از زمانی که انسان توانایی ثبت آموختهها و پیامها را یافت تا عصر حاضر چند هزاره فاصله زمانی است. پیام به صورت خطوط میخی قرنهای متمادی رواج داشت تا آنکه این شیوه که توسط ساکنان بینالنهرین ابدا شده بود کمکم جای خود را به آثار جوهر بر روی پاپیروسهای مصری و کاغذهای چینی سپرد و از آن زمان تا اواخر قرن بیستم، کاغذ بهترین مکان برای ثبت نوشتار به شمار میآمد. ولی ظهور رایانهها و پیدایش شاهراه بزرگ اطلاعرسانی (اینترنت) در دو دهه پایانی قرن بیستم از آمدن جایگزین تازهای برای کاغذ خبر داد.
پدیدهای به نام نشر الکترونیکی (epublishing) متولد شد. این پدیده شیوهای از نشر است که نوشتار را به صورت دادههای الکترونیکی در زمانی بسیار اندک و حجمی پایین از تولید کننده پیام به نظر خوانندگان میرساند.
با گسترش اطلاعرسانی توسط اینترنت رسانهها شکل تازهای به خود گرفتند. هر کدام از روزنامهها، شبکههای خبری و خبرگزاریهای بزرگ وبسایتهای خبری مستقلی برای خود به راه انداختند. این وبسایتها کمکم به صورت نشریات الکترونیکی مستقل از مراکز اطلاعرسانی متبوع خود پر و بال گرفتند و مخاطبان خود را پیدا کردند. به دلیل هزینه کم و دامنه نامحدود اطلاعرسانی توسط اینترنت این امر مورد استقبال خبرگزاریهای کوچک و افرادی که قصد نشر خبر یا اطلاعات ویژهای را دارند قرار گرفت.
شیوه اطلاعرسانی بر روی اینترنت بهقدری سهل و آسان است که هر کاربر به راحتی میتواند برای خود نشریهای بر روی اینترنت منتشر نموده و شمارگان خود را به چندین هزار بازدید کننده در روز برساند و حتی از این طریق برای خود منبع درآمدی نیز دست و پا کند.
شیوههای اطلاعرسانی رسانهها در اینترنت متنوع است. برخی از این شیوهها احتیاج به سرمایهگذاریهای کلان دارد و با توسل به شیوههای دیگری حتی میتوان بدون صرف کمترین هزینه خبری را در گستره جهان منتشر نمود.
سایتهای خبرگزاری، پس از تلکس
با اینکه پس از چند دهه، پیشرفت تکنولوژی به شکل و شمایل تلکس خبرگزاری رنگ دیگری بخشیده است اما به نظر میرسد که تلکسها به تدریج جای خود را به سایتهای خبری میدهند.
هماکنون بیشتر خبرگزاریهای دنیا دارای وبسایتهای اختصاصی هستند و تمام یا قسمتی از مطالب روی تلکس خود را بر روی این سایتها منتشر مینمایند. این امر سبب شده است تا استفاده از خبر این خبرگزاریها عمومی شده و هر فرد برای جستجوی اخبار مورد نیاز خود بتواند به راحتی و بدون واسطه به سایت خبرگزاری مراجعه نموده و آن را مطالعه نماید.
از بهترین سایتهای خبرگزاریها میتوان به سایت خبرگزاری فرانسپرس و آسوشیتدپرس اشاره نمود. در ایران نیز دو خبرگزاری ایسنا (دانشجویان ایران) و ایرنا (جمهوری اسلامی ایران) برای خود وبسایت خبری ایجاد کردهاند و از این دو سایت خبرگزاری ایسنا پرکارتر و پویاتر از دیگری است.
خبرنامهها و نشریات الکترونیکی
اکنون بیشتر وبسایتها برای جذب مخاطب بخشی از فضای خود را به راهاندازی خبرنامه اختصاص دادهاند. خبرنامهها دامنهای از موضوعات عمومی و تخصصی و اخبار داخلی هر وبسایت را در بر میگیرد. برخی از همین خبرنامهها بهتدریج به قدری مخاطب پیدا میکنند که پس از مدتی در غالب یک نشریه الکترونیکی مستقل عمل کرده و حتی یک شناسه (Domain) اختصاصی را برای خود برمیگزینند.
