عباس سلیمینمین
حل معضلات اجتماعی و فرهنگی را به طور قطع اگر در یک برنامه کلان و دراز مدت و تدریجی نبینیم به نتایج مورد نظر دست نخواهیم یافت. غفلتها موجب شده است تا جامعه ما امروز با چند نوع ناهنجاری در عرصه رفتارهای اجتماعی مواجه باشد. اگر این ناهنجاریها را در هم بیامیزیم و نسخهای واحد برای آنها بپیچیم آیا برخی معضلات ساده را پیچیده نساختهایم و معضلات پیچیده را لاینحل؟
وجود حساسیتهای به جا در میان ملت مومن ایران نسبت به ناهنجاریهای اجتماعی بسیار ارزشمند است و به آن میبایست به عنوان یک سرمایه تعیینکننده نگریست؛ اما بر برنامهریزان است تااین احساس مسوولیتها را در بستری قرار دهند که شناسایی و حل هر یک از معضلات به صورت جداگانه و با کمترین هزینه صورت گیرد.
در صد ناچیزی از افراد در هر جامعهای به دلیل ابتلاء به برخی ناهنجاریهای اخلاقی و رفتاری، به شئون انسانی و ارزشهای معنوی و خانوادگی پایبند نمیمانند و در نهایت به مردان و زنان خیابانی مبدل میگردند. در لائیکترین نظامهای اجتماعی نیز حضور این قبیل افراد به محلهای خاصی محدود میوشد تا اخلالی در نظم عمومی ایجاد نکنند و لذا اگر اینان غیر از محدوده تعریف شده را با حضور خودآلوده سازند، به سرعت دستگیر و مجازات میشوند.
در تهران سالها شاهد آن بودهایم که برخی زنان خیابانی در مسیرهای پرتردد ایستاده و اتومبیل مردان خیابانی نیز با اشغال بخشی از خیابان، در اطراف آنها مجتمع شده و بدین ترتیب مراوداتی شکل گرفته است. این صحنههای منزجرکننده اخلاقی که در عین حال عملا نظم عمومی را نیز مختل و ترافیک را کاملا قفل میساخت بر هیچ کس به ویژه بر متصدیان نظم عمومی پوشیده نبود. همچنین در حالی که همه اقشار جامعه فعالیت این قبیل افراد بیمار را در کنار خود برنمیتابیدند ووجود آنان را بدینگونه توهین به خود میپنداشتند، مدتهاهیچگونه اقدامی را که میتوانست از پشتیبانی نزدیک به صد در صد جامعه برخوردار باشد، شاهد نبودیم. از طرفی حضور فعال زنان خیابانی در نقاط مختلف شهر موجب میشد که رفتار تحقیرآمیز مردان خیابانی بااین گونه افراد به همه بانوان تسری یابد. خانمی که برای رفتن به محل کار خود مجبور به استفاده از وسایل نقلیه عمومی بود، تحمل چند دقیقه توقف را در کنار خیابان نداشت، زیرا مردان خیابانی با نگاه مشابه به زنان خیابانی به کرات و با وقاحت تمام ایجاد مزاحمت میکردند. این خواسته عمومی مدتها با این توجیه که هماهنگی لازم بین مجریان و قوه قضاییه وجود ندارد بیپاسخ مانده بود. در حالی که این ناهنجاری به دلیل برخورداری از پشتیبانی قاطع ملت به سهولت قابل مهار بود. شناسایی باندهای فاسدکننده دختران، تسلط بر شبکههای ترویج مفاسد اجتماعی و... در حالی که همه مردم حاضرند با مجریان همراهی کنند از جمله مسائلی است که میتوان از آن به عنوان ناهنجاریهای ساده نام برد.
