هر سال فرا رسیدن ماه اوت یادآور فاجعه تاسفآوری از دوران جنگ جهانی دوم است، فاجعهای که حاصل تلخ کشف بمب اتم و بکار گرفتن قدرت ویرانکننده آن در خدمت جنگ میباشد.
در ماه اوت سال 1945، بعد از سالها جنگ و خونریزی روز ششم ماه اوت، آمریکا شهر هیروشیما را هدف انفجار ویرانکننده اولین بمب اتمی جهان قرار داد و سه روز بعد در نهم اوت دومین بمب اتمی را بر شهر ناگازاکی ژاپن فرو ریخت و هر دو شهر را به خاکستر و خون کشید. ژاپن تسلیم شد، جنگ پایان گرفت ولی راهی که آغاز شده بود با خساراتی که شدتش به تدریج روشن میشود، ادامه یافت.
به گزارش رادیو صدای آمریکا، ذخائر انبوه سلاحهای اتمی با قدرت تخریب چندین برابر، زرادخانههای جهان را در دوران جنگ سرد پر کرده بود. هرچند هرگز بین ابرقدرتها جنگ اتمی درنگرفت، ولی مردم جهان بهای گزافی بابت این زرادخانهها پرداختهاند که میزان کامل خسارات ناشی از آن تا چندین سال دیگر نیز مشخص نخواهد شد.
دکتر مکی جانی، ریاست موسسه پژوهشی انرژی و محیط زیست میگوید: مواد رادیواکتیو هوا، خاک و آب را در کشورهای مختلف در سراسر جهان آلوده کرده است.
بگفته وی، زمانی که یک آزمایش انفجار اتمی در اعماق زمین انجام میشود، انواع مواد رادیواکتیو اثرات زیانبار بسیار و طولانی مدت در زمین باقی میگذارند که بسیار خطرناک است. این مواد شدت مسمومیت خود را برای هزاران سال حفظ میکنند. عمل مزبور درست مانند احداث غیرقانونی و بدون پروانه یک زبالهدانی اتمی در اعماق مناطق اقیانوس آرام است.
مکی جانی میگوید: «ما هماکنون در آمریکا با این مشکل بزرگ دست و پنجه نرم میکنیم که ببینیم چطور میتوانیم خطرات زبالههای اتمی را محدود کنیم و یا از میان برداریم، در حالی که تاکنون تنها راهحل پیشنهادی این بوده که باید با استفاده از پیشرفتهترین تکنولوژی ساختمانی انبارهایی را در اعماق زمین احداث کرد و مخازن فولادی حاوی زبالههای اتمی را که باید در این انبارها جا داده شوند، طوری ساخت که بتوانند هزاران هزار سال در برابر پوسیدگی مقاومت کنند و مانع از نشت مواد رادیواکتیو به خارج و آلودگی محیط زیست شوند.»
وی در ادامه میافزاید: «به این ترتیب چطور فرانسه و یا هر کشوری میتواند مدعی شود که مسمومیتهای اتمی حاصل از انفجار در اعماق زمین به جایی سرایت نکرده و سرانجام محیط زیست را مسموم نخواهد کرد. این ادعا با اصول عملی مطابقت ندارد، چرا که کلیه شواهد نشان میدهد مواد رادیواکتیو حاصل از انفجارهای آزمایشهای قبلی به شدت به محیط زیست آسیب رسانده است.»
دکتر مکی جانی دانشمند اتمی و گردآورنده و نویسنده اصلی کتابی است به نام سرزمینهای آلوده شده بوسیله زبالههای اتمی، که اخیرا در واشنگتن منتشر شده است.
وی در ادامه سخنان خود میافزاید: «به اعتقاد من اگر فرانسویها واقعا از ادعای بدون خطر بودن این آزمایشها برای محیط زیست مطمئن بودند، با انجام تحقیقات کاملا مستقل و بیطرف که خسارات آلودگیهای ناشی از آزمایشهای گذشته را مورد بررسی و تحقیق قرار میدهد، موافقت میکردند و یا اگر آنقدر به بدون خطر بودن این آزمایشها اعتقاد داشتند، آن را در خاک فرانسه انجام میدادند.»
در این حال، هیروشی ناکایاما، دبیرکل سازمان بهداشت جهانی، میگوید کلیه آزمایشهای اتمی برای انسان و نسلهای آینده زیانآور و خطرناک است.
در بیانیه سازمان بهداشت جهانی که در ژنو منتشر شد، آمده است: دبیرکل این سازمان طی سخنانی در شهر مانیل پایتخت فیلیپین اظهار داشت، هیچ آزمایش اتمی مطمئن و امن نبوده و خطرات فراوان درپی دارد.
