* آقای دارا! در ابتدا مایل هستیم که تحلیل و ارزیابی شما را از فضای فرهنگی دانشگاههای کشور بشنویم.
** در عرصه فرهنگی دانشگاهها با یکسری نقاط قوت مواجه هستیم، من معتقدم دانشگاهها قبل از انقلاب اسلامی با یکسری خلأهایی مواجه بودهاند و اکنون در زمینه فرهنگی دانشگاههای ما دارای مسیر مشخص و شناخته شدهای هستند و فضای فرهنگی دانشگاهها در قالب گفتمان و فرهنگ و چارچوب تعریف شدهای پیش میرود که آن را میتوان نقطه قوت رویدادهای انقلاب فرهنگی دانست. معتقدم مسیر رویدادهای فرهنگی دانشگاهها مسیر شناختهشدهای است. همانگونه که در فرمایشات مقام معظم رهبری بر این امر تأکید شده است که باید دارای یک الگوی پیشرفت اسلامی- ایرانی باشیم، در حال حاضر فضای دانشگاهی ما از فضای پیشین خود که برگرفته از مؤلفههای فرهنگ غربی بوده است گامی به سوی الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت برمیدارد.
* طراحی و تولید الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت برای دانشگاههای کشور چگونه ممکن است؟
** همانگونه که گفتم دانشگاهها قبل از انقلاب اسلامی دارای خلأهایی بودهاند و اکنون آن خلأها برطرف شده است. البته در زمینه علمی مقام معظم رهبری بر بومی بودن الگوها تأکید دارند که آن هم دارای دو مؤلفه «ایرانی و اسلامی» است. معتقدم که از لحاظ علمی باید بومی شویم یعنی در واقع باید علمی را ارائه دهیم که مبتنی بر مختصات بومی باشد و ملیّت، هویّت، فرهنگ و دین خود که جزو این مختصات است را در مؤلفههای ایرانی و اسلامی بگنجانیم. این از نقاط قوت دانشگاههای ما محسوب میشود که به جایگاهی رسیدهایم که باید دانشگاهی ایرانی- اسلامی داشته باشیم. اکنون مسیر و هدف ما مشخص شده است و این جزء ضروریات مباحث دانشگاهی شده که فرهنگ و تربیت هم یکی از مؤلفههای بنیادین و اصول اصلی آن است.
دغدغه فرهنگ را در کنار علم ایجاد کردهایم چرا که فضای فرهنگی دانشگاهها باید دارای یک خروجی مبتنی بر فرهنگ اسلامی باشد. نسبت به زیرساختها کار کردهایم و مراکز مختلف دانشگاهی هم این را دنبال میکنند و آن چیزی که زمانی نقطه ضعف ما بوده اکنون تبدیل به قوت شده است. با تأسیس ساختار جدیدی با عنوان «معاونت فرهنگی» یک تحول فرهنگی در دانشگاه ایجاد کردهایم که قابل اجرا است. هر چند سازمانهایی مانند وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی و صدا و سیما در زمینههای فرهنگی فعال هستند ولی ما در داخل دانشگاه این احساس نیاز را کردیم که در کنار معاونتهای دانشجویی، پژوهشی و آموزشی نیازمند معاونت جدیدی با عنوان «معاونت فرهنگی» هستیم.
* آیا با ایجاد «معاونت فرهنگی» در دانشگاهها، خلأهای موجود فرهنگی را میتوان برطرف ساخت؟
** یقیناً همینطور است چرا که معاونت فرهنگی دارای محوریت و مرجعیتی در مباحث فرهنگی برای دانشگاهها است که زمینهساز همکاری و تعامل سایر تشکلها، نهادها و کانونهای فرهنگی همانند بسیج دانشجویی و دفتر فرهنگ اسلامی را به وجود میآورد و این خود مرکزی میشود برای حل اختلافات و سازماندهی برنامههای فرهنگی دانشگاهها و میتوان آن را راهی در جهت مهندسی فرهنگی دانشگاه محسوب کرد.
