محمود فاطمی
در یک نگاه تاریخی «شایعه» را میتوان همزاد «خبر» دید. شاید سابقه همزیستی این دو عنصر متضاد، به درازای همنشینی پدیدههای گفتاری «راست» و «دروغ» در قاموس بشر باشد. از هنگامی که باب فهم انسان به روی واقعیتهای سیاسی گشوده شد، روایتهای غیر واقعی حوادث سیاسی نیز در دسترس افکار عمومی قرار گرفت و همواره در کنار کسانی که تعهد و وظیفه آگاهسازی مردم و تنویر افکار عمومی را در جوامع برعهده گرفتهاند، افرادی نیز بودهاند که با انگیزهها و امیال گوناگون سعی در فریفتن افکار عمومی و دور کردن توجه و نگاه مردم از حقایق سیاسی داشتهاند.
در هر کشور و منطقهیی از جهان بویژه در پهنه تاریخ ایران زمین میتوان حکایتها و شواهد تلخ و شیرینی از کشاکش «خبر» و «شایعه» را سراغ داشت. در برهه پس از انقلاب اسلامی نیز به دلیل اهمیت و حساسیتی که فضای سیاسی ایران در داخل و خارج پیدا کرد، در کنار خبرهای داغ و حساس سیاسی، شاهد انتشار شایعههای رنگارنگ و پر آب و تاب بودهایم.
خوشبختانه در طول دو سال اخیر و از هنگامی که گردش ازادتر اخبار و اطلاعات در کانون توجه مردم و دولت قرار گرفت، جامعه سیاسی ایران، تا حدودی از گزند هجوم شایعات و موجهای کاذب خبری مصونیت پیدا کرد و بازار کار شایعهسازان و جاعلان خبرهای دروغ در داخل و بویژه در فراسوی مرزهای ایران اسلامی کساد شد. این نکته را میتوان در یک مقایسه اجمالی میان حجم تولیدات خبری مطبوعات دو سال اخیر با سالهای گذشته بوضوح دریافت.
عامل مهم دیگری که به وقوع یک تحول در عرصه اطلاعرسانی و گردش آزاد اطلاعات و اخبار در کشور کمک کرد، توجه و رویکرد قشرهای مختلف مردم به احیای یکی از حقوق اصلی خود، یعنی «حق آگاهی» است. و جای تردیدی نیست که علتالعلل رشد و نمو مطبوعات کشور در برهه اخیر به همین اصل خودآگاهی سیاسی مردم بر میگردد. شاید اگر این رویداد مبارک در فضای سیاسی کشور غیر از ایران نیز رخ میداد با واکنش هواداران مکتب شایعه مواجه میشد.
اما اتفاق جدیدی که در ایران افتاده این است که عدهیی که منافع و موقعیت خود را در فضای سیاسی ابهامآلود جستوجو میکنند، به صفآرایی در برابر تحولات جدید و سیاست «شفافسازی» دولت پرداختهاند. بر همین اساس آنان از حدود یک سال پیش به صورت آشکار با گشودن ستونهای خبری خاص به صورت ناشیانه و غیر حرفهیی کوشیدند تا از بازار پررونق و پرتراکم خبری کشور سود و منافع لازم را به دست آورند. به گونهیی که در هر حادثه و رویداد سیاسی که مطبوعات کوشیدهاند تا اطلاعات و آگاهیهای کافی به مردم ارایه شود، آنان نیز به تولید و تزریق اطلاعات و شایعاتی دروغین پرداختهاند. و این شاید یکی از نکات تلخ و تاریک مطبوعات و ارتباطات کشور باشد که مسیر تعالی و رشد آگاهیهای سیاسی و خبری کشور توسط عدهیی به ظاهر مطبوعاتی سد میشود.
در این میان ذکر یک نکته ضروری است و آن اینکه لبه تیز حمله شایعهسازان متوجه دولت و برنامههای توسعه فرهنگی و سیاسی دولت بوده و هست و از همین روست که هر روز و هر هفته شاهد درج و انتشار شایعات جدیدی با محور و عنوان شایعه اختلاف در درون دولت، شایعه استعفای برخی از مسؤولان و مقامها و شایعاتی بیشمار از این قبیل هستیم.