* شما برای سومین بار در راس معادلات آژانس قرار گرفتید در مورد انتخاب مجدد شما ابهامات زیادی وجود دارد. واشنگتن و جمهوریخواهان کاخ سفید با ابقای مجدد شما مخالف بودند ولی پس از مدتی فشار خود را برداشتند. در این مورد چه پاسخی برای افکار عمومی دنیا دارید؟
** خب؛ پاسخ سوال شما مشخص است. هیچ کس تجربه من در اداره جلسات آژانس را ندارد. من به همراه "الکساندر فلمینگ" و دیگران تیم منسجمی تشکیل داده بودیم. ما سعی داشتیم تا به صورتی مستند و کامل شواهد و مدارک لازم در خصوص فعالیت هستهای سایر کشورها را جمعآوری کنیم. منظور شما را هم دقیقاً متوجه نمیشوم. بوش و دیگر نومحافظهکاران نقشی در معادلات پشت پرده آژانس ندارند. البته من به این اتهامات عادت کردهام. ...
* آقای مدیر کل ! بنده هیچ گونه اتهامی به شما وارد نکردهام. تنها از شما میخواهم تا در خصوص نفوذ جمهوریخواهان در آژانس برای افکار عمومی جهان سخن بگویید.
** من به عنوان مدیر کل یک نهاد بینالمللی مشغول به کار هستم. بنابراین دلیلی نمیبینم تا در خصوص شخصیتهای موجود در نظام بینالمللی سخنی بگویم. بوش و جمهوریخواهان هم هر چند باشند جزئی از دنیای سیاست هستند و من موظف هستم نسبت به نظرات و عقاید آنها همانند مقامات دیگر کشورها احترام بگذارم. ...
* اما یک قاعده کلی میگوید که احترام باید دو طرفه باشد. روزنامه نیویورک تایمز در اواخر دوران قبلی حضور شما در آژانس نیز استراق سمع مکالمات تلفنی شما با مقامات ایرانی توسط نومحافظهکاران واشنگتن را منتشر ساخت و در پاسخ به این رسوایی بوش، رامسفلد و چنی سیاست سکوت را اختیار کردند.
** استراق سمع مکالمات یک مقام بینالمللی عمل صحیحی نیست و من در این خصوص تا اندازهای آگاه بودهام. البته نیویورک تایمز ابعاد بیشتری از این ماجرا را تشریح کرد. واقعیت امر این است که فشار جمهوریخواهان و هواداران جنگطلب آنها لحظهای از آژانس برداشته نمیشود. در این میان بوش و چنی بیشترین سهم را دارند و رایس نیز پس از انتصاب جدید خود به عنوان وزیر امور خارجه آمریکا سعی دارد با سفر به دیگر کشورهای اروپایی و جلب رضایت آنها درباره فعالیتهای هستهای ایران، کره شمالی و دیگر کشورها فشار موجود بر آژانس را افزایش دهد. پس از پیروزی دوباره جمهوریخواهان فشار کاخ سفید بر آژانس و سازمان ملل متحد افزایش یافته است. ...
*یعنی شما ترجیح میدادید که دموکراتها در ایالات متحده آمریکا بر سر کار بیایند؟
** مسلماً رویکرد دموکراتها بیشتر از جمهوریخواهان مورد پسند ماست ولی مشی هر دوی این احزاب تقریباً یکسان است. جان کری هم در جریان مناظرههای انتخاباتی خود بر این موضوع تاکید کرد. شاید تنها تفاوت میان کبوترها و بازهای آمریکا نحوه نگرش آنها نسبت به استفاده از ابزار نظامی باشد. با این حال انتخاب جان کری برای آژانس میتوانست خبری خوشایند باشد.
* قبل از آغاز جنگ عراق بحث بازرسی از کاخهای صدام حسین رئیسجمهور عراق مطرح شد و هم زمان با این بازرسیها پای مقامات آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز به خاک این کشور عربی باز شد. شماری آن برهه صراحتاً اعلام کردید که تا این زمان (اوایل سال 2003) هیچ گونه سلاح کشتار جمعی در عراق دیده نشده است. هر چند کسانی مانند "هانس بلیکس" گزارشات کلی و دو پهلویی را به نظام بینالملل ارائه میکردند ولی در نهایت و به دنبال سقوط صدام حسین مشخص شد که وجود سلاح کشتار جمعی تنها یک بهانه برای اشغال عراق از سوی آمریکا بوده است. شما در این میان چرا نتوانستید به عنوان یک مقام مسئول جلوی جنگ عراق را بگیرید؟
** وظیفه من جلوگیری از وقوع جنگ نیست. من موظفم تا حقایق هستهای هر کشور را به دیگران ارائه دهم. در آن زمان تصمیم جمهوریخواهان برای جنگ بسیار جدی بود و من و نهاد وابستهام نمیتوانستیم جلوی این کار را بگیریم. به نظر من در این خصوص باید سازمان ملل مورد انتقاد قرار داد.