دانشگاههای کشور برای فعالیتهای فرهنگی خود قبلاً دارای شورایی با عنوان شورای فرهنگی بودند که بیشتر به عنوان «اتاق فکر فرهنگی دانشگاه» محسوب میشد ولی اکنون این معاونت با سازماندهی، برنامهریزی و اجرا گامی هدفمند و همهجانبه در جهت فعالیتهای فرهنگی دانشگاهها برمیدارد.
* ایجاد معاونت فرهنگی در دانشگاه چه مزیتهایی دارد؟
** من معتقدم که فعالیتهای فرهنگی دانشگاهها با عشق، علاقه و تلاش همراه است و این عامل در کنار تأمین بودجههای اختصاصی برای فعالیتهای فرهنگی میتواند به سرانجام مقصود برسد. چنانکه میدانید ما بیش از چهار میلیون دانشجو در کشور داریم که در کنار سایر بودجههای دانشجویی، خوابگاهی و آموزشی نیازمند بودجهای با عنوان «بودجه فرهنگی» هستند تا بتوانیم شاهد خروجیهای مثبتی در زمینه فرهنگی در دانشگاهها باشیم. حضرت امام خمینی (رحمتالله علیه) میفرمایند: «هر غذایی را نمیتوان به خورد هر فرد داد و آن غذا باید سالم باشد.» به درستی که این نیاز به بودجهای اختصاصی دارد تا معاونت فرهنگی دانشگاه به طور مستقل و جدای از معاونت آموزشی فعالیتهای خود را انجام میدهد.
اکنون معاونت فرهنگی در بیش از 40 دانشگاه دولتی فعال شده است و این بستر خوب و مناسبی است که با استقبال دانشگاهها و دانشجویان همراه شده است. هر چند که در ابتدا با سختیهایی مواجه هستیم ولی با ایجاد فهم و درک در این راستا و با الگوگیری از فرمایشات مقام معظم رهبری و سیاستهای دولت خدمتگزار که رویکرد فرهنگی را در رأس برنامههای خود قرار داده است، مصمم هستیم تا جایگاه فرهنگی دانشگاهها را ارتقا بخشیم. توقع ما از اجرای این طرح آن است که با توجه به گستردگی معاونت فرهنگی، کارمندان و اساتید دانشگاه هم در فعالیتهای فرهنگی مشارکت نمایند تا با خروجی مثبت و شکوفایی فرهنگ در دانشگاهها، معضلات فرهنگی موجود در سطح جامعه نیز کاهش یابد. ایجاد معاونت فرهنگی نقاط قوت دیگری را هم دربردارد و آن این است که فعالیت کیفی فرهنگی دانشگاهیان را رشد داده تا در خصوص راهبرد فرهنگی کشور گام مثبتی برداشته شود.
* آیا در طراحی برنامههای فرهنگی وزارت علوم، دارای راهبرد فرهنگی مشخصی هستید؟
** بله. یقیناً همینطور است، شاید یکی از معاونتهای وزارت علوم و تحقیقات باشیم که با ارائه 12 سند راهبردی در طرح چشمانداز 20 ساله تلاش میکند و یکی از اقدامات راهبردی آن ایجاد همین «معاونت فرهنگی» است. تأکید ما این است که در بخش فرهنگی دانشگاه باید کاری مضاعف صورت گیرد تا کیفیسازی شود و مسیر صحیح رشد و تحول فرهنگی به وجود آید.
اما حوزه دوم بحث فرهنگی دانشگاهها، توسعه این فعالیتها از دانشجو به سمت کارمند و استاد است چرا که باید در مباحث فرهنگی دانشگاهها از وجود اساتید برای رشد فرهنگی دانشجویان بهره بگیریم و مخاطبان هم از یک گروه دانشجو به کارمند و استاد ارتقا یابند و این گروهها با نقشآفرینی اجرایی، خود نیز فعالیتهای فرهنگی انجام دهند. به شخصه معتقدم که «معاونت فرهنگی» کار پشتیبانی و حمایت را در زمینه فعالیتهای فرهنگی انجام میدهد و با ایجاد بستری آماده توقع دارد که اساتید و کارمندان در این مقوله همکاری کنند. هر چند مخاطبان فرهنگی فعالیتهای دانشگاهی گستردهتر از این شده و به سمت خانواده و جامعه پیش میرود و آنها را هم به عنوان مخاطب خود در نظر میگیریم.