نشریات الکترونیکی در زمینه ارتباط با خوانندگان و نویسندگان موفقتر از نشریات چاپی عمل میکند. خوانندگان و نویسندگان در این نشریات از ارتباطی متقابل و دوطرفه برخوردارند و این امر از طریق ارائه آدرس پست الکترونیکی انجام میشود. معمولاً نویسندگان در نشریات الکترونیکی پس از هر مطلب ارسالی با انبوهی از انتقادات و نظرات موافق و مخالف بر روی آدرس پست الکترونیکی خود مواجه میشوند و این امر سبب تقویت کیفی در نویسندگان میگردد. یکی دیگر از مزایای نشریات الکترونیکی استفاده از ابزارهای چندرسانهای است. خوانندگان میتوانند به متن مصاحبه گوش بسپارند و یا حتی چهره گفتگو شونده را نیز ببینند (این امر به دلیل حق انتخاب خواننده در گفتارها از رسانههایی چون رادیو و تلویزیون متمایز میگردد. سایت شبکه خبری CNN یکی از سایتهایی است که هماکنون به عنوان یک نشریه الکترونیکی مستقل مطرح است و دارای مخاطبانی فراوان است. در میان وبسایتهای فارسی زبان با وجود خبرنامههای گوناگون نشریات کمتری مشاهده میشود. خبرنامه سایت بدون شناسنامه «گویا» از اولین نشریات الکترونیکی فارسی است که مخاطبان بسیاری در فارسی زبانان داخل کشور دارد. از نشریات الکترونیکی مستقل میتوان به هفتهنامه «کاپوچینو» اشاره کرد که به تازگی توسط چند جوان راهاندازی شده است. ولی نخستین روزنامه الکترونیکی (به صورت کامل) را سایت جبهه مشارکت در غالب روزنامه الکترونیکی رویداد منتشر ساخته است. این روزنامه که پس از توقیف روزنامه نوروز منتشر شده است تقریباً از تمامی صفحات تعریف شده در روزنامههای چاپی ایران بهرهمند است.
وبسایتهای خبری
سایتهای خبری مستقل عملکردی مشابه خبرگزاریها دارند. با این تفاوت که به دلیل نوپا بودن از وسعت کاری کمتری برخوردارند. این سایتها مکان مناسبی است برای نشر اخبار، بدون در نظر گرفتن ملاحظات دست و پاگیری که خبرگزاریهای مختلف دنیا با آنها دست و پنجه نرم میکنند.
بیشترین استفاده کنندگان از این شیوه اطلاعرسانی کشورهای ساکن در «جنوب» سیاسی و اقتصادی دنیا هستند. سایتهای خبری عرب زبانی که پس از حادثه یازده سپتامبر به سرعت متولد شدند نمونههایی از این سایتها هستند. در کشور چین نیز دموکراسیخواهان و فرقههای مذهبی غیرقانونی از جمله «قانون گانگ» از این سایتها بهره میگیرند.
البته سایتهای شناسنامهداری نیز پدید آمدهاند که با استفاده از ابزارهای خبررسانی بر روی اینترنت از بسیاری از خبرگزاریها پیشی گرفتهاند. در این میان میتوان به سایت خبری خاورمیانه اشاره نمود.
در ایران نیز به تازگی سایت خبری «امروز» به مدیر مسئولی سعید حجاریان راهاندازی شده است. این سایت در ابتدا با نشر اخبار به صورت فعال کار خود را آغاز کرد و در عرض چند روز به چنان موفقیتی دست یافت که بسیاری از خبرگزاریهای مطرح این سایت را به عنوان یکی از منابع مهم خبری در مورد ایران شناختند. ولی به دلایل نامعلوم فعالیت این سایت به طرز ملموسی کند و آهسته شده است.
