سعدالله زارعی ـ کارشناس ارشد مسائل خاورمیانه
قیام یکماهه مردم تونس و فرار زینالعابدین بنعلی که از سال 1366 هجری خورشیدی با کودتای سفید حکومت را از حبیب بورقیبه تحویل گرفته بود، وارد فرآیندهای تازهای شده و به تغییرات عمدهای در صحنه سیاسی این کشور منجر شده است. پیش از هر تبیینی پاسخ به این سوال لازم است که انگیزه اصلی مردم تونس از برپایی این تظاهرات و قیام دامنهدار چیست؟ برای پاسخ به این سوال باید نگاهی به فرآیندهای داخل تونس انداخت و عوامل مختلف را اندازهگیری و ارزیابی کرد. در تونس اگرچه حدود 20درصد از جوانان بیکار هستند و بیش از 30 درصد از مردم زیر خط فقر زندگی میکنند، در عین حال وضع اقتصادی تونس در دوره حکومت 23 ساله زینالعابدین بنعلی از بهبود نسبی حکایت میکند. بعضی از خبرها بیانگر این است که وضع اقتصادی تونس در سال 2010 به نسبت سالی که بنعلی روی کار آمد حدود 300درصد رشد را نشان میدهد بنابراین میتوانیم با قاطعیت بگوییم که جنبش مردم تونس ماهیت اقتصادی نداشته یا خواستههای اقتصادی در آن در مراتب پایینتری قرار گرفته بوده است.
از سوی دیگر تظاهرات یکماهه مردم تونس برای برپایی یک نظام سیاسی دموکراتیک نیز نبوده اگرچه تونسیها از نداشتن حکومتی مردمی و دموکراتیک رنج میبرند و زینالعابدین بنعلی یک سیستم دیکتاتوری مطلق بر پایه حاکمیت مطلقه خاندان خودش بر همه شئونات مختلف تونس را دنبال میکرد اما در عین حال، این امور، پایه تظاهرات یکماهه اخیر نبودند. ادامه تظاهرات پس از سقوط خاندان بنعلی هم نشان میدهد که برخلاف تبلیغاتی که غربیها و بعضی از کشورهای عرب انجام میدهند، مردم تونس خواستههای محدودی ندارند و خواستار دگرگونیهای بنیادین در امر حکومت هستند. نکته دیگری که در ارزیابی وضع تونس قابل ملاحظه است، ارتباط مردم تونس با مسائل مذهبی و فرهنگی است. تونس خاستگاه حکومت «فاطمیها» در شمال آفریقاست. نخستین سلسله فاطمی حدود 500 سال پیش در تونس راهاندازی شد و سپس به مصررفت و در برخی از کشورهای دیگر آفریقایی نظیر سودان گسترش پیدا کرد. از طرف دیگر مردم تونس با توجه به اینکه مالکی مذهب هستند و مذهب آنها با نوعی عقلگرایی و واقعینگری توام است برخلاف مذاهبی که سلفیگری خمیرمایه اصلی آنها را تشکیل میدهد از عقلانیت بیشتری برخوردار است و به همین دلیل هم نزدیکیهای عمیقی بین مالکیها و شیعیان وجود دارد. در همین راستا هنگامی که انقلاب اسلامی در ایران به پیروزی رسید، مردم تونس نخستین مردمی در جهان اسلام بودند که به این انقلاب پاسخ مثبت دادند و شاهد تظاهرات گستردهای در تونس به حمایت از انقلاب اسلامی و حضرت امام خمینی(ره) بودیم. با این وجود، زینالعابدین بنعلی در فاصله سالهای 1366 تا 1389 تلاش کرد مردم را از مذهب دور کند، بر همین اساس رهبران مذهبی بازداشت و بعضا تبعید شدند.
برجستهترین چهرههای مذهبی تونس نظیر راشد الغنوشی به خارج از کشور تبعید شدند و هرگونه تجمعات مذهبی را ممنوع اعلام کرد و هر نوع تظاهر به مذهب و تظاهرات مذهبی ممنوع شد از جمله پوشیدن حجاب در مدارس، دانشگاهها، ادارات و مراکز رسمی. حسینیهها و دیگر مراکز مذهبی تعطیل شدند که این مسائل به شکاف عظیمی میان حاکمیت و مردم تبدیل شد. در عین حال زین العابدین بنعلی به بهانه اینکه تونس به لحاظ اقتصادی وابسته به درآمدهای توریسم است، مراکز بندری و تفریحی را در سواحل شمالی و شرقی تونس ایجاد کرد. رفت و آمد خارجیان با وضعی که با شئونات مذهبی مردم این کشور در تضاد بود را در شهرهای مختلف تونس آزاد کرد و این مسائل طبیعتا اعتراضات عمیق مردمی را به دنبال داشت. به همین دلیل هم در تظاهرات یکماه اخیر شاهد ایراد شدن شعارهای اسلامی بودیم و اگرچه این حرکت از رهبری منسجمی برخوردار نبود و رهبران مذهبی در راس تظاهرات نبودند اما در عین حال شعارهای مذهبی به صورت خودجوش از متن این تظاهرات برمیخاست.
بنابراین به نظر میآید که مهمترین عامل شکلگیری قیام مردمی در تونس شکاف مذهبی میان حاکمیت و مردم بود. این حرکت بدون رسیدن به هدف استقرار یک نظام مذهبی متوقف نمیشود هرچند ممکن است برای مدتی این حرکت مهار یا از شدت آن کاسته شود اما همانگونه که تبعید راشد الغنوشی و ملغی کردن نتیجه انتخابات مجلس تونس در سال 1364 که به پیروزی مطلق اسلامگراها در مجلس انجامید، نتوانست جنبش مذهبی را از بین ببرد، مسلما اگر امروز هم غربیها بتوانند این جریان را مهار کنند، از نقطه دیگری سربرمیآورد و تا رسیدن به هدف خودش ادامه پیدا میکند اما نکته دیگری که در اینجا مطرح میشود تاثیر خارجی این جنبش است. از آنجایی که این جنبش مذهبی است و علیه یک خاندان سنتی و حکومت طویلالمدت این خاندان عرب به وجود آمده و موضوعاتی که منجر به این جنبش شده در کشورهای عرب دیگر نیز مصداق دارد به طور طبیعی این جنبش به کشورهای عربی آفریقا و غیرآفریقایی تاثیر خواهد گذاشت کما اینکه از طرز سرنگونی حکومت بنعلی در تونس شاهد خیزشهای مردمی در یمن، مصر، مغرب، اردن و برخی دیگر از کشورها بودیم بنابراین به صورت طبیعی این جنبش بر کشورهای دیگر اثر میگذارد و به همین دلیل هم اتحادیه عرب با سراسیمگی اجلاس اخیر را در مصر برگزار کرد. این اجلاس اگرچه با یک نمای اقتصادی شروع شد اما مذاکرات محرمانه اعضای سران اتحادیه عرب بیانگر این بود که محوریترین مسائل این اتحادیه مهار جنبش مذهبی مردم تونس و عدم سرایت آن به دیگر کشورهای عرب بوده است.