* اما شما به عنوان مدیر کل یک نهاد بینالمللی و با آگاهی نسبت به کاذب بودن افرادی مانند بوش و چنی باید از نیروی موجود در میان سایر کشورها در مهار یک جنگ و کشتهشدن هزاران انسان بیگناه استفاده میکردید.
** من وجدانم راحت است که در جریان جنگ عراق هیچ گونه سخنی که منجر به اشتعال آتش جنگ شود را بر زبان نراندهام! در هر صورت تاریخ سه ساله نخست هزاره سوم این موضوع را تایید میکند.
*در نظام بینالملل شما را به عنوان انسانی کم حرف و مرموز میشناسند. این امر در چند ساله اخیر کاملاً مشخص بوده است. در جریان مطالعه پروندههای هستهای ایران و کره شمالی نیز شما تاکنون صراحتاً از ابراز نظری قاطع در دفاع از آنها پرهیز کردهاید و با به کاربردن جملاتی تکراری مانند نیاز به زمان داریم و ... بستر را برای مانور نومحافظهکاران آمریکا فراهم میکنید و در جنگ عراق نیز دقیقاً همین طور بود.
** ابهام جزئی از کار ماست. یک سیاستمدار هیچگاه صراحتاً از شخص یا جریانی دیگر دفاع نمیکند! در هر صورت ما باید سعی کنیم تا در بیان جملات خود کمترین هزینه ممکن را صرف نماییم.
*اما شما اکنون در سمتی قرار گرفتهاید که شفافیت و عدم ابهام باید جزئی لاینفک از کارتان باشد. نظام بینالملل وجود فردی ابهام آفرین در راس نهادی مانند آژانس بینالمللی انرژی اتمی را به سختی تحمل میکنند.
** این قضاوت شماست و نمیتوانید آن را به دیگر مردم دنیا تعمیم دهید. از طرف دیگر نظام بینالمللی که بتواند افرادی مانند بوش و رامسفلد و بلر را در خود تحمل کند وجود مرا نیز تحمل خواهد کرد!
* این استدلال شما قابل قبول نیست. بوش و رامسفلد نمایندگان یک جریان جنگطلب هستند و شما نماینده یک نهاد بینالمللی که در اساسنامهاش هدفی جز ایجاد صلح هستهای در جهان ندارد.
** شاید حق با شما باشد.
* از جنگ عراق که بگذریم به کشور ایران خواهیم رسید. پس از مذاکرات سه وزیر امور خارجه اروپایی با مقامات ایرانی در کاخ سعدآباد شما به عنوان مدیر کل آژانس از اقدامات این کشور تمجید کردید ولی گذشت زمان و آمیختن حقایق با جملات و واژگانی ابهام آمیز در اعتبار شما و آژانس خدشه وارد کرد.
** در مورد ایران باید بگویم که من نیز نسبت به فعالیتهای هستهای صلحآمیز این کشور آگاه هستم. حتی در این زمینه بارها و به صورت محرمانه با مقامات اروپایی و آمریکایی مذاکره کردهام. دغدغه آمریکا در حقیقت وجود سلاحهای کشتار جمعی و دستیابی ایران به انرژی هستهای و سلاحهای اتمی نیست بلکه دنبال بهانهای برای افزایش فشار بر تهران است. این یک فرمول ثابت در معادلات سیاست خارجی ایالات متحده آمریکا پس از حضور جمهوریخواهان در کاخ سفید به شمار میرود.
* چرا شما با وجود واقف بودن نسبت به این موضوع مهم و اساسی در جریان جلسات شورای حکام به دفاع از ایران نپرداختید و سه کشور آلمان، انگلستان و فرانسه با حمایت مستقیم جمهوریخواهان کاخ سفید هر گونه قطعنامهای را علیه ایران صادر کردند؟
** من تنها در جلسات شورای حکام گزارش خود را ارائه میکنم و در تصمیمگیری دخالت زیادی نمیکنم. باید اعتراف کنم جلسات شورای حکام بر اثر همان فشارهای پشت پرده علیه ایران یا کره شمالی بسیار سنگین است. هرگاه جلسه شورای حکام پایان مییابد من نفس راحت میکشم و از ته دل احساس شادی میکنم.