بیانیه سازمان مذکور اضافه میکند: ناکایاما در سخنانش بیآنکه از کشوری نام ببرد افزود، سازمان بهداشت جهانی در راستای سلامتی و بهداشت انسانها طالب دنیایی عاری از سلاحهای اتمی است.
نامبرده همچنین اظهار داشته که مواد رادیواکتیو حاصل از این آزمایشها در آبها و هوای منطقه پخش شده و تا مدتهای طولانی محیط را آلوده میکند.
وی اضافه کرد: تاکنون 1420 مورد آزمایشهای اتمی زیرزمینی انجام گرفته و انجام تستهای مجدد برای ساختن سلاحهای پیشرفتهتر ضرورتی ندارد و کشورهای اتمی میتوانند بجای انجام این آزمایشها دانش و تجربیات خود را مبادله کنند.
تهدید رآکتورهای هستهای از نوع چرنوبیل
به عقیده آژانس بینالمللی انرژی اتمی، راکتورهای اتمی روسی از نوع چرنوبیل از خطرناکترین انواع راکتورهای اتمی به شمار میروند و هنوز هم دنیا را تهدید میکنند.
هانس مایر، سخنگوی آژانس مذکور، در حاشیه کنفرانس بینالمللی بررسی ایمنی راکتورهایی از نوع چرنوبیل در وین پایتخت اتریش اظهار داشت، گرافیت بیش از حد بزرگ هسته این راکتورها که تا 13 متر قطر دارد به سادگی مشتعل میشود و هیچگونه حفاظی در اطراف آن تعبیه نشده است.
وی افزود: 10 سال قبل همین هسته گرافیتی در بلوک چهارم راکتور هستهای چرنوبیل واقع در اوکران شعلهور و سپس منفجر شد و حجم زیادی از مواد رادیواکتیو را به جو زمین پرتاب کرد. مایر خاطرنشان ساخت تغییر ساختار و افزایش ضریب ایمنی این قبیل راکتور به استانداردهای غربی میسر نیست.
بالغ بر 120 متخصص هستهای در کنفرانس مذکور به بررسی ایمنی راکتورهایی از نوع چرنوبیل پرداختند. در حال حاضر، 15 راکتور هستهای از این نوع در حال کار است. 11 مورد از این راکتورها در روسیه، 2 مورد در اوکراین و 2 مورد در لیتوانی مستقر میباشند.
در اثر انفجار نیروگاه اتمی چرنوبیل مناطق وسیعی از داخل خاک شوروی سابق و همچنین کشورهای اروپایی به مواد رادیواکتیو آلوده شد. درپی این انفجار هزاران تن از ساکنان اطراف چرنوبیل بر اثر آلودگی به مواد رادیواکتیو دچار سرطان شدند و بسیاری از مناطق مسکونی اطراف چرنوبیل نیز تخلیه شد.
مواد رادیواکتیو که برای سلامت انسان و موجودات زنده بسیار خطرناک است، صدها سال در چرخه حیات باقی میماند. مصرف مواد غذایی بدست آمده از مناطق آلوده به رادیواکتیو نیز زیانبار است.
با گذشت بیش از 10 سال از حادثه نشت مواد رادیواکتیو از نیروگاه اتمی «چرنوبیل» در اوکراین خطر آلوده شدن مردم منطقه آسیای میانه و کشورهای همسایه به مواد هستهای ناشی از راکتورهای فعال و مراکز متروکه کماکان وجود دارد.
به نوشته روزنامههای انگلیس آژانس بینالمللی انرژی اتمی با انتشار بیانیهای هشدار داد برای جلوگیری از بروز حوادث احتمالی اتمی، باید فعالیت راکتورهای هستهای قدیمی در منطقه شوروی سابق که تعداد آنها به 15 دستگاه میرسد متوقف شود.
به گفته کارشناسان این آژانس راکتورهای «ار بیام کی» که از نوع مشابه راکتور پایگاه «چرنوبیل» هستند، در روسیه، لیتوانی و اوکراین مستقرند.
به نوشته روزنامههای انگلیس، علاوه بر پایگاههای هستهای قدیمی مراکز اتمی و زیردریاییهای مجهز به سلاح هستهای در مناطق مختلف آسیای میانه به صورت فعال یا متروکه مستقر هستند، که برخی از آنها بدون حفاظ بوده و تهدیدی برای سلامتی میلیونها انسان ساکن در جمهوری سابق شوروی و همسایگان آنها هستند.
آژانس بینالمللی انرژی هستهای در بیانیه خود دو نیروگاه هستهای در بلغارستان و جمهوری اسلواکی را نیز به عنوان موارد بارز عدم ایمنی در تاسیسات هستهای ذکر کرده است.