* در برنامههای فرهنگی چه مخاطبانی را برای خود تعریف کردهاید؟
** ساختار معاونت فرهنگی دانشگاهها به شکل مستقل و سازمانی بیرون آمده است و انتظار میرود با ایجاد بودجهای مشخص که در ردیف بودجه دانشگاهها قرار میدهند جایی برای خود باز کند تا بتواند مخاطبان خود که اساتید، دانشجویان و کارمندان دانشگاه هستند را در فعالیتهای فرهنگی متحول کند و در برههای از زمان به نقطهای برسیم که دیگر شاهد معضلات و دغدغههای فرهنگی نباشیم. با توجه به اینکه تهدیدات نرم امروز بیشتر از جنس فرهنگی است باید این نکته را متذکر شوم که حوزه فرهنگ که پیکره اصلی دانشگاه محسوب میشود در نوک پیکان تهدیدات دشمن قرار گرفته است. دغدغه امروز ما در حوزه فرهنگی است که به لحاظ تئوری، نظریهپردازی و عملی باید به تأمین ساختار و بودجهای ویژه گام برداریم تا به یاری خداوند و افزایش بینش و بصیرت دانشگاهیان، فضای فرهنگی دانشگاهها هر چه بیشتر به آرمانهای اسلام و انقلاب اسلامی نزدیکتر شود.
* تأثیرپذیری دانشگاهها از تهاجمات فرهنگی و جنگ نرم دشمن چه میزان بوده است؟
** جنگ نرم دشمن کل فضای جامعه را تحت تأثیر قرار داده است و این تهدیدات در فضای دانشگاهی کمتر مشاهده شده است. هر چند نوک پیکان هدف دشمن قشر دانشگاهی است ولی این به آن معنا نیست که این تهدیدات نرم در دانشگاه تأثیرگذار بوده است. من به شخصه معتقدم که تهدیدات نرم دشمن در دانشگاه تأثیری بر جای نگذاشته است.
* این تحلیل شما به این معنی است که عرفانهای کاذب یا شیطانپرستی در میان دانشجویان گسترش نیافته است؟
** هر چند کلیسای خانگی، شیطانپرستی و عرفانهای کاذب در بین جوانان در حال رشد است ولی دانشگاههای کشور مورد این گونه تأثیرات قرار نگرفتهاند و سطح جامعه بیشتر در معرض چنین تهدیداتی قرار گرفته است. رشد عرفانهای کاذب و شیطانپرستی از این گونه تهدیدات است. دانشگاه به عنوان بخشی از جامعه درگیر این مسائل هست ولی خوشبختانه اینگونه انحرافات در دانشگاه دارای جایگاهی نیستند و معتقدم که قشر نخبه و دانشگاهی اگر دچار آسیب فرهنگی شوند خسران بزرگی به کشور وارد میشود چرا که دارای تأثیرات زیادی در جامعه خواهد بود.
* آیا در حال حاضر نیازمند «انقلاب فرهنگی» دیگری در دانشگاهها هستیم؟
** انقلاب را اگر به عنوان تحول و دگرگونی کامل بدانیم، نه؛ ما نیازمند انقلاب فرهنگی نیستیم چرا که در ابتدای سخنانم به این مسئله اشاره کردم که انقلاب اسلامی مسیر و هدف ما را مشخص کرده است. اگر بخواهیم تحولی ایجاد کنیم میباید در محتوا وارد شویم یعنی اینکه دانشگاهها، مؤلفههای اسلامی، ایرانی و بومی داشته باشند. باید بگویم ساختار انقلاب اسلامی ما درست تعریف شده است ولی برحسب زمان نیازمند «تحول محتوایی» هستیم و در دههای که پیشرفت و عدالت نامگذاری شده است باید با جنبش نرمافزاری به سمت طراحی الگوی پیشرفت اسلامی- ایرانی و تحول در علوم انسانی حرکت کنیم؛ مسیر مشخص شده را طی کنیم و در این مسیر به تربیت در کنار علم همت گماریم.
