نقش وقف در توسعه اقتصادی و اجتماعی

سنت حسنه وقف یکی از مصادیق احسان و خیرخواهی بشر است که از دیرباز به وجود آمده و در صحنه حیات اجتماعی و اقتصادی جوامع جایگاه ویژه ای دارد. میل به جاودانه زیستن آرزوی دیرینه بشریت بوده است و این آرزوی وی را به سمت به جای گذاشتن نام و یاد در دنیا سوق می دهد تا به عنوان باقیات الصالحات بعد از مرگ وی نیز ایصال صواب به او ادامه یابد تا همواره نام و یاد خود را زنده نگاه داشته و وجهه اجتماعی نیکویی در این دنیا بدست آورد.
وقف به عنوان یک صدقه جاریه به معنای حبس عین ملک با مالیست در راه رضای خداوند و آزاد گذاردن منافع آن در اموری که انسان را به تقرب الهی می رساند.
واقف, وقف کننده و موقوف علیه کس یا کسانی هستند که عایدات و منافع موقوفات به آنان بازگشته و از اموال وقفی استفاده می نمایند. مقاله حاضر نگاهی اجمالی بر پدیده وقف این سنت نبوی و نقش آن بر توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور دارد.
و با بررسی نقش وقف در امور اقتصادی و اجتماعی کشور راهکارها و پیشنهاداتی در جهت گسترش هرچه بیشتر این سنت در ایران و بهره برداری بهینه از این ثروت ناشناخته به عنوان بازوی کمکی دولت در اجرای برنامه های توسعه اقتصادی و اجتماعی ارائه می دهد.
پیشنهاد تغییر و بازنگری در قوانین مربوط به اوقاف و اداره امور آن, مشخص شدن جایگاه واقعی سازمان اوقاف و امور خیریه در نظام جمهوری اسلامی ایران و نقش آن در اقتصاد ایران, لحاظ نمودن عایدات موقوفات در برنامه ریزیهای پنج ساله و بلندمدت کشور و جلوگیری از سوءاستفاده از موقوفات و منافع آن از جمله اهداف این مقاله به شمار می رود.
تبلیغ و ترویج سنت وقف یکی از اهداف مهم اداره اوقاف و امور خیریه به شما می رود که عملا ضعیف ترین کارکرد این سازمان نیز می باشد. چرا که تبلیغ در باب وقف از اموریست که سرمایه گذاری در آن به دو چندان کردن عایدات موقوفات و آشنایی هرچه بیشتر مردم و نسل جدید به این سنت نبوی کمک شایانی می نماید. احادیث و روایات بسیاری در خصوص صدقه جاریه و سنت وقف از صدر اسلام تاکنون وجود دارد که نشان دهنده اهمیت به سزای این پدیده و تلاش در جهت ترویج این سنت می باشد.
از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی ایران تاکنون تقریبا تمام نهادها و ارگانهای دولتی و غیردولتی نشستهایی را با علما و مراجع تقلید و حضرت امام خمینی قدس الله نفس ذکیه و مقام معظم رهبری داشته اند که با ارشادات و رهنمودهای این حضرات زمینه را برای ارتقاء و کیفیت عملکرد این نهادها و سازمانها فراهم ساخته و نظرات و بیانات پربار این عزیزان را سرلوحه کار قرار داده اند. اما اگر در تاریخچه سازمان اوقاف از پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون جستجو نماییم هیچ نشست و گردهمایی با علما و حضرات و مراجع ایران را نمی یابیم تا مطابق با امور زمانه به عنوان ارشاد و رهنمود سر لوحه کار این سازمان قرار گیرد و این عدم سنتها نه نشانه عدم توجه علما و حضرات به سنت وقف بلکه نشانه کم لطفی مسئولان این سازمان می باشد.