موضوع امنیت نیروگاههای هستهای از مسائل عمدهای است که در کنفرانس وین مطرح خواهد شد.
هزینه بازسازی و تامین ایمنی نیروگاههای اتمی بین 100 تا 150 میلیون دلار برآورد شده، و به گفتۀ کارشناسان، برخی از این مراکز به دلیل قدمت زیاد برای بازسازی مناسب نیستند. اما جمهوریهای سابق شوروی ادعا میکنند، از جهت تولید برق وابسته به این نیروگاهها هستند و قادر به تعطیل آنها نیستند.
فعالیت دو راکتور هستهای در نیروگاه «چرنوبیل» قرار است تا سال 2000 متوقف شود و گروه 7 کشور صنعتی جهان در ازای آن مبلغ 3 میلیارد دلار غرامت در اختیار اوکراین خواهند گذاشت.
وزیر انرژی آمریکا در گزارش ماه گذشته خود اعلام کرد: اغلب نیروگاههای هستهای در اروپای شرقی و منطقه شوروی سابق از سیستم خنککننده اضطراری برخوردار میباشند که این سیستمها معیوب هستند و این موضوع میتواند به نشت مواد رادیواکتیو به میزان قابل توجهی منجر شود. در این گزارش آمده، وضعیت نیروگاه «چرنوبیل» در مقایسه با سال 1986 (قبل از زمان بروز حادثه) وخیمتر است.
از موارد عمده نگرانی در این زمینه راکتورهای هستهای در نیروگاه «متزامور» در منطقه زلزلهخیز «ارمنستان» میباشد که پس از زلزله سال 1988 تعطیل شد. اما در سال گذشته مجددا فعالیت خود را آغاز نمود.
لازم به توضیح است 40 درصد نیروی برق ارمنستان از این نیروگاه تولید میشود و این کشور 50 میلیون دلار برای نصب مجدد راکتورهای هستهای هزینه کرده است بدین لحاظ با بستن این مرکز شدیدا مخالف است.
این نیروگاه اگر چه از راکتورهای متفاوتی با نیروگاه «چرنوبیل» استفاده میکند لیکن از گنبدهای محافظتکننده برخوردار نیست و در نتیجه قادر به جلوگیری از نشت قابل توجه مواد رادیواکتیو نخواهد بود.
آمریکا و فروش پلوتونیوم
آمریکا طی پنجاه سال اخیر نزدیک به یک تن «پلوتونیم» به 39 کشور جهان از جمله هند، پاکستان، عراق، ترکیه و اسرائیل صادر و در همین مدت حدود 6 تن پلوتونیوم از شش کشور جهان از جمله کانادا، انگلیس و تایوان وارد کرده است.
وزارت نیروی آمریکا در اولین آمار رسمی از واردات و صادرات پلوتونیوم این مسئله را اعلام کرده و مدعی شده است که این معاملات بصورت قانونی و صرفا برای مقاصد علمی، تحقیقاتی و یا سوخت نیروگاههای اتمی صورت گرفته است.
روزنامه نیویورک تایمز با استناد به گزارش وزارت نیروی آمریکا مینویسد: عمدهترین کشورهایی که در پنجاه سال اخیر از آمریکا پلوتونیوم دریافت کردهاند، آلمان، ژاپن، فرانسه، انگلیس، بلژیک و سوئد (به ترتیب با 518، 5/113، 5/41، 9/33، 8/11 و 3/9 کیلوگرم) میباشند.
اسرائیل، ترکیه و آفریقای جنوبی به ترتیب با دریافت 600، 400 و 200 گرم پلوتونیوم در سالهای 1969 - 1960 میلادی در رتبههای دیگر این جدول قرار دارند.
هند و پاکستان از دیگر کشورهایی هستند که در مقاطع مختلف در سالهای 73 - 1965 میلادی مجموعا بالغ بر 100 گرم پلوتونیوم از آمریکا دریافت داشتهاند. میزان پلوتونیوم تحویلی به عراق کمتر از 100 گرم بوده که در سال 1975 به این کشور فروخته شده است.
این گزارش معاملات پلوتونیوم آمریکا با دیگر کشورها که به مقاصد نظامی و برای تولید تسلیحات اتمی صورت گرفته است، را شامل نمیشود. منابع نظامی آمریکا از جمله پنتاگون تاکنون هیچ آماری از میزان پلوتونیوم و اورانیوم غنی شده که برای مقاصد نظامی از سوی آمریکا تحویل متحدین این کشور از جمله رژیم صهیونیستی اسرائیل شده است، منتشر نکردهاند.