تفکرات غربی دارای اندوختهای است که به پیشرفت علمی در دانشگاهها میاندیشد ولی مبحث فرهنگی جدا از این مقوله است و با ایجاد انقلاب فرهنگی که ساختارها و سیاستهای آن ترسیم شده است اگر بخواهیم محتویات این مسیر را عوض کنیم درست باید برحسب نیازمندیها تغییراتی را در آن لحاظ کنیم و به فرموده مقام معظم رهبری گامی به سوی سند چشمانداز بیست ساله برداریم و فضایی را فراهم سازیم تا اولویتهای راهبردی معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به نتیجه نهایی برسد. باید بگویم که برای نزدیک شدن به راهبردهای فرهنگی انقلاب اسلامی نیازمند «اسلامی شدن دانشگاهها» و «افزایش بصیرت و بینش سیاسی» هستیم و تلاش ما در این جهت است که دانشجویان را به این منظر سوق داده و وارد این عرصه نماییم. توقع ما این است که دانشجویان دچار سیاستزدگی نشوند و دانشجو مشتری بازارچه سیاستبازی نباشد بلکه به صورت مستقل و مبتنی بر فرمایشات مقام معظم رهبری دارای بینش سیاسی باشد.
* آیا توضیحات شما در مورد فعالیتهای سیاسی به این معنی است که دانشجو فقط فعالیت فرهنگی انجام دهد؟
** دانشجو باید سیاسی باشد اما بحث ما این است که گروههایی از این فضا سوءاستفاده نکنند. دانشجویان با «مستقل بودن» خود به دنبال حزب و گروهی نباشند و همچنین تریبون احزاب نشوند. اگر خودشان انتقاد یا سخنی دارند به طور مستقل آن را بیان نمایند. ما در این اندیشهایم که این فضا را مهیا کنیم و انتظار داریم تشکلهای دانشجویی نسبت به این فعالیتهای مستقل اقدام کنند.
* دامنه تعریف شما از فعالیت سیاسی دانشجویان چیست؟
** به نظر من همه مقولههای دانشگاهی را نباید سیاسی برشمرد مثلاً هدفمند کردن یارانهها یک موضوع کاملاً اقتصادی است که نباید آن را سیاسی تلقی کرد. ایجاد «کرسیهای آزاداندیشی» نیز در این راستا محسوب میشود. ولی نقد کردن سیاست خارجی کشور یک مقوله کاملاً سیاسی محسوب میشود و انتظار میرود که دانشجویان با فعالیت در این کرسیهای آزاداندیشی به گونهای مستقل عمل کنند.
* طرحهای راهبردی فرهنگی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در سند چشمانداز بیست ساله شامل چه مواردی است؟
** ما تلاش کردهایم در راستای سند چشمانداز بیست ساله کشور 12 طرح راهبردی ارائه دهیم که مهمترین آنها اهتمام به اسلامی شدن دانشگاهها، تقویت ساختار و ساماندهی نظام اداری و تشکیل معاونت مستقل فرهنگی در دانشگاهها، همکاری نظاممند و هدفدار با سازمانها و نهادهای فرهنگی داخل و خارج از کشور، فضاسازی فرهنگی برای توسعه فعالیتهای فرهنگی دانشجویی، تقویت حوزه اعتقادی دینی و فضای مجازی آن، زمینهسازی توسعه وساماندهی فعالیتهای جمعی دانشگاهیان، تقویت جایگاه حوزه فرهنگ، افزایش و جذب اعتبارات، استقرار نظام برنامهریزی، نظارت مستمر و ارزیابی، غنا بخشیدن و تقویت فرهنگی زندگی دانشگاهیان و تکریم علم و عالم به عنوان مهمترین رکن دانشگاه اسلامی، نشر ارزشهای فرهنگی در شبکه جهانی، توسعه حضور و مشارکت فرهنگی بانوان در دانشگاهها مبتنی بر الگوی ارزشی زن مسلمان، افزایش نظم و انضباط کاری و ارتقای خدمات فرهنگی و اجتماعی از مهمترین طرحهای راهبردی معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم در سند چشمانداز بیست ساله است.
