اینترنت؛ خدمات و جایگاه آن در ایران امروز

مهندس رضانژاد سلیمان
دوران کودکی اینترنت
در دهه 1960 محققان آمریکایی با استفاده از بودجه «مؤسسه طرح‌های پیشرفته پژوهشی» وزارت دفاع آمریکا (ARPA)، تحقیق و آزمایش در زمینه اتصال کامپیوترها از طریق خطوط تلفن را آغاز نمود.
موضوع تحقیق عبارت از این بود که چگونه می‌توان کامپیوترهای مستقر در نقاط مختلف را با استفاده از تکنولوژی جدیدی موسم به Packet Switching به یکدیگر متصل نمود؟ در این تکنولوژی جدید، داده‌ها که می‌باید از جایی به جای دیگر منتقل گردند به قطعات کوچک‌تری شکسته می‌شدند و هر قطعه با آدرسی که به آن اختصاص می‌یافت به مقصد خاص خود ارسال می‌گشت. بدین ترتیب چندین استفاده‌کننده می‌توانستند در یک خط ارتباطی شریک باشند. اهمیت این طرح از نقطه‌نظر وزارت آمریکا این بود که به کمک آن می‌توانستند شبکه‌هایی ایجاد کنند که در آنها داده‌ها به طور خودکار (و حتی در صورت خرابی بخشی از مدار یا از کار افتادن برخی کامپیوترها) از جایی به جای دیگر انتقال یابند. هدف مؤسسه ARPA، پدید آوردن این شبکه جهانی کامپیوتری که امروزه شاهد آن هستیم، نبود بلکه فقط می‌خواست شبکه انتقال اطلاعی به وجود آورد که از حمله احتمالی اتمی جان سالم به دربرد.
با رشد این سیستم که به ARPANet معروف گردید، چند دانشجو (و یک دانش‌آموز دبیرستان) توانستند با ابداع شیوه‌ای، از طریق این سیستم به تبادل نظرات دسته‌جمعی یا کنفرانس‌های زنده و هم زمان بپردازند. کم‌کم مردم دریافتند که می‌توانند با صدها یا هزاران نفر در سراسر کشور به «گفتگو» بنشینند و این امر باعث شد که بحث‌های دسته‌جمعی یا کنفرانس‌های الکترونیکی که در آغاز فقط به زمینه‌های علمی محدود بود به عرصه‌های دیگر نیز کشانیده شود.
در دهه 1970 سازمان ARPA کمک کرد تا قواعد و مقررات با پروتکل‌هایی برای انتقال دیتا میان انواع شبکه‌های کامپیوتری تدوین شود. به کمک همین مقررات بین شبکه‌ای بود که اینترنت جهانی به وجود آمد و اینک شاهدیم که انواع و اقسام کامپیوترها از فرای مرزهای این سازمان به یکدیگر متصل گردیده‌اند. در اواخر دهه 1970 ARPANet با سایر شبکه‌های مشابه در دیگر کشورهای دنیا متصل شد و به این ترتیب، شبکه‌های کامپیوتری جهان به صورت کلافی از تارهای درهم تنیده (Web) درآمدند.
در دهه 1980 این شبکه شبکه‌ها که آن را به طور کلی اینترنت می‌نامیدند با سرعت خیرکننده‌ای گسترش یافت. ابتدا صدها و سپس هزاران دانشگاه، مرکز تحقیقاتی و مؤسسه دولتی کامپیوترهای‌شان را به این شبکه جهانی متصل کردند.
برخی افراد و شرکت‌ها که مایل یا قادر به پرداخت هزینه‌های گزاف دسترسی به اینترنت نبودند (یا مقررات شدید و سخت دولتی مانع دسترسی آنان بود) راه‌های اتصال به اینترنت را کشف نمودند. البته این دسترسی «فقط» منحصر به نامه‌نگاری و کنفرانس‌های الکترونیکی بود. پس از چندی برخی از این شرکت‌ها درصدد امکان دسترسی همگان به اینترنت برآمدند. اکنون که در آغاز قرن 21 قرار داریم اینترنت همچنان به رشد سرسام‌آور خود ادامه می‌دهد.
