در نظام جمهوری اسلامی ایران از آغاز تاکنون هشت دولت فعالیت داشتهاند و هر کدام این دولتها در شرایطی خاص از تاریخ کشور به ارائه خدماتی پرداختهاند.
ابتدای پیروزی انقلاب و با توجه به شرایط ویژۀ آن زمان، امام خمینی(ره) مهندس بازرگان را به عنوان رئیس دولت موقت برگزید. پس از وی نوبت به بنیصدر رسید تا با آراء اکثریت به عنوان رئیسجمهور در رأس دولت قرار گیرد. پس از عزل بنیصدر، شهید رجایی برگزیدۀ منتخب در سمت ریاست جمهوری و شهید باهنر به عنوان نخستوزیر زمام امور را به دست گرفتند.
با شهادت این دو، در حادثۀ انفجار بمب دفتر نخستوزیری، آیتالله خامنهای در پی انتخاباتی که مجدداً برگزار شد، به عنوان رئیسجمهور برگزیده شدند و مهندس موسوی نیز از مجلس با عنوان نخستوزیر رأی اعتماد گرفت. 4 سال بعد نیز ایشان به عنوان رئیسجمهور منتخب مجدداً با آراء مردم در این سمت باقی ماندند، همچنین مهندس موسوی نیز به سمت نخستوزیری ابقا شد.
بعد از آن نوبت به آقای هاشمیرفسنجانی رسید تا دو مرتبه به عنوان ریاست جمهور ایران توسط مردم انتخاب شود. البته در این ادوار با حذف جایگاه نخستوزیری از چرخۀ مدیریتی دولت، ریاست دولت با شخص رئیسجمهور بود و نهایتاً با پایان قانونی زمان ریاست جمهوری هاشمیرفسنجانی این خاتمی بود که با رأی مردم به عنوان رئیسجمهور برگزیده شد.
در تمام دورههای مذکور، کابینۀ دولت در قالب وزرا و سرپرستهای بعضی نهادهای زیرمجموعۀ دولت با گزینش ابتدایی توسط رئیسجمهور و سپس رأی اعتماد از مجلس شورای اسلامی انتخاب شدهاند و به عنوان همکار رئیس دولت از ابتدای زمان شروع کار، فعالیتشان را آغاز نمودهاند.
در ذیل نگاهی گذرا به کابینههای آقایان مهندس موسوی، هاشمیرفسنجانی و خاتمی در طول سالهای 1360 تا 1380 خواهیم داشت و نکاتی چند پیرامون این موضوع را ارزیابی میکنیم.
اولین کابینۀ مهندس موسوی (سال 1360):
به دنبال احراز اکثریت آراء توسط آیتالله خامنهای در انتخابات ریاست جمهوری به تاریخ 10 مهر 1360، مهندس موسوی در جلسۀ غیرعلنی و غیررسمی مجلس شورای اسلامی با 115 رأی موافق و 39 رأی مخالف و 48 رأی ممتنع، به نخستوزیری برگزیده شد و کابینۀ ایشان نیز در روز 11 آبان 1360 با 9/82% آراء نمایندگان مردم در جلسه علنی مجلس شورای اسلامی رأی اعتماد گرفت. اعضاء کابینه عبارت بودند از:
علیاکبر پرورش (آموزش و پرورش)، عبدالمجید معادیخواه (ارشاد اسلامی)، حبیبالله عسگراولادی (بازرگانی)، دکتر هادی منافی (بهداری)، دکتر محمود روحانی (وزیر مشاور و رئیس سازمان بهزیستی)، دکتر محمدتقی بانکی (وزیر مشاور و رئیس سازمان برنامه و بودجه)، مهندس مرتضی نبوی (پست و تلگراف و تلفن)، محمد اصغری (دادگستری)، سرهنگ سلیمی (دفاع)، سیدهادی نژادحسینیان (راه و ترابری)، مهندس مصطفی هاشمیطباء (صنایع)، دکتر محمدعلی نجفی (فرهنگ و آموزش عالی)، مهندس سیدحسین موسویانی (معادن و فلزات)، احمد توکلی (کار و امور اجتماعی)، سیدکمالالدین نیکروش (کشور)، محمد سلامتی (کشاورزی)، مهندس محمدشهاب گنابادی (مسکن و شهرسازی)، حسن غفوریفرد (نیرو)، مهندس سیدمحمد غرضی (نفت)، مهندس بهزاد نبوی (وزیر مشاور در امور اجرایی) دکتر حسین نمازی (اقتصاد و دارایی)، ولایتی (خارجه).