سهم موقوفات در اقتصاد و توسعه اقتصادی کشور و بهره برداری بهینه از این عایدات می تواند بخشی عظیمی از بودجه کشور را تامین نماید که این امر تحقیق و پژوهش جدی مسئولان و دست اندرکاران این سازمان و برنامه ریزان کشور را می طلبد. با توجه به تعریفی که از وقف ارائه شد فلسفه وجودی وقف, کمک و دستگیری از کسانی است که به نحوی دچار تنگناهای اقتصادی و اجتماعی شده اند. حال خواه این تنگناه ناشی از شرایط نامساعد جسمانی و ذهنی فرد باشد و یا به دلیل شرایط نامساعد اوضاع اقتصادی کشور, در هر صورت بهبود و ضعف چنین افرادی قبل از آنکه یک وظیفه ملی و دولتی باشد انسانی و وجدانی است.
تعاریف و اقسام
وقف به معنای ایستادن, درنگ کردن و دوباره شروع کردن و نیز به معنای حبس عین ملک با مال می باشد. وقف از صدقات جاریه محسوب شده و از نظر حقوقی چنین تعریف می شود: وقف عملی حقوقی است که به موجب آن شخصی اعم از حقیقی یا حقوقی عین مالی را از مالکیت خود خارج نموده, (اعم از نقل و انتقال ارادی اقسام معاملات) و منافع آن را در راههای خداپسندانه و امور خیریه به طور دائم به جریان می اندازد.
واقف از صفات الهی است " هوالواقف علی الضمائر و السرائر" یعنی حبس کردن ملک یا مستغلی در راه خدا, با توجه به تعاریف فوق کاملترین تعریفی که از وقف می توان داشت این است که: وقف عبارت است از حبس کردن عین ملک یا مال و آزاد گذاردن منافع آن در اموری که واقف معین کند به قصد تقرب الهی واقف شخصی را گویند که مال خود را با میل رغبت وقف می نماید.(1)
حابس: به معنای حبس کننده مال و حبیس مال حبس شده را گویند و حبس در حقوق مدنی عبارتست از مصونیت یک مال از انحاء تصرفات مالک اعم از نقل و انتقال قراردادی و یا قهری و اتلاف عمدی و استعمال شخصی.
صدقه: عبارتست از بخشش و اعطایی که معمولا با قصد قربت و به انگیزه دستگیری از اشخاص نیازمند و به طور کلی در راههای خیر اعطاء می شود.
صدقه جاریه: عبارتست از احسانی که مدتها حتی پس از مرگ اشخاص استمرار و دوام دارد و وقف مال با در نظر گرفتن جهت خیریه آن و انتفاع مستمر موقوف علیهم از آن, صدقه جاریه محسوب می شود.
منافع وقف: عبارتست از هرگونه ارزش مالی قابل تقویم به پول که مستقیم و یا غیرمستقیم از عین موقوفه و توابع آن حاصل می شود.
موقوف علیه: شخص یا اشخاصی هستند که منافع مال موقوفه عاید آنان می گردد.
موقوفه: مالی است که وقف آن از حیث داشتن صحت, تمامیت یافته و دارای شخصیت حقوقی شده است.
وقف‌نامه: عبارتست از نوشته ای که واقف در مورد مال خود تنظیم می کند درباره مسائل مختلف مربوط به اداره موقوفه و چگونگی صرف عایدات آن.
وقف نیز مانند سایر پدیده های اجتماعی انواع مختلف دارد که در اصلی ترین تقسیم بندی به 2 نوع وقف عام و وقف خاص تقسیم شده که هر کدام خود به انواع مختلف فرعی تقسیم می شوند.
وقف خاص: عبارتست از وقفی که موقوف علیه آن اشخاص معینی بوده و محدود و محصور باشند مثل وقف به اولاد و خویشاوندان.
وقف عام: عبارتست از وقفی که موقوف علیه در آن محدود و محصور نبوده واشخاص و افراد زیادی را شامل می شود مانند وقف منابع باغ برای فقرا, وقف ساختمان برای سکونت دانشجویان, وقف مساجد ومکانهای عمومی.