* در راستای فعالیتهای فرهنگی برای دانشجویان خارج از کشور چه تمهیداتی را صورت دادهاید؟
** دانشجویان خارج از کشور با استفاده از محصولات و بستههای فرهنگی که برای آنها ارسال میکنیم تحت پوشش حمایت فرهنگی ما قرار میگیرند. هر چند این بستههای فرهنگی در ماههای رمضان، عیدنوروز، محرم و مناسبتهای دیگر اختصاص مییابد. همچنین برگزاری «کنگرههای بینالمللی» که در داخل کشور برای دانشجویان ایرانی خارج از کشور به مدت سه روز برگزار میشود و شامل کلاسها و آموزشهای فرهنگی است که در کنار فعالیتهای رایزنان فرهنگی سازمان ارتباطات صورت میگیرد. رایزنیهای علمی - فرهنگی وزارت علوم درخارج از کشور علاوه بر ارسال بستههای فرهنگی و برگزاری کنگرههای بینالمللی نسبت به اعزام سخنران با موضوعات فرهنگی نیز اقدام میکنند و تاکنون در کشورهای انگلستان و هندوستان به اجرای برنامه پرداختهاند. از دیگر فعالیتهای ما مربوط به حوزههای مجازی است که در عرصه بینالملل با غنا بخشیدن و تقویت ارزشهای اخلاقی و اسلامی در جهت گسترش این فرهنگ تلاش میکنیم. همچنین با ایجاد «خانه فرهنگ» در بعضی از دانشگاهها این موضوع را با ظرافت و دقت طراحی کردهایم که البته نیاز به بررسی بیشتری دارد. به خواست خداوند تا پایان سال جاری همه دانشگاههای دولتی دارای خانه فرهنگ میشوند و در سالهای آینده در جهت تقویت بیشتر آنها تلاش خواهیم کرد.
* شما در سخنانی در «همایش خانواده» به ارتباط والدین با دانشگاه اشاره کردید. این ایده بر اساس چه منظوری طراحی شده است؟
** ما معتقدیم که خانواده دانشجو باید در بحثهای فرهنگی و دانشگاهی با مسئولان دانشگاهها در تعامل باشد، زیرا با اطلاعاتی که در خصوص حوزه دانشجویی پیدا میکند در بعضی مواقع و جوانب میتواند در زمینه رشد فرهنگی فرزند خود به دانشگاه کمک کند. این باعث ایجاد نگاه تعاملی خواهد شد و فضای دانشگاهی همان فضای فرهنگی خانه را میطلبد که والدین در این امر به تلاش واداشته شده و میتوان از کمکهای فکری و غیرفکری آنها در پیشبرد اهداف فرهنگی و اجتماعی دانشگاه بهره جست. به نظر من بعضی از دانشجویان دارای ایدئولوژیهای خاصی هستند که خانوادهشان از آن بیاطلاعاند. هر چند قشر دانشجو فهیم و بالغ است ولی این تعامل هدفمند، خانواده را در جریان فعالیتهای غیردرسی دانشجویان خود قرار میدهد.
