مترجم: محمد نوریزاده
موقعیت جغرافیایی چچن
سرزمین چچن بخشی از منطقه قفقاز در آسیای میانه است که از دریای سیاه در غرب تا دریای خزر در شرق امتداد داشته و کشورهای روسیه، گرجستان، آذربایجان و ارمنستان را شامل میشود.
منطقه قفقاز را میتوان به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم کرد که قفقاز شمالی شامل شش جمهوری روسیه به نامهای چچن، داغستان، اوستیای شمالی، بلغاریه، قرهچی و ادیغیه میشود.
قفقاز جنوبی نیز سه کشور آذربایجان، ارمنستان و گرجستان را در برمیگیرد که به همراه جمهوریهای فعلی روسیه در زمان شوروی سابق به نام قفقاز، شناخته میشدند.
با نگاهی به نقشه منطقه قفقاز مشاهده میکنیم که جمهوری کنونی چچن از شرق به جمهوری داغستان متصل بوده و این جمهوری جداکننده چچن از دریای خزر است.
از جهت غرب نیز چچن با جمهوریهای قفقاز شمالی مرتبط بوده که جداکننده این جمهوری از دریای سیاه است.
چچن از سمت شمالی به روسیه متصل بوده و از جنوب به کشور گرجستان منتهی میشود و مساحت آن 17000 کیلومتر مربع است.
این سرزمین به رغم مساحت نسبتاً کم خود موقعیت اکولوژیکی منحصر به فردی دارد به نحوی که دارای پوشش جنگلی، رودهای فراوان، مناطق کوهستانی و آب و هوای سرد و نیز آب و هوای معتدل بوده و میزان بارندگی در آن به صورت برف بین 1 تا 1/5 متر در سال است.
درباره ساختار جمعیتی چچن نیز باید گفت که بیش از یک میلیون نفر مسلمان در این سرزمین زندگی میکنند و افزون بر 85 درصد ساکنان این منطقه را تشکیل میدهند. این جمهوری در نوامبر سال 1991 میلادی استقلال یکجانبه خود را از روسیه اعلام کرد که با مخالفت این کشور مواجه شد.
پیامدهای جنگ 1994 و 1999 میلادی چچن باعث شد که هزاران نفر از مردم چچن آواره شده و در اردوگاههای جنوبی جمهوری انگوش در مجاورت چچن با توجه به مشکلات بهداشتی و اقتصادی اسکان یابند.
اهمیت چچن برای روسیه
از زمان فروپاشی اتحاد شوروی سابق روسیه پیوسته با یک مساله اساسی یعنی تامین امنیت ملی خود روبرو بوده است و این موضوع را میتوان در گفتههای شانسکی از تحلیلگران سیاسی روسیه نیز دید.
وی در این باره میگوید که اتحاد شوروی پیشتر از بین رفت و امروز روسیه در حال نابود شدن است و جداییطلبی چچن نیز به عنوان نمونهای در این زمینه است.
به رغم اهمیت مطلق مکانی چچن در قفقاز این سرزمین به دنبال تغییر نقشه ژئوپولوتیک روسیه که با فروپاشی شوروی سابق به وجود آمد، وضعیت ویژهای یافته است که در زیر به آن اشاره میشود.
1. در زمان اتحاد جماهیر شوروی مناطق اسلامی قفقاز در درون مرزهای این کشور قرار داشت و از مرزهای رسمی شوروی (کشورهای ارمنستان، آذربایجان و گرجستان فعلی) دور بود ولی در حال حاضر چچن، داغستان و دیگر جمهوریهای قفقاز شمالی در جنوب روسیه به عنوان مرزهای رسمی این کشور با همسایگانش به شمار میرود و جدا شدن مناطق جنوبی قفقاز از روسیه به معنی دور شدن این کشور از مناطق بسیار حائز اهمیت در درگیریهای بینالمللی و در راس آن منطقه خاورمیانه بویژه ترکیه، ایران و عراق و جهان عرب و آسیای میانه خواهد بود.
