این روزها رجب طیب اردوغان نخست وزیر اسلامگرای ترکیه با مشکلات زیادی دست و پنجه نرم میکند. از یک طرف تنش میان ترکیه و کردستان عراق بر سر پ ک ک بالا گرفته و احتمال آغاز یک مواجهه نظامی افزایش یافته و از سوی دیگر مخالفت سکولارها و نظامیان ترک با نامزدی احتمالی اردوغان در انتخابات ریاست جمهوری ماه آینده افزایش یافته است. وضعیت نخستوزیر 53 ساله ترکیه از جهاتی عجیب به نظر میرسد، همسرش را به خاطر سر کردن روسری به میهمانی ریاست جمهوری دعوت نمیکنند و دختر محجبهاش هم نمیتواند در مدارس ترکیه تحصیل کند! اردوغان که این روزها در آلمان به سر میبرد، در گفتوگویی با هفتهنامه اشپیگل از پرونده اتمی ایران، مسأله کردها و روند کند الحاق ترکیه به اتحادیه اروپا سخن میگوید و در نهایت ابراز اطمینان میکند که رئیسجمهوری بعدی از عدالت و توسعه میآید.
* آقای نخستوزیر، مناقشه اتمی غرب و ایران به یکی از مهمترین مسائل جهان تبدیل شده است، به خصوص بعد از اینکه تهران اعلام کرد به توانایی غنیسازی اورانیوم در مقیاس صنعتی دست یافته است. آیا آنکارا هم مانند واشنگتن فکر میکند ایران مقاصد نظامی دارد؟
** ما با سلاح اتمی مخالفیم، چه در دست همسایگان باشد و چه در اختیار اسرائیل یا کشوری غربی، اما به نظر میرسد بعضی از کشورها اجازه دارند سلاحهای کشتار جمعی در اختیار داشته باشند و بقیه نه. اگر از انرژی اتمی برای نفع بشریت استفاده شود ما با آن موافقیم، اما اگر قصد دولتمردان ویرانی باشد، بدون شک با آن مخالف خواهیم بود. چاقو در دست یک آدمکش باعث قتل میشود، اما اگر آن را به دست یک پزشک بدهید شفادهنده است.
* در مورد ایران چطور؟ مقاصد آنها هم صلحآمیز است؟
** جوابم به شما در حال حاضر همان چیزی است که مقامات ایرانی به من گفتهاند. من چندین بار با محمود احمدینژاد خصوصی در این مورد صحبت کردهام ـ و گاهی اوقات اینگونه مذاکرات را با درخواست سران فرانسه، انگلیس و آلمان انجام دادهام ـ رئیسجمهوری ایران همیشه به من میگوید: «ما فقط از انرژی اتمی برای منفعت مردممان استفاده میکنیم.» در حال حاضر مجبوریم این را بپذیریم.
* غرب تلاش میکند فشار بر ایران را افزایش دهد و در همین حال ترکیه روابط نزدیکتر و دوستانهتری با ایران برقرار میکند. شما از تحریم ایران حمایت میکنید؟
** اگر واقعاً برنامه اتمی آنها صلحآمیز است، پس اعمال تحریم اشتباه به نظر میرسد. از همان اول گفتهام که ما فکر میکنیم دیپلماسی بهترین راهحل است.
* سه هفته پیش شورای امنیت سازمان ملل تحریمهای ایران را تشدید کرد. از نظر شما این اشتباه بود؟
** شورای امنیت این تصمیم را بر پایه استنتاجات و مدارک خودش اتخاذ کرد. ما اول باید ببینیم این تحریمها در عمل چه معنیای دارند و چه کشورهایی آن را رعایت میکنند.
* به عنوان همسایه عراق شما در نگرانی جامعه بینالمللی از احتمال چند پاره شدن این کشور سهیم هستید. اما شما یک مشکل ویژه هم دارید و آن رزمندگان «پ ک ک» (حزب کارگران کردستان) هستند که در شمال عراق پنهان شدهاند.
** بله، بدبختانه این تروریستها آنجا را پناهگاه امنی یافتهاند. «پ ک ک» از شمال عراق به ترکیه حمله میکند و سلاح و تروریست به کشور ما میفرستد. ما پیامی دیپلماتیک برای دولت در بغداد فرستادهایم. ترکیه منتظر اقدام قاطع عراق علیه تروریستهاست، در غیر این صورت ما حق دفاع از خودمان را داریم.
* رئیس ستاد ارتش ترکیه رسماً مداخله نظامی را درخواست کرده است. آیا شما واقعاً میخواهید به شمال عراق سرباز بفرستید؟
** سالهاست که ما صبورانه انتظار میکشیم تا این مسائل به پایان برسد. طبق قوانین بینالمللی ما حق داریم که امنیت ملیمان را تضمین کنیم. وقتی کردهای عراق از چنگ صدام حسین میگریختند ما به آنها پناه میدادیم. به همین دلیل حالا نمیتوانیم تصور کنیم کردها به تروریستها پناه میدهند.