لازم به یادآوری است که عدهای از وزراء مذکور بعدها به دلایلی چون استعفا، انحلال وزارتخانه و تغییرات در دستگاههای اجرایی و... از سمت خود کنار رفته یا در نهادی دیگر مشغول به کار شدند. همچنین افرادی جدید در مجموعۀ دولت آغاز به کار نمودند که عبارتند از:
اکرمی (آموزش و پرورش)، محمد خاتمی (ارشاد اسلامی)، عابدیجعفری (بازرگانی)، سرحدیزاده (کار و امور اجتماعی)، کازرونی (مسکن و شهرسازی)، بانکی (نیرو)، بهزاد نبوی (صنایع سنگین).
در این دوره 3301 رأی از سوی نمایندگان مجلس به کابینه داده شد که 2753 رأی آن مثبت (39/83 درصد)، 270 رأی آن منفی (17/8 درصد)، 296 رأی آن ممتنع (96/8 درصد) بوده است. در این دوره محمدتقی بانکی با 158رأی به عنوان وزیر مشاور و رئیس سازمان برنامه و بودجه حائز بیشترین آراء از مجلس شورای اسلامی بود.
دومین کابینۀ مهندس موسوی (سال 1364):
در انتخابات ریاست جمهوری سال 64 برای دومین مرتبه آیتالله خامنهای از سوی مردم به عنوان ریاست جمهور برگزیده شد و مهندس موسوی به عنوان نخستوزیر و کابینۀ او نیز در شهریور ماه همان سال از مجلس رأی اعتماد گرفتند. اعضاء کابینه عبارت بودند از:
اکرمی (آموزش و پرروش)، ایروانی (اقتصاد و دارایی)، ولایتی (خارجه)، عابدیجعفری (بازرگانی)، آقازاده (نفت)، غرضی (پست و تلگراف و تلفن)، محتشمی (کشور)، بهزاد نبوی (صنایع سنگین)، آیتاللهی (معادن و فلزات)، شافعی (صنایع)، مرندی (بهداشت)، فرهادی (فرهنگ و آموزش عالی)، خاتمی (ارشاد اسلامی)، بانکی (نیرو)، جلالی (دفاع)، ریشهری (اطلاعات)، حبیبی (دادگستری)، سرحدیزاده (کار و امور اجتماعی)، کازرونی (مسکن و شهرسازی)، سعیدیکیا (راه و ترابری)، زالی (کشاورزی)، رفیقدوست (سپاه)، در این دوره بعضی وزراء از کابینۀ قبل حضوری مجدد داشتند که عبارتند از: اکرمی، خاتمی، بهزاد نبوی، سرهنگ سلیمی، بانکی، ولایتی، سرحدیزاده، کازرونی، عابدیجعفری به عبارت دیگر 36/36% درصد از اعضاء کابینه قبل در این دوره ابقاء شدند.
اولین کابینۀ هاشمیرفسنجانی (سال 1368):
پس از موفقیت هاشمیرفسنجانی در انتخابات مرداد ماه 1368 ریاست جمهوری، وی به عنوان رئیس کابینه نامزدهای پیشنهادی خود را به مجلس معرفی کرد و مجلس شورای اسلامی نیز پس از مدت قانونی در تاریخ 8 شهریور 1368 به افراد مذکور با آراء خود اعلامنظر نمود که حاصل 5669 رأی داده شده در آن روز، 486 رأی موافق (13/79 درصد)، 903 رأی مخالف (92/15 درصد) و 280 رای ممتنع (93/4 درصد) بود.
در این رأیگیری محمد خاتمی با 249 رأی به عنوان وزیر ارشاد اسلامی بیشترین رأی را به خود اختصاص داد. اسامی وزراء این دوره عبارت است از: خاتمی (ارشاد اسلامی)، زنگنه (نیرو)، ترکان (دفاع)، معین (آموزش عالی)، آقازاده (نفت)، غرضی (پست و تلگراف و تلفن)، نوری (کشور)، کمالی (کار و امور اجتماعی)، سعیدیکیا (راه و ترابری)، فروزش (جهاد سازندگی)، نژادحسینیان (صنایع سنگین)، نعمتزاده (صنایع)، ولایتی (خارجه)، شوشتری (دادگستری)، نوربخش (اقتصاد)، کلانتری (کشاورزی)، فاضل (بهداشت)، نجفی (آموزش و پرورش)، فلاحیان (اطلاعات)، محلوجی (معادن)، وهاجی (بازرگانی)، کازرونی (مسکن و شهرسازی).
10 تن از وزرای دورۀ قبلی در این دوره نیز حضور داشتهاند یعنی (45/45 درصد) و 9 تن از وزراء نیز برای اولینبار به کابینه راه پیدا کردهاند.
