ژاک برلو Jacques Berleur*
نقش فناوری ارتباطات و اطلاعرسانی (ICT) در قابل فهمسازی اطلاعات چیست؟ یعنی چه ساز و کارهایی را و چگونه باید برای کنترل اطلاعات ایجاد کنیم؟ ابتدا باید دانست که بدون فهم و دانش واقعی، امکان کنترل توسعه و فناوری نیست. این فرهنگ است که از طریق نهادها و آداب و معانیاش ما را در شکلدهی و قابل فهمسازی سرنوشتمان یاری میدهد. این طرح جدیدی است و نیازمند نظمی تازه است. به عبارت دیگر فرهنگ، عاملی در یافتن نظم جدید اقتصادی و سیاسی بر حسب استعداد ملتها و افراد محلی و خاص است.
امروزه ادعای متناقضنمای عدهای درباره جهانی، محلی و نیز عام و خاص، گیجکننده است. توافق میان مواضع افراطی نیز ضروری است. مواضعی که یا به طرد توسعه تکنولوژیکی پرداخته و یا به قبول بیچون و چرا و غیر انتقادی آن انجامیده است. توسعه فرهنگی پایدار هم نیازمند بحث آزاد و حتی قبل از آن، نیازمند زمان کافی برای اندیشیدن و فهم چالشها، ارزیابی و زمان لازم برای برنامهریزی و تصحیح آن است. با توجه به تنوعهای فرهنگی دیدگاههای جدید باید حمایت از فرهنگ، جریان اطلاعات و ظرفیت تفسیر بر اساس الگوهای متفاوت درک انسانی را مورد تاکید قرار دهند تا از تناقضات جهانیسازی مصون بمانند.
دموکراسی
به هنگام صحبت درباره جامعه اطلاعاتی از نقطهنظر سیاسی بر مفاهیم دوگانهای مثل ملتهای توسعه یافته در حال توسعه، زنان/مردان، جوانان/سالمندان، آگاهان به کامپیوتر/ناآگاهان، فقیر/غنی، توانا/ناتوان، اقلیت/اکثریت، فندوست/فنگریز تاکید میشود. از طرف دیگر شبکههای آزاد (Frrnets) و سایر شهرهای دیجیتالی (Digital Cities) به منزله ابزار دموکراتیک برای مشارکت عمومی در ساختن جامعه اطلاعاتی و دستیابی به نیازهای عمومی ارائه میشوند. بحث بر سر دسترسی به اطلاعات زیربنای سراسر جهان را دربرگرفته است. مشارکت شخصی در جامعه مدنی رو به زوال است. دموکراسی در خط است، زمانی که جامعه اطلاعات در اندیشه توسعه باشد.
ظهور تجارتهای بزرگ میان شرکتهای فراملیتی مثل تایم وارنر (Time Warner) و ترنر (Terner) بوی سلطهای قلیل ولی خوشبخت را میدهد، در حالی که ممکن است این امر هیچ تهدیدی برای نظم دولتی تلقی نشود. اما مساله اینجاست که در چنین وضعیتی موضوعاتی مثل نقش دولت ـ شهروندی و مشارکت شهروندان و حفاظت از بخشهای غیر انتفاعی (Non-Profit) در خطر شدید قرار دارند. بر سر چگونگی برخورد و رویارویی اقتصاد و سیاست نیز، توافق عامی وجود ندارد. این ناهماهنگی دیدگاهها و اخلاقیات متفاوتی را آشکار ساخته است، به طوری که ارتباطات نزدیک نوعی همدلی دوستانه به منظور بازآفرینی فضاهای لازم برای مباحثه دموکراتیک ضروری است.
بافت اجتماعی دچار گسیختگی شده است که باید با آفرینش فضاهای جدید اجتماعی و پیوستگیهای نو، انسجام قبلیاش را بازیابد تا زبانی مشترک برای تصمیمات توافقی حاصل شود. تاریخ نشان داده است که ضعف طبقه متوسط به رژیمهای توتالیتر ختم شده است. توسعه و شکوفایی یک ملت وابسته به قوت و استحکام بافت اجتماعی یا نهادهای وابسته و حضور طبقه متوسط فرهیخته است. اجتماعات متزلزل و خود شکوفایی مبالغهآمیز (Exagerating Self - Realization) فرایندهایی ضد دموکراتیک هستند که به احتمال قوی به انفجار آشفتگی و هرج و مرج میانجامند. دموکراسی در فضای ارتباطی به توسعه و حمایت از برخی نقشهای ویژه دولتها یاری میرساند.
نتیجه
امروزه توسعه جامعه اطلاعاتی چالشهای زیادی را پیشروی ما نهاده است. فرهنگ و دموکراسی بیش از همه در معرض خطرند. فدراسیون بینالمللی پردازش اطلاعات (IFIP-WG9.2) قصد تحلیل و تعریف ارتباطات میان اطلاعات، جهانیسازی، فرهنگ و دموکراسی را دارد و نیز درصدد است تا با این تحلیلها، گزینههای ممکن برای راهحلها و کنشهای آینده تصمیمگیران جامعه اطلاعاتی را فراهم آورد.