سرویس‌های اینترنت کدام است؟
اینترنت به خاطر قابلیت‌های متعددی که در اختیار کاربر می‌گذارد، زمینه‌ساز پدیده انفجار اطلاعات شده است. در ادامه بخشی از این سرویس‌ها را مرور می‌کنیم.
1- سرویس پست الکترونیکی (Email= Electronic Mail)
پست الکترونیکی یا در اختصار Email راه ارتباطی شخصی افراد با اینترنت است. میلیون‌ها نفر در سراسر جهان که به اینترنت متصلند دارای آدرس پست الکترونیکی خاص خویشند.
اساس کار پست الکترونیکی بسیار شبیه به پست معمولی است. در اینجا نیز شما به آدرس دیگران نامه ارسال می‌کنید و آنها نیز به نوبه خود به آدرس شما نامه می‌فرستند. با پست الکترونیکی هم می‌توان مشترک مجلات و روزنامه‌ها شد و آنها را از طریق پست دریافت کرد، با این تفاوت که مجلات و روزنامه‌های اینترنت مانند پست آن الکترونیکی هستند.
آدرس‌های اینترنت در آمریکا با پسوندی که معرف نوع فعالیت سازمان است ختم می‌گردد. مثلا آدرسی که در انتهای خود پسوند .edu داشته باشد آدرس سیستمی است که در یک دانشگاه یا دانشکده مستقر است. برخی از پسوندهای مرسوم از این قرارند:
.com برای شرکت‌های تجاری.
.org برای سازمان‌ها.
.gov برای نهادهای دولتی.
.mil برای مؤسسات نظامی.
.net برای شرکت‌های اداره‌کننده شبکه‌های بزرگ کامپیوتری.
سیستم‌های مستقر در سایر کشورهای جهان معمولا در انتهای آدرس خود از یک کد دو حرفی برای مشخص کردن کشوری که در آن مستقرند استفاده می‌کنند. اکثر این کدها به راحتی قابل فهم هستند. مثلا پسوند .ca به معنای کشور کاناداست و .ir به معنای کشور ایران است. اما پسوند مربوط به برخی از کشورها نیز عجیب و غریب است، مانند پسوند کشور سوئیس که با .ch نشان داده می‌شود یا پسوند آفریقای جنوبی که .az است. اخیراً برخی از سیستم‌های مستقر در آمریکا نیز با تاسی به این روال بین‌المللی، پسوند .US را به آدرس خود افزوده‌اند.
2- سرویس انتقال فایل (FTP= File Transfer Protocol)
صدها سیستمی که به اینترنت وصل هستند هر کدام بایگانی‌ها یا آرشیوهایی از پرونده‌های کامپیوتری دارند که دسترسی به آن برای همگان آزاد است. نسخه‌ای از تصمیمات جدید دیوان عالی آمریکا، اعلامیه‌های شاه انگلستان در قرن سیزدهم تا بیانیه استقلال ایالات متحده همچنین اشعار و نوشته‌های شاعران و نویسندگان مختلف همه و همه از طریق این سرویس قابل دسترسی هستند.
3- سرویس لیست‌های پستی (Mail Lists)
یکی دیگر از راه‌های تبادل افکار و ارتباط دسته جمعی در اینترنت استفاده از سرویس لیست‌های پستی است. توسط این سرویس شما به توسط آدرس پستی خود از مسئول این سرویس‌ها اجازه گرفته و در این سرویس‌ها عضو می‌گردید. در لیست‌های پستی، ابتدا پیام‌ها برای یک «میانجی» فرستاده می‌شود و اوست که تصمیم می‌گیرد آنها را برای سایر اعضای لیست ارسال کند یا از آنها برای تهیه «گزیده‌ای» از نوشته‌های رسیده استفاده کند.
4- سرویس شبکه از راه دور (Telnet)
جهان شبکه‌ها نیز مانند همه جوامع بزرگ کتابخانه‌هایی دارد که می‌توان به آنها رجوع کرد، اطلاعاتی به دست آورد یا کتاب خوبی برای خواندن یافت. تل‌نت کلید ورود شما به این کتابخانه‌هاست. تل‌نت برنامه‌ای است که به کاربر این امکان را می‌دهد تا از قدرت اینترنت در اتصال به بانک‌های اطلاعاتی، پایگاه‌های داده، کارت‌های فهرست کتابخانه‌ها و سایر منابع اطلاعاتی در سراسر جهان بهره‌مند شود.
