی و ضرورت تأمین و تضمین فضای مناسب علمی به عنوان پیشنیاز ضرورت تولید نرمافزارهای مورد نیاز و مفاهیم کاربردی انقلاب و جبران کاستیها و کمبودهای فقه به موانع موجود بر سر راه (نظامسازی و جامعهپردازی) در ایران معاصر اشاره کردند و در بیانیهها و سخنرانیهای مختلف بر این نکته تأکید نمودند.
4. تقدم مدیریت بر تولید در جنبش نرمافزاری
امام خمینی بر تقدم مدیریت بر تولید نیز اشاره کردند و خود نیز مدیریت جنبش نرمافزاری را به عهده گرفتند. اکنون بر ما رهپویان راه آن عزیز سفر کرده است که ضمن شناسایی نرمافزارهای تولید شده و دستهبندی و نقد نظری و عملی آن به مدیریت و استفاده بهینه از حجم عظیم نرمافزارهای تولید شده در طول تاریخ بشریت به ویژه اسلام و تشیع بپردازیم.
5. موانع علم و توسعه علمی ایران
افق امیدبخش حل همه امور از دیدگاه قرآن کریم با شرح صدر آغاز می گردد. شرح صدر و گشودگی سینه مهمترین عامل برای گشایش در امور سخت و سبک شدن بارهای سنگین و کمرشکن از این تنگناها است. امام خمینی با استفاده از شرح صدر الهی به بنیانگذاری انقلاب اسلام پرداخت و موانع تولید علم و توسعه علمی ایران را شناسایی کرد و در بیانات و تصمیمگیریهای خویش به رفع آن پرداخت. بعضی از موانع عبارتند از:
1. موانع فکری و فرهنگی
2. حیرتزدگی در تحولات جدید فرهنگ غرب و ضعف اعتماد به نفس و خودباوری، تقلید و خودباختگی.
3. گسستگی از معارف و فرهنگ علم و دین
4. ضعف شأنیت علمی اندیشمندان و محققان
5. ضعف فرهنگی تحقیق و یادگیری
6. شعف اهتمام به خرد جمعی و غلبه بر خود فردی.
7. پایین بودن ضریب امید به آینده
8. فقدان امنیت و منزلت اجتماعی
9. ضعف تهذیب اخلاق و سیر و سلوک معنوی.
10. ضعف توحید.
11. ناکارآمدی نظام اداری کشور.
12. بیمار بودن ساختار اقتصادی کشور و وابستگی به صادرات.
13. موانع ساختاری و مدیریتی.
14. ابهام و خلاٌ در قوانین.
ضرورت طرح پژوهش کرسیهای مناظره و مباحثه.
نظر موافق مقام معظم رهبری به نام برخی از اندیشمندان حوزه راهگشای مفیدی برای ترسیم محورهای بحث تولید علم و نهضت آزاداندیشی است. برخی از این محورها عبارتنداز:
1. تلاش در جهت زدودن فقر تئوریک مفاهیم علمی و دینی، فرهنگی و.... مربوط به مدیریت جنبش نرمافزاری.
2. شبههشناسی و پاسخ به شبهات از طریق تولید علم و نظامپردازی.
3. ایجاد فضای مناسب برای نقد و آزاداندیشی.
4. تضارب آراء و تعاطی افکار برای تأمین و تضمین رشد فکری.
5. بسترسازی، برنامهریزی و استفاده از اصول و مبانی مدیریت جهت بهرهبرداری از تواناییهای موجود.
6. تعیین راهبرد و هدفگذاری برای ترسیم وضعیت مطلوب.
گرچه در نامه پژوهشگران به نکات خوبی اشاره شده است، اما از چند نکته اساسی غفلت شده است:
1. تقدم مدیریت بر جنبش نرمافزاری و تولید علم.
2. وجود فضای مناسب جهت طرح اندیشههای علمی و منطقی و وضعیت موجود با ادبیات مطلوب و معقول.
3. پرورش مولدان تولید علم.
4. روششناسی تولید علم و نهضت نرمافزاری.
الف: محورهای اساسی کرسیهای مناظره و مباحثه تولید علم.
1. تعریف مفاهیم مربوط با تولید علم و آزاداندیشی.
2. علل و موانع تولید علم و توسعه علمی.
3. آسیبها و موانع آزاداندیشی.
4. تعامل دین و دولت در تولید علم و نهضت آزاداندیشی.
5. راهکارهای سالمسازی محیطهای علمی و فرهنگی در جهت افزایش فکری و علمی و ابراز عقیده و فکر.
6. روشهای توسعه و اثربخشی نهضت آزاداندیشی.
7. نقش حوزه و دانشگاه در تولید علم و نهضت آزاداندیشی.
8. نقش مدیریت بر تولید علم و جنبش نرمافزاری.
9. نهضت آزاداندیشی و تولید علم در جهان اسلام و مقایسه تطبیقی آن با جهان غرب.
10. تعامل دین و دولت در تولید علم و نهضت آزاداندیشی
11. فرهنگسازی نهضت آزاداندیشی در عرصه تعلیم و تربیت.
12. شناسایی وجوه عدم کفایت نرمافزاریهای تولید شده در حوزه و دانشگاه بر پایه نظامسازی و جامعهپردازی.
13. شناسایی نرمافزارهای تولید شده.