* راهکار شما برای مقابله با جنگ نرم دشمن در دانشگاهها چیست؟
** طبق فرمایشات مقام معظم رهبری آسیبی که جنگ نرم دشمن به ما میزند به دلیل آشنا نبودن عدهای به ظواهر معمولی آن است، چرا که اگر دقت کنید دشمن با همان لباسی که خودمان به تن داریم وارد میشود و اگر خوب دشمن و تهدیداتش را نشناسیم، دچار خسران گشته و هویت خود را از دست میدهیم. جالب اینجاست که در این جنگ، دشمن با هدف قرار دادن جامعه، خیلی آرام تهدیدش را عملی میکند، بنابراین ما باید با شناسایی این تهدیدات و ارائه راهکارهای متناسب با آن مقابله کنیم. امروز ایجاد «کرسیهای آزاداندیشی» میتواند به جدایی و تفکیک حق و باطل بینجامد. این کرسیهای آزاداندیشی به صورت ممیزی به راهحل درست خواهند رسید و ارائه گفتوگوهای مختلف در این زمینه علاوه بر ابهامزدایی فضای خوبی برای بروز استعدادها و خلاقیتها به وجود میآورد. آزاداندیشی است که بصیرت را افزایش داده و دانشگاه را در نبرد نرم پیروز میکند. هر چند خروجیهای خوبی را در کرسیهای آزاداندیشی مشاهده مینماییم ولی نباید از نتایج اردوهایی مانند «ضیافت اندیشهها» و «فضای بصیرتبخشی» قائل شد، چرا که آگاهیبخشی در این عرصه با ارائه کتابها، ویژهنامهها به حد مثبت خود خواهد رسید. به نظر من در اینگونه فعالیتها اساتید باید با دانشجویان همکاری نمایند چرا که دانشجو تأثیرات خود را در زمینههای فرهنگی از استاد گرفته و اساتید میتوانند با کمک به دغدغههای فرهنگی دانشجویان و پاسخگویی به سؤالهایشان گامی برای پیشرفت عرصه فرهنگی دانشگاهها بردارند و ما هم به عنوان امور فرهنگی حمایتهای لازم را در این زمینه انجام خواهیم داد.
* آیا در زمینههای فرهنگی با دانشگاه آزاد اسلامی همکاری میکنید؟
** دانشگاه آزاد در قبال هزینهای که از دانشجو میگیرد، هزینه زیادی هم به امور فرهنگی اختصاص میدهد که دغدغههای فرهنگی آن همراه با مؤلفههای اسلامی است ولی باید خلأهای فرهنگی را با کمک همدیگر برطرف کنیم تا به جایگاهی متعالی برسیم. ما در حوزه آییننامهها، کرسیهای آزاداندیشی و شورای فرهنگی با دانشگاه آزاد همکاری و تعاملاتی داریم و این تعاملات فرهنگی را انجام میدهیم.
* آیا از عملکرد یک ساله خود در اداره کل امور فرهنگی وزارت علوم راضی هستید؟
** در واقع اگر جایگاه مطلوب و متعالی را بگویم خیر و معتقدم که به نقطه مطلوب نرسیدهایم و با ناراضی بودن از وضعیت موجود میتوان به یک نقطه مطلوب رسید. تلاشمان در حوزه فرهنگی بر این است که با صبر و استقامت به نتیجه مطلوبی دست پیدا کنیم و به شخصه اعتراف میکنم که حوزه فرهنگی از بخشهای سخت مدیریتی است که نیازمند صبر و تلاش زیاد است. با مطالعه در مسئولیت فرهنگی میتوان به این نتیجه رسید که اگر محدودیت بودجه رفع شود، دستمان برای حصول به اهداف بهتر باز میشود.
* نظر شما به عنوان مسئول فرهنگی وزارت علوم درباره گسترش «پردیس شهدا» در دانشگاهها چیست؟
** پردیس شهدا که با حمایت امور شاهد و ایثارگر صورت میگیرد نقش عمدهای در حوزه معنوی جامعه ایفا میکند. ارزش گذاشتن به عزیزانی که در طول هشت سال دفاع مقدس در دفاع از کشور تلاش کردهاند جای بسی تشکر دارد چرا که دانشجویانی هم در این راه به شهادت رسیدهاند که میتوان به شهدای حماسه هویزه و شهید علمالهدی اشاره کرد که نام و خاطره شهدای عزیز دانشجو با ایجاد پردیس شهدا زنده و گرامی داشته میشود.
* مهمترین رئوس کارهای آینده خود را چه میدانید؟
** امیدوارم که کرسیهای آزاداندیشی را توسعه داده و با راهبردی حرکت کردن در فعالیتهای فرهنگی دانشجو و دانشگاهیان را وارد این مسائل نماییم تا این قشر از جامعه به ادامه اهداف مهندسی فرهنگی دانشگاهها و جامعه بپردازند، هر چند در زمینه جشنوارههای مختلفی همانند «تئاتر، حرکت، نشریات دانشجویی، مسابقههای علمی، فرهنگی، قرآن و عترت» به صورت فراگیر در دانشگاهها تلاش میکنیم.