وبلاگنویسی
وبلاگنویسی شیوهای نوین در روزنامهنگاری است که به تازگی در سراسر دنیا محبوبیت یافته است. به روزنامهنگارانی که به این شیوه اقدام به نشر پیام میکنند «بلاگر» میگویند. یک وبلاگ صفحهای شخصی برای یک نویسنده محسوب شده و هر کس به راحتی در این فضا میتواند اندیشهها و اطلاعات خود را به دور از سانسور دولتی و یا سردبیری به نشر برساند.
این شیوه از هزینه پایین برخوردار بوده و حتی بلاگرها میتوانند بدون پرداخت کمترین هزینه، وبلاگ خود را در یک سایت میزبان که خدمات خود را به رایگان عرضه میکند ثبت نمایند.
در حدود یک سال است که فارسی زبانان نیز به این شیوه روی آوردهاند و در طول این مدت اندک شمار وبلاکنویسان از مرز هزار نفر گذشت. بسیاری از وبلاگهای فارسی را یادداشتهای روزانه افراد تشکیل میدهند که بدون ترس از سانسور و یا ایرادهای ویراستاری اقدام به نشر مینمایند.
نشر از طریق پست الکترونیکی
فرستادن خبرنامههای دورهای توسط سایتهای تجاری و تبلیغاتی مدت زمانی است که موسوم است کافی است که بازدید کننده یک سایت آدرس پست الکترونیکی خود را در اختیار آن وبسایت قرار دهد. پس از مدتی سیلی از emallهای مختلف از طرف سایت مورد بازدید روانه آدرس پست الکترونیکی بازدید کننده میشود.
بیشتر این نامهها حوصله کاربر را سر میبرد البته در این موارد این وبسایت راهکارهایی نیز برای توقف ارسال این نامه قرار میدهند.
به تازگی و با ظهور قالبهای قابل انتقال اسناد (Portable Documents Format) روش جدیدی در نشر ابلاغ شده است. این شیوه در نشر ادواری به صورت آبونمان است و نشریات در پیوست پست الکترونیکی مشترک ارسال میشوند. البته این روش هنوز جایگاه خود را پیدا نکرده است. ولی برای کسانی که به خواندن متون الکترونیکی عادت ندارند شیوهای مناسب و قابل تحمل است. اینگونه نشریات با همان غالب نشریات چاپی و با همان شکل و شمایل و صفحهآرایی به مشترک عرضه میگردد.
غالب سایتهای اینترنتی روزنامههای فارسی نیز صفحات روزنامه خود را با همان صفحهبندی با فرمت PDF بر روی وبسایت خود قرار میدهند.
به تازگی شیوهای از نشریه وسیله پست الکترونیکی ابداع شده است که به شیوه نشر درختی (tree) مشهور گشته است.
شما ممکن است از دوست و یا آشنایی نامهای را در پست الکترونیکی خود بیابید محتوای نامه خبری است در مورد موضوع مورد علاقه شما و در پایاننامه از شما خواسته است که آن را برای دوستان خود ارسال نمایید.
به عنوان نمونه به تازگی در صندوق پست الکترونیکی مسلمانان ساکن اروپا نامهای از طرف جنبش تحریم اقتصادی صهیونیسم (الحدیر) درحال رد و بدل میباشد که محتوای آن معرفی شرکتهای وابسته به صهیونیستهاست و با عکس از جنایات صهیونیستی مزین شده است.
در پایان این نامه ضمن تکرار درخواست تحریم صهیونیسم از خواننده جهت انتشار این مطالب درخواست کمک شده است. نشر گسترده چنین نامهای درحالی که مردم شهرهای اروپا از سخن گفتن در مورد اسرائیل و صهیونیسم وحشت دارند نکته جالی است.
ایده این شیوه نشر از شبه ویروسهایی گرفته شده است که توسط پست الکترونیکی تکثیر مییابند. بهرغم رشد گسترده رسانههای الکترونیکی، به نظر میرسد که هنوز بیشتر مردم به دلیل عادت خواندن بر روی کاغذ را ترجیح داده و بازار دکههای روزنامهفروشی تا مدتها رونق خود را حفظ کنند.