دومین کابینۀ هاشمیرفسنجانی (سال 1372):
با برگزاری انتخابات ریاست جمهوری در تاریخ 21 خرداد 1372 هاشمیرفسنجانی برای دومین بار حائز اکثریت آراء شد و به عنوان رئیسجمهور اعضاء کابینۀ خود را به مجلس شورای اسلامی معرفی نمود. جلسۀ رأیگیری مجلس نیز در تاریخ 25 مرداد 1372 برگزار شد و 22 وزیر پیشنهادی با آراء نمایندگان به تأیید رسیدند. در آن روز 5895 رأی به کابینه پیشنهادی داده شد که 590 رأی آن موافق (86/77 درصد)، 704 رأی مخالف (94/11 درصد) و 601 رأی نیز ممتنع (99/10 درصد) بود. دکتر مرندی با 246 رأی به عنوان وزیر بهداشت و درمان بیشترین رأی را به دست آورد. اسامی کابینه عبارت بود از:
نجفی (آموزش و پرورش)، فلاحیان (اطلاعات)، نوربخش (اقتصاد و امور دارایی)، ولایتی (امور خارجه)، آلاسحاق (بازرگانی)، مرندی (بهداشت و درمان)، غرضی (پست و تلگراف و تلفن)، شافعی (تعاون)، فروزش (جهاد سازندگی)، فروزنده (دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، ترکان (راه و ترابری)، شوشتری (دادگستری)، نژادحسینیان (صنایع سنگین)، نعمتزاده (صنایع)، گلپایگانی (فرهنگ و آموزش عالی)، لاریجانی (فرهنگ و ارشاد اسلامی)، کمالی (کار و امور اجتماعی)، کلانتری (کشاورزی)، بشارتی (کشور)، آخوندی (مسکن و شهرسازی)، محلوجی (معادن و فلزات)، آقازاده (نفت)، نامدار زنگنه (نیرو).
در این دوره وزارت تعاون به مجموعه دولت اضافه شد و اکثریت کابینه یعنی 63/63 درصد نیز در هیأت دولت باقی ماندند.
اولین کابینۀ سیدمحمد خاتمی (سال 1376):
پس از دو دوره ریاست جمهوری هاشمیرفسنجانی نوبت به محمد خاتمی رسید تا با اکثریت آرایی که در دوم خرداد 1376 به خود اختصاص داد، مأمور تشکیل کابینه شود. مجلس شورای اسلامی در روز 29 مرداد 1376 به اسامی پیشنهادی وی رأی داد و حاصل آن از مجموع 5781 رأی اخذ شده، 4571 رأی موافق (06/79 درصد)، 841 رأی مخالف (54/14 درصد) و 369 رأی ممتنع (38/6 درصد) بود و سعیدیکیا با 256 رأی به عنوان وزیر جهاد سازندگی حائز بیشترین آراء از مجلس شد.
اسامی کابینه عبارت است از:
مظفر (آموزش و پرورش)، دری نجفآبادی (اطلاعات)، نمازی (اقتصاد و دارایی)، خرازی (امور خارجه)، شریعتمداری (بازرگانی)، فرهادی (بهداشت)، عارف (پست و تلگراف و تلفن)، حاجی (تعاون)، سعیدیکیا (جهاد سازندگی)، شوشتری (دادگستری)، شمخانی (دفاع)، حجتی (راه و ترابری)، شافعی (صنایع)، معین (آموزش عالی)، مهاجرانی (ارشاد اسلامی)، کمالی (کار و امور اجتماعی)، کلانتری (کشاورزی)، نوری (کشور)، عبدالعلیزاده (مسکن و شهرسازی)، جهانگیری (صنایع و معادن).
شایان ذکر است در این دوره آقایان دری نجفآبادی و مهاجرانی از سمت خود استعفا دادند و به جای ایشان آقایان یونسی و مسجدجامعی عهدهدار این مسئولیت شدند، همچنین عبدالله نوری وزیر کشور با استیضاح مجلس پنجم جای خود را به موسویلاری داد.
در ابتدای این دوره فقط نام سه وزیر از دورۀ قبل در میان وزراء دیده شد. یعنی فقط 13 درصد باز هم ابقاء گشتند و 87 درصد دستخوش تغییرات شدند. نگاهی اجمالی بر ترکیب کابینه در دو دهه گذشته، نشانگر آن است که شاکله دولت در تحولات هشتگانه دولتها رویکردی تخصصی داشته و میزان کارآمدی آنان نسبت به گذشته افزایش یافته است.