در تقسیم بندیهای دیگر وقف به انواع: وقف معلق بر فوت , وقف موبد و وقف غیرموبد یا منقطع تقسیم می شود. وقف معلق بر فوت: وقفی است که از طریق وصیت انشاء شده باشد. مثلا شخصی وصیت کند پس از مرگ من خانه یا فلان زمینم وقف برای فلان مقصد باشد.
وقف موبد: وقفی است که مصرف آن عادتا منقرض نمی شود مانند وقف بر فقرا و مساکین.
وقف غیرموبد یا منقطع: عبارتست از وقف بر اشخاص که منقرض شده باشند, مثل وقف مال بر فرزندان. البته موقوفات از جهت موارد مصرف نیز انواع و اقسام گوناگون دارند که هر کدام بسته به انگیزه های واقفین متغیر بوده و چگونگی صرف آن در وقفنامه قید خواهد شد. مثلا شخصی مالی را وقف می کند و قید می نماید که عایدات آن صرف خرید خوراک برای ایتام گردد وغیره. . . یا ملکی را وقف می نماید تا در راه خدمت به علم و دانش به مصارف مدرسه سازی و یاخوابگاه دانشجویی برسد. که اگر تمام این موارد را جمع بندی نماییم می توان صرف عایدات موقوفات را به 4 دسته کلی تقسیم کرد: 1 مصارف فرهنگی 2 مذهبی 3 اقتصادی 4 اجتماعی .
تاریخچه وقف در ایران و جهان
سنت وقف به عنوان یک پدیده اجتماعی از دیرباز در جوامع بشری وجودداشته واختصاص به دین یا مذهب خاص و یا کشورهای اسلامی ندارد و از آنجا که ریشه عقلانی داشته ودین اسلام کاملترین دین الهی به شمار می رود, لذا تبلور آن در این دین بیشتر ظاهر شده است. در کشورهای غربی چون جزایر استرالیا, آمریکای جنوبی, آفریقا و میان رومیان و مصریان باستان و فرانسه وآلمان و ژاپن و فلسطین قبل از اسلام و دیگر کشورهای جهان نیز این سنت قدمت داشته ومتداول بوده است . ( 2 )
مثلا رومیان با نظام موسسات کنسیه و موسسات خیریه آشنا بودند که این موسسات به اداره امور فقیران و ناتوانان می پرداختند و اموالی به این موسسات اختصاص می یافت تا به مصرف فقیران برسد. ( 3 )
در آلمان نظام مالی ویژه ای وجود دارد که با اصل وقف شباهت کامل دارد. بدین ترتیب که مالک مالی رابرای مدتی معین ویاتا انقراض نسل خانواده ای به یک خانواده اختصاص می دهد.
و یا در قوانین کشور فرانسه (هبه مستغله) وجود داردکه طبق آن وقف بر اولاد و وقف جهت مصارف خیریه تشریح می نماید. ( 4 )
مردم مصر باستان نیز املاکی را به خدایان و معبدها اختصاصی می دادند تا عایدات آنها به مصرف تعمیرات و نوسازی این مکانها واقامه مراسمها برسد واین کار به قصد تقرب خدایان صورت می پذیرد. درموزه مصر الواحی وجود داردکه حاکی از این مطلب است.