14. دستهبندی نرمافزارهای تولید شده.
15. نقد نظری نرمافزارهای تولید شده.
16. نقد علمی نرمافزارهای تولید شده.
17. بازسازی اندیشه و تکامل معرفت بشری از طریق افزایش ظرفیت فکری و روحی، ایجاد و گسترش فضاهای فکری و علمی مناسب برای تبادل و تقابل اندیشه و فرهنگ و تأکید بر نقش مطالعه و یادگیری.
18. روششناسی تولید علم و جنبش نرمافزاری.
19. رابطه مدیریت با جنبش نرمافزاری.
20. راهکارهای پرورش و تقویت مولدان علم در جنبش نرمافزاری ضرورت اهتمام به نهجالبلاغه در تولید نرم افزار انقلاب اسلامی.
کلمات نورانی حضرت امیر(ع) در نهجالبلاغه رنگ و جلوهای از کلام پروردگار دارد و مضمون آن اندازهای بالاست که گویند:« برتر از سخن آفریده و فروتر از گفته آفریننده». یکی از منابع مهم جهت تولید نرمافزار و مدیریت شبکهای تحقیقات نهجالبلاغه است که متأسفانه در میان دولت و ملت مورد غفلت قرار گرفته است.
در نهجالبلاغه دقیقترین اصول و مبانی حکومت و آیین کشورداری، شیوه قضاوت، روش جهاد، عدالت اجتماعی و راهکارهای اجرای آن، شیوۀ گزینش کارگزاران، حاکمیت بخشیدن به ارزشها و ضابطهها، پرهیز از رابطهها و واسطه، احیای امر به معروف و نهی از منکر، اقامه حدود الهی، رفع فتنهها و فسادها، مساوات و آزادی و... براساس فقه و فرهنگ شیعی نمایانده شده است.
دربغا که امروزه به نهجالبلاغه بهای لازم داده نمیشود و به بهانۀ نداشتن سند، در استنباطهای فقهی و استدلالهای عقلی و کلامی و فقه سیاسی در حوزهها چندان مورد استفاده قرار نمیگیرد در حالی که در نهجالبلاغه سخنی نیست که با روح قرآن و مذاق شریعت و گوهر فقه ناسازگاری داشته باشد و به قول امام خمینی(ره) برخی از متون مانند زیارت «جامعه کبیره» آنقدر از جهت معارف بلند است که نیازی به سند ندارد چرا که متن عالی، حجیت و اعتبار آن را ثابت مینماید افزون بر این که برای نهجالبلاغه اسناد معتبری ارائه شده است در طول تاریخ فقیهانی از شیعه بودند که اهتمام ویژه به نهجالبلاغه داشتند و افسوس میخوردند که چرا حوزههای علمیه از این زلال ناب به دور مانده است.
علامه نائینی در اینباره می فرماید: «چقدر سزاوار است چنان چه مرحوم حضرت آیتاللهالعظمی سیدناالاستاد لعلا آقای میرزا شیرازی، قدسسره، غالباً به مطالعه این فرمان مبارک و سرمشق گرفتن از آن مواظبت میفرمود، همینطور تمام مراجع امور شیعه و سیاسی، هر کس به اندازه مرجعیتش این سیره حسنه را از دست نداده و این فرمان مبارک را ]نامه علی(ع) به مالک اشتر] .... کان لم یکن نشمارند».
در حوزه علمیه سامرا نهجالبلاغه در کنار قرآن و سنت و عقل و اجماع به عنوان مهمترین منبع استنباط احکام فقی سیاسی و اداری و استخراج فروعات فقهی، کلامی، نظامی، شناخته میشد و دست پروردگان این مکتب، در نوشتههای فقهی، سیاسی خود، اصول و قواعد فقه سیاسی و حکومتی را از نهجالبلاغه استخراج مینمودند به طوری که در شیوۀ مکتب سامرا نوشتهاند: «پیش از آغاز درس، یکی از شاگردان میرزای شیرازی، فرازهایی از نهجالبلاغه را قرائت میکرد، آنگاه مباحث فقهی شروع میشد».
علامه نائینی که خود از دستپروردههای این مکتب است، با دیدی کارشناسانه و فراگیر از معارف اسلامی و با احاطه کامل به فقه اسلام و چشم دوختن به دیگران را با وجود این گنجینه عظیم علوی، اسفانگیز میداند و مینویسد: «قواعد و فوائد مستفاد از هر یک از فتوات این خطبه مبارکه [خ 216 نهجالبلاغه] و مأخود بودن اصل علم حقوق که حکمای اروپا تدوین نمده و بدان مباهات دارند از اشیاه و نظایر این خطبه مبارکه موکول به رساله علیحده است».
علامه مطهری ضمن تحلیل از علامه نائینی در استخراج احکام سیاس و اجتماعی اسلام به رمز موفقیت ایشان مبنی بر انس با قرآن و نهجالبلاغه اشاره میکند و مینویسد: «باید انصاف داد که تفسیر دقیق از توحید عملی، اجتماعی و سیاسی اسلام را هیچ کس به خوبی علامه بزرگ و مجتهد سترک، مرحوم میرزا محمدحسین نائینی توأم با استدلالها و استشهادهای متقن از قرآن و نهجالبلاغه در کتاب ذیقیمت تنبیهالامه، بیان نکرده است».