براساس گزارش وزارت نیروی آمریکا، هماکنون بالغ بر 200 تن پلوتونیوم در انبارهای این وزارتخانه در داخل خاک آمریکا نگهداری میشود که با ختم دوران جنگ سرد و قطع تولید تسلیحات اتمی جدید از سوی پنتاگون بلااستفاده مانده است.
چهل سال حادثه اتمی
درپی برگزاری کنفرانس امنیت هستهای در مسکو، روزنامه کامرسانتدیلی تاریخچهای از حوادث مراکز اتمی را به چاپ رسانده است.
این کنفرانس با شرکت رهبران هفت کشور صنعتی غرب، روسیه و اوکراین با هدف بررسی راههای ایجاد امنیت در بهرهبرداری صلح دوستانه از انرژی اتمی برگزار شد.
- 17 اکتبر 1951، وینداسکال (انگلیس): بر اثر آتشسوزی در یک مرکز تولید پلوتونیوم این راکتور که بعدها به سلفیلد تغییر نام داد، 13 نفر کشته و بیش از 260 نفر دچار تشعشعات شدید اتمی شدند.
- زمستان 1957 اورال (روسیه): وقوع سانحهای در یکی از مولدهای اتمی این منطقه، باعث کشته شدن بیش از یکصد نفر شد.
- سوم ژانویه 1961 ایداهو (آمریکا): سه نفر بر اثر سانحه اتمی در یک راکتور با کاربری نظامی کشته شدند.
- چهارم ژوئیه 1961: فرمانده و 3 خدمه اولین زیردریایی اتمی شوروی بر اثر بروز حادثهای در این شناور کشته شدند.
- 1957 کاندرمینکن (آلمان): دو نفر بر اثر نشت بخار رادیواکتیو در جریان تعمیر یک راکتور کشته شدند.
- 1977 کلینتون (آْمریکا): دهها کارگر بر اثر بروز سانحه در جریان ساخت یک نیروگاه اتمی در معرض تشعشعات شدید رادیواکتیو قرار گرفتند.
- 1978 انتورپ (بلژیک): چند تکنسین هنگام قرار دادن سوخت اتمی در یک نیروگاه اتمی بر اثر ترکیدن کوره مولد آن دچار پرتوگرفتگی اتمی شدند.
- 28 مارس 1979 هاریسبورگ (پنسیلوانیا): تخریب جزیی یکی از راکتورهای مجتمع اتمی جزیره تریمیل، باعث مرگ یک نفر و پرتوگرفتگی 100 نفر شد. بر اثر این حادثه، 1400 نفر از ساکنان این منطقه آلوده مجبور به ترک آن محل شدند.
- هفتم اوت 1979 تنسی (آمریکا): 1000 نفر از کارکنان یک مجتمع سری سوخت اتمی در معرض تشعشعات اتمی قرار گرفتند.
- 25 آوریل 1981 تسورگا (ژاپن): بر اثر نشت آب آلوده به مواد اتمی، میزان تشعشع رادیواکتیو در خلیج اورازکو به ده برابر حد مجاز افزایش یافت و بر اثر آن 45 نفر دچار پرتوگرفتگی شدید اتمی شدند.
- 1981 لاهاگیو (فرانسه): دهها نفر از اهالی این شهر پس از آتشسوزی در مجتمع غنیسازی پلوتونیوم که باعث صعود ابرهای رادیواکتیو به جو زمین شد، دچار پرتوگرفتگی شدند.
- 1986 وبرفال (آمریکا): بر اثر انفجار در محل نگهداری گاز رادیواکتیو، یک نفر کشته و 8 نفر مجروح شدند.
- 26 آوریل 1986 چرنوبیل (اوکراین): انفجار و آتشسوزی در نیروگاه اتمی چرنوبیل باعث پخش مواد رادیواکتیو در بخش بزرگی از اروپا شد. بر اثر این حادثه، 6 هزار نفر کشته و مجروح و صدها هزار نفر مجبور به ترک منطقه آلوده شدند. اثرات مرگبار تشعشعات اتمی در این منطقه هنوز هم باعث بروز بیماریهایی در میان اهالی آن میشود.
- هفتم آوریل 1989: بر اثر آتشسوزی در یک زیردریایی اتمی شوروی به نام کامسومولتس، 42 نفر از سرنشینان آن کشته شدند. این شناور در دریای نروژ غرق شد.
- نوامبر 1995: بر اثر نشت سوخت اتمی از مولد شماره یک نیروگاه اتمی چرنوبیل، آلودگی شدیدی بوجود آمد و حداقل یک نفر دچار پرتوگرفتگی شدید اتمی شد.