اما ناهنجاریهایی نیز وجود دارد که مهار آن چندان ساده نیست و همه اقشار جامعه نیز در قبال آن دارای یک نظر نیستند به عنوان مثال هدایت نوع پوشش، مقوله سادهای نیست که تصور شود با یک ابلاغیه و سپس با پیگیری بر حسن اجرای آن بتوان به نقطه مطلوبی دست یافت. همانگونه که میدانیم خودنمایی بویژه در جوانان یک خصلت ذاتی است. شبکه متصل به کانونهای تعیین الگوی مصرف در جهان میکوشند تا در این زمینه با ارائه الگوها و مدلها، جهتدهیهای مطلوب خود را دنبال کنند. متاسفانه ایران اسلامی درزمنیه ارائه الگوها و مدلهای زیبا و جاذب در چارچوب باورهای دینی امروز حتی از مسلمانان ترکیه که بشدت تحت فشار نظام میلیتاریستی و لائیک قرار دارند عقبتر است. به عبارت دیگر در طول بیش از ربع قرن، تصمیمسازان اقدامی ناچیز در حد نادیده گرفته شدن، در زمینه طراحی مدلهای زیبا و عفیف، صورت دادهاند. سال گذشته مجلس هفتم به دلیل کمکاری نهادهای ذیربط ضرورت توجه به این بحث را مطرح ساخت. در حالی که هنوز این توجه به بار ننشته وحتی نتوانسته در رسانهها نمود پیدا کند، آیا میتوان انتظار داشت به طریق بخشنامهای، این مشکل را حل کنیم؟
تغییر رفتارهای اجتماعی و اصلاح آن اگر همراه با باور نباشد، هرگز تبدیل به یک انتخاب نخواهد شد. ضمن این که اصولا سیاست تغییر رفتارهای اجتماعی نباید همراه با اعلانات و تبلیغات در مورد اقدامات باشد؛ زیرا پیام و نسخه اندیشهورزان و دلسوزان اصلاح رفتارهای اجتماعی نباید کمترین احساس تحمیل در انتخاب را در دریافتکنندگان پیام، ایجاد کند.
اگر همه آگاه شوند که تصمیمسازانی حتی از سر دلسوزی و بر اساس معیارهای منبعث از وحی سعی در تاثیرگذاری در انتخاب نوع پوشش دارند، این امر ناخودآگاه مقاومتی را در جامعه موجب خواهد شد. نباید غافل شد که متاع خوب نیز باید در بهترین شکل هنری عرضه شود تا تبدیل به یک انتخاب گردد. اگر فردی در انظار عمومی حتی با بهترین بیان به تعیین معیار پرداخته و نوعی لباس را مطابق با ارزشها و نوعی دیگر را «تاحدی» قبول اعلام نماید، معلوم نیست به دریافت کننده پیام برخورنده نباشد حتی اگر به طور مقطعی این درخواست محترمانه را بپذیرد. این گونه تعاملات زمانی تاثیرگذار خواهد بود که زمینه انتخاب را به خوبی فراهم آورده باشیم.
در این حالت، معیارها در قالب الگوهای زیبا ارائه شده است و افراد جامعه کمتر خود را تحت فرمان ذوق و سلیقه مجریان احساس خواهند کرد. همانگونه که شاهدیم اگر کسی امروز متاثر ازذوقیات و پوشش برخی از هنرمندان سینما و تلویزیون در معابر عمومی ظاهر شود به طور قطع با تذکراتی مواجه خواهد شد. مردانی که با آرایش کامل بعضا حتی در قالب نقش مثبت خودنمایی میکنند، کدام پیام را ترویج مینمایند؟
این گونه ناهمگونیها البته نافی وظیفه مجریان حفظ سلامت اجتماعی نیست، اما به طور قطع در فازبندی برنامههایشان میبایست تاثیرگذار باشد. متاسفانه بعضا در مقام ارتقای سطح امنیت جامعه ناهنجاریها در هم تنیده میشود که شرط تدبیر نیست. به ناهنجاریهایی که آحاد جامعه در زدودن آن هم رایاند باید اولویت داد و با ناهنجاریهای پیچیدهتر بعد از پشت سرگذاشتن موفقیتآمیز فازهای قبلی مواجه شد. ضمن احترام مجدد نسبت به حساسیتها و تلاشهای قابل تحسین در راه ایجاد جامعه سالم و پاک باید این نکته را یادآوری کرد که برنامهریزی برای حل مشکلات اجتماعی نباید جنبه تبلیغی به خود بگیرد: چرا که حرکتهای تبلیغاتی و پرهیاهو سنخیتی با حل معضلات و ناهنجاریهای پیچیده درجامعه ندارد.