2. با نگاهی به تاریخ روسیه متوجه میشویم که این کشور جنگهای زیادی را برای دستیابی به آبهای آزاد و در راس آن دریای سیاه انجام داده است که از این میان میتوان به جنگ روسیه و ترکیه اشاره کرد.
روسیه اگرچه بر 12 دریا (که اکثر آنها در فصل زمستان یخزده هستند، سیطره دارد) ولی چچن و دیگر جمهوریهای قفقاز شمالی به جهت قرار گرفتن بین دریای سیاه و دریای خزر (منبع نفت) از اهمیت استراتژیکی برای روسیه برخوردار است.
در این زمینه باید این موضوع را نیز خاطرنشان کرد که هر چند چچن و قفقاز در گذشته برای شوروی سابق از اهمیت نسبی برخوردار بود ولی در حال حاضر و به دنبال فروپاشی شوروی و ایجاد کشورهای مستقل از اهمیت فوقالعاده زیادی برخوردار شده است زیرا در زمان شوروی سابق این کشور با استفاده از سواحل طولانی اوکراین در شمال دریای سیاه و گرجستان در جنوبشرق این دریا به آبهای آزاد به آسانی دسترسی داشت ولی با استقلال اوکراین، گرجستان، آذربایجان و ارمنستان، روسیه از این سواحل محروم شد و به همین خاطر نیز دیگر راضی به از دست دادن هیچ بخش ساحلی چه در دریای خزر و یا در دریای سیاه نخواهد شد.
3. وجود منابع عظیم نفتی در دریای خزر و بویژه حضور شرکتهای نفتی سرمایهگذار آمریکایی در قفقاز و آسیای میانه نیز باعث شده تا این منطقه از اهمیت خاصی برای روسیه برخوردار باشد. و به گفته بعضی از محققان، دریایی از نفت در زیر دریای خزر نهفته است.
4. حوادث یازده سپتامبر آمریکا و به دنبال آن جنگ این کشور در افغانستان نیز باعث شده که پایگاههای نظامی آمریکا در اطراف روسیه ایجاد گردد و باعث افزایش اهمیت این منطقه شود.
5. برنامههای استراتژیکی که روسیه بویژه در سطح منطقهای برای خود اتخاذ کرده بر یکپارچگی و اتحاد روسیه تاکید دارد به صورتی که ما از زمان روی کار آمدن پوتین و جنگ با چچن آن را مشاهده کردهایم به طوری که پوتین نیز در سخنرانیهای خود به مناسبت پیروزی بر آلمان آن را مورد تاکید قرار داده است.
6. از سوی دیگر پیش از حوادث یازده سپتامبر روابط روسیه و آمریکا در فضایی از نگرانی و تردید قرار داشت و آمریکا با سرزنش پیوسته روسیه از این کشور میخواست که از کشتار دسته جمعی در چچن خودداری کند و این امر نقطه امیدی برای چچن بود تا از بقایای جنگ سرد استفاده کند ولی بعد از توافق دو کشور برای مبارزه با تروریسم و پیوستن روسیه به پیمان ناتو و نیز یافتن جایگاههایی در میان کشورهای اروپایی دیدگاه غربیان نسبت به گذشته درباره چچن تغییر یافت که این امر به نفع روسیه تمام شد.
با توجه به تمام این مسایل چچن نیز در صورت دستیابی به استقلال خود با مشکلاتی از قبیل عدم مشخص بودن مرزهای خود با دیگر همسایگان بویژه جمهوری اینگوش و بنبست جغرافیایی و نیز کمبود منابع و امکانات اقتصادی روبرو خواهد بود ولی با توجه به طبیعت درگیریهای بینالمللی و نیز بازیهای سیاسی آینده چچن و روسیه همچنان در هالهای از ابهام باقی خواهد ماند و روسیه نیز با توجه به موقعیت جغرافیایی، سیاسی و استراتژیک چچن به سادگی از این سرزمین دست نخواهد کشید و در این گذر از تغییر دیدگاه واشنگتن درباره چچن بعد از حوادث یازده سپتامبر استفاده خواهد کرد.