5- گفت‌و‌شنود (CHAT)
این سرویس توسط مؤسسه ارتباطات کانادا که یک مؤسسه دولتی است سیستمی به نام:
Conversational Hypertext Access Technology (CHAT) را جهت دستیابی آسان به بانک‌های اطلاعاتی از روش پرسش و پاسخ ایجاد نموده است. در این روش به جای سیستم منو یا فرامین پیچیده، شخص سؤال خود را به صورت ساده مطرح و منتظر پاسخ از جانب کامپیوتر میزبان خواهد شد. لازم به ذکر است که این واژه اکنون جهت محاوره تایپی به صورت دو طرفه و هم‌زمان کاربرد یافته است و به عنوان سرویسInternet Relay Chat) )IRC بر روی اینترنت به کار می‌رود.
6- سرویس‌های جریان زنده (Live Streams)
این سرویس که جوان‌ترین سرویس‌های موجود بر روی اینترنت می‌باشند قادرند تا صدا و تصویر را به صورت زنده و هم‌زمان از طریق اینترنت انتقال دهند. این سرویس جدیدترین دانش فنی بشری در سالیان اخیر است و تنها چند شرکت معدود که تعداد آنان بسیار کم است، به ارائه این تکنولوژی پرداخته‌اند. تحقیقات نشان می‌دهد سرویس Netshow از همتای آن Realaudio بسیار سریع‌تر و مطمئن‌تر می‌باشد.
7- سرویس مکالمه هم‌زمان (Teleconference)
این سرویس بخشی از جریان زنده صدا و تصویر می‌باشد و به صورت دوطرفه و قابل ارائه بر روی کامپیوترهای طرفین است. با استفاده از این سیستم طرفین می‌توانند در اتاق‌های مجازی (کانال‌های اختصاصی) به گفت و شنود با یکدیگر پرداخته و بتوانند صدا و تصویر مخاطب را بر روی کامپیوتر خود داشته باشند. تعداد افراد شرکت‌کننده در این مکالمات می‌تواند از دوالی صدها نفر باشد.
8- سرویس World Wide Web
این سیستم یا به اختصار WWW توسط محققان «آزمایشگاه فیزیک هسته‌ای اروپا» در شهر ژنو سوئیس ایجاد گردید. این سیستم برپایه سیستمی موسوم به فرامتن یا Hypertext طراحی گردیده و کلمان موجود در یک سند، با کلمات موجود در اسناد دیگر «اتصال» دارند. به این ترتیب می‌توان از درون یک سند به درون سند دیگر که حاوی کلمه مورد نظرتان است بروید.
چند آمار از کاربران و سرویس‌دهندگان جهانی اینترنت
براساس آمار منتشره حجم پیام‌هایی که از طریق اینترنت مبادله می‌گردد، هر ماه بیست درصد بیشتر از ماه پیش است و با این معیار هم نهادهای دولتی و هم شرکت‌های خصوصی کوشیده‌اند تا همپای این اقبال فزاینده همگانی، ساختار فیزیکی اینترنت را نیز بهبود بخشند.
روزگاری سرعت انتقال اطلاعات از «استخوان‌بندی» یا مدار اصلی اینترنت در آمریکا 56000 بیت بر ثانیه بود. با گذشت زمان معلوم شد که این سرعت برای انتقال اطلاعاتی که هر روز بر آن افزوده می‌گردد بسیار کند است. چند سال پیش حداکثر سرعت به 5/1 میلیون بیت در ثانیه رسید و در حال حاضر بیش از 45 میلیون بیت در ثانیه است.