* در مورد کره شمالی مساله به چه شکلی است؟ چرا کشورهایی مانند ژاپن و ایالات متحده آمریکا در جریانات مذاکرات شش جانبه هستهای در خاور دور خلل ایجاد میکنند و شما به عنوان مدیر کل این نهاد بینالمللی به حمایت از "پیونگ یانگ" بر نمیخیزید؟
** حمایت در آژانس معنا و مفهومی ندارد! همان طور که گفتم من تنها حکم یک ناظر را دارم. ...
* ببخشید صحبت شما را قطع میکنم ولی در اساسنامه آژانس بینالملل انرژی اتمی فعالیت مدیر کل بسیار گستردهتر از آن چه شما بیان میکنید ترسیم شده است.
** دراین خصوص من صحبت دیگری ندارم. من در کل شخصیت خونسردی دارم. تاکنون کمتر عصبانی شدهام و سعی دارم در کنار دوستانم مانند فلمینگ به وظایف خود عمل کنیم. در این میان قبول دارم که دچار اشتباهاتی نیز شدهایم ولی آنها بسیار جزئی و قابل چشم پوشی هستند! همه از اخلاق من تعریف میکنند و تاکنون سعی نکردهام جریان یا کشوری را متهم کنم.
* باید بگویم که اینها هم یک وظیفه است و در صورتی که شما این حداقلها را نیز رعایت نکنید حضور شما در آژانس هیچگونه توجیهی نخواهد داشت. به عنوان سوال بعدی در مورد آینده نظام بینالملل و تلقی خود از اوضاع آتی جهان توضیح دهید.
** پیشبینی در مورد آینده بسیار سخت است. من هم ترجیح میدهم در این باره سخنی نگویم. البته در مورد آینده آژانس باید عرض کنم که این نهاد هم چنان به فعالیتهای صلحآمیز خود با هدف ایجاد نظم در جهان ادامه خواهد داد! در سومین دوره مدیریت من احتمالاً فشار جمهوریخواهان بر آژانس افزایش خواهد یافت.
* چرا شما به بازرسی از اماکن هستهای ایالات متحده آمریکا و مکانهای وابسته به رژیم اشغالگر قدس نمیپردازید؟ مگر سلاحهای هستهای فقط در مورد دشمنان کاخ سفید معنا دارد؟
** بعدها پاسخ این سوال را خواهم گفت.
* منظورتان از بعدها چیست؟ آیا شما هم قصد دارید همانند کالین پاول و "دیوید کی" و "هانس بلیکس" پس از کنارهگیری، استعفا یا پایان ماموریت خود پرده از جنایات و دروغهای کاخ سفید بردارید؟
** امیدوارم از من نخواهید تا درباره این سوال بیشتر توضیح دهم. احساس میکنم کمی هم بیشتر از حد خودم به عنوان مدیر کل آژانس وارد مسائل شدهام.
*شما یک مصری هستید. حضور مبارک را در کشور خود چگونه ارزیابی میکنید؟
** درباره حضور مبارک در معادلات قاهره گمانههای زیادی وجود دارد. عدهای او را انسانی دیکتاتور مآب میخوانند و عدهای دیگر وی را حامی صلح و آزادی میدانند. من نظر خاصی راجع به حسنی مبارک ندارم ولی شنیدن استدلالات هر دو طرف برایم جالب و شنیدنی است. البته مشغله و مسئولیت زیاد باعث شده است تا کمتر بر اوضاع سیاسی و اجتماعی کشورم تمرکز کنم.
* خودتان را در مقابل کوفی عنان چگونه ارزیابی میکنید، او نیز مردی از قاره آفریقاست و در راس معادلات سازمان ملل متحد قرار دارد. ...
** من و عنان هم دیگر را بیشتر درک میکنیم. بسیاری از فشارها در بین ما مشترک است. خصوصاً در چند سال اخیر، هر دوی ما وظیفه سختی بر دوش داریم. بالاخره روزی میرسد که هر دوی ما به کشورمان باز میگردیم و با انتشار کتاب خاطراتمان از تلخیها و شیرینیهای دوران مسئولیت خود پرده برمیداریم.
* به عنوان سوال آخر؛ آژانس را تا چه اندازه دوست دارید و جدایی از آن تا چه اندازه برایتان مشکل است؟
** مدیریت در آژانس بین المللی انرژی اتمی همانند جان من برایم عزیز است. خاطرات زیادی را در این جلسات (شورای حکام) شاهد بودهام و تقریباً میز و صندلیهای موجود در اتاقم در وین جزئی از زندگانی دهه گذشته من به شمار میآیند. به هیچ عنوان دوست ندارم از آژانس جدا شوم و در این راه از هیچ اقدامی فروگذار نخواهم کرد!...