در یکی از قدیمی ترین آنها ماخذ شماره 72 " راهنمای ماسپیرو" نقوشی وجود دارد که حکایت از وقف املاک برای برخی از کاهنان در خانواده چهارم (سلسله چهارم فراعنه مصر) می کند. همچنین تاریخ نشان می دهد که (رامسس دوم ) املاک فراوانی را به معبد (اپیدوس) بخشیدومراسم ویژه ای به منظور تملیک آن املاک برپا کرد و این مراسم با حضور تعداد کثیری از مردم انجام شد تا مردم نیز در این امر خیر وی را یاری نمایند وصدها حکایت و مدارک دیگر وجود دارد که گواه بر رواج سنت وقف در جهان دارد و اما سنت وقف در اسلام قدمت 1400 ساله داشته و روایات و احادیث بسیاری در دعوت به این سنت وجود دارد. مکتب حیات بخش ودین کامل الهی برای نجات دادن انسان از ناامیدی وبی تفاوتی بویژه در جهت رفع تبعیض ها واستقرار نظامی عادلانه بر پایه قسط و عدل الهی در جامعه بشر پدیده شگرف وقف را ارائه نموده. پیامبر اکرم (ص) با تاسیس مساجدی برای مومنین بنیانگذار این توصیه الهی گردیده است. حضرت علی علیه السلام و فاطمه زهرا(س) نیز از اولین کسانی بودند که درخاندان رسالت به پیروی از پیامبر اکرم (ص) موقوفاتی را برای رفع نیاز مستمندان از خود به جای نهادند. ( 5 )
وقف در ایران
در ایران نیز وقف همزمان با فتح ایران توسط سپاهیان اسلام و آشنایی این سرزمین با اسلام و خاندان پیغمبر(ص) قدمت دارد و از نخستین اوقافی می توان به (دیوان اوقاف) دردوران استقرار حکومت عباسی در ایران اشاره کرد و این روند همچنان ادامه یافت و با روی کار آمدن سلسله صفویان این سنت, گسترش وسیع یافت واین گسترش وقف در میان مردم وحتی درباریان و تنوع موقوفات و سازمان بخشیدن به روند ثبت و ضبط وقفنامه ها وعایدات موقوفات را به دنبال داشته و تشکیلاتی مانند وزارت اوقاف برای اولین بار
تاسیس گردید و اما در دوران قاجاریه که اوضاع ایران دچار آشفتگی و بی سامانی بود, موقوفات نیز دستخوش حرف ومیل و مطامع فرصت طلبان و سودجویان گردید و سرانجام در دوران مشروطیت به رهبری روحانیت شجاع ومبارز شیعه و با تاسیس (وزارت اوقاف و صنایع مستظرفه )وقف در تشکیلات آن روز مطرح گردید و بعدها در سال 1313 قانون و یک سال بعدنظامنامه اوقاف نیز به تصویب رسید.
شرح ستمی که در دوران حکومت دست نشانده پهلوی بر وقف و موقوفات این سرزمین وارد شد نیاز به مقاله ای جداگانه دارد. فروش اراضی وقفی و بخشش به بستگان ودرباریان و نوکران به بهانه اصلاحات اراضی و با هدف انحراف دیدگاه مردم به نهضت حسینی ومراکز علمی اسلامی و پایگاههای معنوی از اقداماتی بود که در این رژیم منحوس صورت گرفت.
انگیزه‌های واقفین و ویژگیها
انگیزه و نیت امری مستور و ذهنی و نامرئی است و کشف نیات و انگیزه ها کار ساده ای نیست و جز خداوند متعال کسی نمی داند در دل انسانها چه می گذرد. البته تا حدودی از روی اعمال و رفتار افراد گاهی می توان به انگیزه ها و نیات آنان پی برد و از آنجا که اصل مسلم یک عمل اسلامی شناسایی نیت عمل کننده است لذا هر عمل صالحی نیت خوب نیز به همراه دارد البته نمی توان منکر این شد که گاها افراد با نیات و انگیزه های بد دست به اعمال صالح می زنند و چه بسا در تاریخ افرادی وجود داشته اند که با نیات و انگیزه های اقتصادی و سیاسی اموال خود را وقف نموده و دست به اعمال صالح مشابهی زده اند. برای دست یابی به انگیزه های عمل وقف می توان از نظریه های گوناگون علم روانشناسی یاری جست بطوری که واقفین را از جهات گوناگون شخصیتی مورد بررسی قرار داده و انگیزه های آنان را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهیم.(6)             ادامه دارد...
دکتر محمدحسین کریم کشته
ناصر داوودی‌راد