اکنون کارشناسان در حال بررسی روش‌های انتقال اطلاعات با نرخی بیش از 2 بیلیارد بیت در ثانیه هستند. هیچ‌کس به درستی نمی‌داند اینترنت واقعاً از چند کامپیوتر و شبکه کامپیوتری تشکیل شده است. طبق برخی از برآوردها، در ابتدای دهه 1990 چیزی نزدیک به 5000 شبکه کامپیوتری و تقریباً 2 میلیون کامپیوتر در سراسر جهان با یکدیگر مرتبط بودند. جدا از همه برآوردها، یک نکته مسلم است و آن این که روز به روز بر تعداد اعضای این شبکه جهانی افزوده می‌شود.
آمار ارائه شده در جدول که در سال 97 میلادی از سوی دانشگاه ام‌آی‌تی استخراج گردید حاکی از رشد روزافزون تعداد سرویس‌دهندگان بر روی اینترنت می‌باشد. شبکه جهانی اینترنت با گسترش باورنکردنی و روزافزون خود بسیار فراتر از بلندپروازانه‌ترین آرزوهای پدیدآورندگانش توسعه یافته و امروزه برقراری ارتباط با اکثر نقاط جهان از طریق این شبکه امری بدیهی بوده و بسیاری از افراد، سازمان‌ها و کشورها حجم بزرگی از نیازمندی‌های ارتباطی خود را از طریق این شبکه تأمین می‌نمایند. با این حال در کشور ما ایران با توجه به عدم وجود یک سرویس مطمئن، هیچ‌گونه دسترسی مناسبی به این اقیانوس عظیم اطلاعات و شاهراه بزرگ ارتباطی وجود ندارد و این عدم دسترسی هر روزه بر عمق شکاف علمی و فنی بین ایران و کشورهای توسعه‌یافته می‌افزاید.
در حال حاضر اکثر تأمین‌کنندگان سرویس‌های اینترنتی در ایران عموماً از ارتباط ماهواره‌ای در جهت دریافت اطلاعات استفاده می‌کنند و ارسال اطلاعات آنها از طریق خطوط مخابرات زمینی از قبیل خطوط Dial – Up یا Leasedline انجام می‌شود. دلیل استفاده از این روش، ضعف شبکه مخابراتی کشور و فقدان استخوان‌بندی (Back bione) لازم برای ارسال و دریافت پرسرعت و توأمان با استفاده از شبکه مخابرات زمین است. شبکه مخابرات زمینی به دلیل سوم پیش‌بینی ضرایب فنی، عملا نمی‌تواند سرویس مناسب را در اختیار کاربران قرار دهد.
به هر حال روش فوق که با عنوان روش نامتقارن نامیده می‌شود صرفاً برای کاربران شخصی و در نهایت مجموعه‌هایی با کاربران اندک قابل استفاده است. بنابراین کسانی که از این روش استفاده می‌کنند در صورتی که بخواهند به عنوان یک منتشرکننده اطلاعات در اینترنت عمل نمایند، به دلیل ضعف سرویس ارسال با مشکلات بسیار روبه‌رو خواهند شد. البته مشکلات فراوان دیگری در روش موجودی که در ایران استفاده می‌شود، وجود دارد که از حوصله این مقال خارج است.
با در نظر گرفتن فاصله زیاد ایران استخوان‌بندی جهانی اینترنت که قسمت اعظم آن در قاره آمریکای شمالی واقع است) و همچنین عدم وجود لینک‌هایی با پهنای باند بالا (مانند لینک فیبرهای نوری) بین ایران و این استخوان‌بندی، اطلاعات با استفاده از لینک ماهواره‌ای و از طریق یکی از ماهواره‌های ثابت مستقیماً به یکی از نقاط اصلی ارتباط با اینترنت ارسال و دریافت می‌شوند.
این روش مخصوصاً برای کاربرانی که اطلاعات زیادی را برای ارسال به اینجا دارند تنها شیوه معقول و مناسب کنونی است. (از دیگر مزایای این روش می‌توان به حداقل تعداد مسیریاب‌ها Router جهت ارتباط با استخوان‌بندی اینترنت، انتخابی بودن پهنای باند ارسال و دریافت به صورت متقارن (فرضاً یک مگابیت ارسال و یک مگابیت دریافت یا نسبت‌های کم و بیش) نسبت به نیازمندی مجموعه و همچنین ارزانی قیمت آن نسبت به سایر روش‌های پرسرعت مخابراتی در این سطح اشاره نمود.