* ترکیه تحت رهبری شما بیش از گذشته به سمت قدرتی منطقهای حرکت کرده است. شما روابط کشورتان را با اعراب و دولتهای مسلمان گسترش دادهاید و در نشستهای اتحادیه عرب شرکت میکنید. در این میان روابط آنکارا با ایالات متحده و اروپا بحرانی شده است. آیا ترکیه در حال جدایی از غرب است؟
** من نمیفهمم چرا وقتی ما روابطمان را با کشورهای حاشیه خلیجفارس یا اعراب گسترش میدهیم، همه فکر میکنند آنکارا قرار است موقعیت ژئوپلیتیک خود را تغییر دهد. شما در خاورمیانه و خلیجفارس میتوانید اجناس آلمانی، فرانسوی یا انگلیسی را در هر مغازهای پیدا کنید. روابط این کشورها با حاشیهنشینهای خلیجفارس بسیار خوب است، اما کسی به آنها خرده نمیگیرد که به اعراب متمایل شدهاند. جهان یک بازار آزاد بزرگ است، هیچ کشوری نمیتواند بدون رابطه با دیگران وجود داشته باشد.
60 درصد مبادلات تجاری ترکیه با کشورهای اتحادیه اروپا انجام میشود نه حاشیهنشینهای خلیجفارس؛ 10 درصد با آمریکا، 6 درصد با چین و بقیه هم با دیگر کشورها.
حرکت ترکیه به سمت اروپایی شدن از 50 سال پیش آغاز شد، اما آنها موانعی بر سر راه ما تراشیدند. با این حال ما همچنان به طرف اروپا در حرکتیم.
* اما دلسردی مردم از کندی این روند باعث شده آنها بیشتر و بیشتر از اروپا روی برگردانند.
** متأسفانه بیانیههای منفی و تحریکآمیز دوستان اروپایی مردم را دلسرد کرده است. وقتی اولین دور مذاکرات الحاق در سال 2005 آغاز شد، 70 درصد مردم ترکیه طرفدار اتحادیه اروپا بودند، حالا این رقم به 50 درصد رسیده است. اگر همین حالا از مردم بپرسید که با عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا موافقید یا نه؟ پاسخ 60 تا 65 درصد مثبت است، اما اگر بپرسید آیا اتحادیه اروپا ترکیه را قبول میکند؟ 60 درصد میگویند نه!
* شما چه فکر میکنید؟ در چه سالی ترکیه به اتحادیه اروپا ملحق میشود؟
** اروپا باید صداقت خود را به مردم ترکیه نشان دهد و برای مذاکرات و راهی که پیش رو داریم برنامه زمانی دقیقی تعیین کند. در این صورت ممکن است تا سال 2014 یا 2015 ترکیه هم اروپایی شود. اما فراتر از همه اینها من از رهبران اروپایی میخواهم با ما صادق باشند، اگر ترکیه را نمیخواهید صریحاً بگویید تا وقتمان را تلف نکنیم.
* اما بروکسل میگوید روند اصلاحات در ترکیه کند شده و البته هنوز جنجال ماده مشهور 301 به پایان نرسیده است. قانونی که اجازه نقض آزادی بیان را میدهد و آنهایی را که به «هویت ترک» توهین کردهاند مجازات میکند.
** انگار شما هم تحتتأثیر روزنامههای ترکیه قرار گرفتهاید! واقعاً چند نفر به خاطر این قانون زندانی شدهاند؟
* اما آنها محکوم شدهاند. نمونهاش هرانت دینک، روزنامهنگار ارمنی بود که چند ماه پیش ترور شد.
** انتقاد ایرادی ندارد، اما حمله به هویت ترک در کشور ما مجازات دارد. در اروپا هم چنین قوانینی وجود دارد.
* اما ما از کشور حمایت میکنیم نه از مثلاً «هویت آلمانی». پس قصد ندارید قانون 301 را تغییر دهید.
** نه، این قانون از حق انتقاد حمایت میکند.
* مبارزات انتخابات ریاست جمهوری ترکیه همین هفته آغاز میشود. آیا شما هم نامزد میشوید؟
** هنوز تصمیم نگرفتهام. قرار است بعد از بازگشت از آلمان با اعضای حزب مشورت کنم و آن وقت نتیجه را به اطلاع میرسانیم.
* به نظر میرسد روسری همسر شما بزرگترین مانع این امر باشد.
** نه، من اینطور فکر نمیکنم. در قانون اساسی اشارهای به این مسأله نشده است.
* در ترکیه استفاده از روسری در مدارس، دانشگاهها و ادارات ممنوع است. همسر شما هم به همین خاطر به میهمانیهای احمد نجدت سزر رئیسجمهوری فعلی ترکیه دعوت نمیشود.
** این یک بیعدالتی بزرگ در حق همسر من و شمار زیادی از زنان ترکیه است. قبل از پیروزی ما زنان با حجاب به دیدار روسای جمهوری میرفتند اما وقتی ما به قدرت رسیدیم، این روند به پایان رسید. دختر من نمیتواند به خاطر روسریاش در ترکیه درس بخواند و ما مجبور شدیم او را به آمریکا بفرستیم.
* اگر شما برای انتخابات نامزد نشوید، باز هم ممکن است جانشین سزر از حزب شما باشد؟
** شک نکنید رئیسجمهوری بعدی از «عدالت و توسعه» میآید!