در سیستم‌های مخابراتی ماهواره‌ای دو طرفه سیگنال‌ها از یک دستگاه فرستنده ـ گیرنده و از طریق یک آنتن سهمی شکل به ماهواره‌هایی که در مدار ثابت زمین قرار دارند ارسال و از آنها دریافت می‌شوند. محدوده‌های متداول فرکانسی در نقل و انتقال اطلاعات از طریق ماهواره عبارتند از:
باند‍ C که دارای فرکانس Uplink در محدوده 6 گیگاهرتز و فرکانس‌های Downlink در محدوده 4 گیگاهرتز می‌باشد.
باند Ku که دارای فرکانس Uplink در محدوده 14 گیگاهرتز و فرکانس‌های Downlink در محدوده 11 گیگاهرتز می‌باشد).
در حال حاضر سازمان‌ها و مراکز دولتی صاحب سایت ارسال و دریافت ماهواره‌ای که به روش فوق از اینترنت استفاده می‌نمایند عبارتند از:
1- شرکت دیتا (مخابرات) 2 سایت (یکی از فرانسه و یکی از کانادا) ـ جمعاً Mb3 سایت اولی اصلا متعلق به اجلاس سران بوده است و سایت دوم ظاهراً توسط سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی ایران خریداری و در اختیار مخابرات قرار گرفته است.
2- شرکت داده‌پردازی 1 سایت از ایتالیا به ظرفیت ۱Mb
3- مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی 1 سایت به ظرفیت ۲Mb
4- وزارت امور خارجه 1 سایت سرویس ماهواره‌ای به ظرفیت ۵۱۲K
5- مرکز تحقیقات فیزیک نظری 1 سایت در حال Upgrade کردن تا ظرفیت ۲Mb
6- شرکت خدمان انفورماتیک 1 سایت به ظرفیت ۱۱۸K
7- منطقه آزاد سیرجان 1 سایت (VSAT) به ظرفیت ۲۵۶K
8- شرکت ایزایران 1 سایت به ظرفیت ۱Mb
9- خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران 1 سایت به ظرفیت ۵۱۲K
10- بانک صادرات 1 سایت به ظرفیت ۶۴K
همان‌طور که ملاحظه می‌شود ظرفیت دریافت و ارسال اطلاعات در ایران برای توسعه اینترنت بسیار ناچیز است. از سوی دیگر به دلیل مبهم بودن موقعیت قانونی از یک طرف و گران بودن قیمت، عرضه اینترنت برای کاربران معمولی مواجه با تنگناهای جدی است. خوشبختانه مجلس شورای اسلامی در قانون برنامه سوم با تشکیل کمیته سه جانبه‌ای زیرنظر صدا و سیما، گام بلندی برای توسعه قانونمند اینترنت برداشته است که با توجه به این که از ابتدای سال آینده این کمیته فعالیت خود را شروع خواهد کرد. می‌توان انتظار داشت که در سال 1379 شاهد گسترش نسبی این پدیده نوین اطلاع‌رسانی خواهیم بود. البته به نظر می‌رسد که در سال 1379 همچنان با مشکل گرانی اینترنت برای کاربران آن مواجه خواهیم بود.
براساس آمار منتشره حجم پیام‌هایی که از طریق اینترنت مبادله می‌گردد، هر ماه بیست درصد بیشتر از ماه پیش است و با این معیار هم نهادهای دولتی و هم شرکت‌های خصوصی کوشیده‌اند تا همپای این اقبال فزاینده همگانی، ساختار فیزیکی اینترنت را نیز بهبود بخشند.
مجلس شورای اسلامی در قانون برنامه سوم با تشکیل کمیته سه جانبه‌ای زیرنظر صدا و سیما، گام بلندی برای توسعه قانونمند اینترنت برداشته است که با توجه به این که از ابتدای سال آینده این کمیته فعالیت خود را شروع خواهد کرد، می‌توان انتظار داشت که در سال 1379 شاهد گسترش نسبی این پدیده نوین اطلاع‌رسانی خواهیم بود.