امیر محبیان
ماهیت خط قرمز در اجتماع چیست؟ آیا جامعه بدون خط قرمز نیز وجود دارد؟ در صورت زیر پا نهادن خط قرمز چه اتفاقی در اجتماع خواهد افتاد؟
پرسشهای بالا نکاتی بس مهم هستند که متأسفانه در جامعه ما همیشه از پاسخگویی به آنها غفلت شده است. در حالیکه ترسیم مرزهایی چون مرز آزادی، حدود امنیت ملی و انتقاد سیاسی و اجتماعی اصولا بدون شناسایی ماهیت «خط قرمز» و ترسیم آن غیر ممکن است. و امکان تعریف و شناسایی مرزهای «خط قرمز» جز از طریق شناختن مفهوم نظارت اجتماعی و محور وحدت جامعه وجود ندارد. از اینرو برای بررسی ماهیت خط قرمز در جامعه لازم است در وهله نخست به تعریف نظارت اجتماعی بپردازیم.
هر گرد هم آمدنی به معنای تشکیل اجتماع نیست در سطح کوچک همچون قبیله، خانواده و یا حزب و گروه براحتی این نکته قابل مشاهده است که اینگونه گردهماییها در پی نیل به هدفی هستند، بعبارت دیگر، این اجتماعات حول محوری تشکیل شدهاند که آن محور، غرض و هدف از شکلگیری آن اجتماع است. یک خانواده ممکن است برای اهدافی چون بقای نسل یا عشق و علاقه فیمابین دو طرف و یا ایجاد آرامش در زندگی و یا همگی آنها پدید آید. لذا در صورت از بین رفتن غرضی که خانواده برای آن تشکیل شده است، آن خانواده از هم خواهد پاشید در مورد اجتماع نیز این چنین است. یک اجتماع در سطح گسترده نهایتاً برای تامین هدفی بوجود آمده است.
به عبارت بهتر، همبستگی یک اجتماع بزرگ اتفاقی نیست بلکه حول محوری و برای رسیدن به هدفی ایجاد شده است. برای مثال: یک جامعه یا اجتماع ممکن است حول محور قومیت شکل گرفته باشد یعنی محور همبستگی اجتماعی در قومیت خلاصه میشود و یا در اجتماع دیگر، همبستگی در محور گرایشهای مذهبی معنا یابد. اصولا اجتماع در مقابل هر حرکتی که کیان آن را تهدید کند واکنش نشان میدهد یک جامعه مذهبی در مقابل هر حرکتی که بخواهد محور همبستگی آن یعنی مذهب را تهدید کند، خواهد ایستاد. از اینرو، مهمترین خط قرمز در هر جامعهای محوری است که همبستگی آن اجتماع براساس آن شکل گرفته است. نشانه آن هم اینست که به محض تحریک آن محور، اجتماع واکنش نشان خواهد داد. مثال روشن آن، محور دین به عنوان اساس همبستگی اجتماع ایرانی است که به محض تحریک آن محور از سوی رژیم شاه اجتماع و جامعه ایران شدیداً واکنش نشان داد. استقلال ایران نیز از دیگر محورهای همبستگی این مردم است لذا هنگامیکه از سوی بیگانگانی همانند رژیم عراق مورد تهدید واقع شد، جامعه برای حفظ بقا و کیان خود با تمام قدرت از این محور همبستگی دفاع کرد.
بنابراین تمامی اجتماعات بشری دارای محوری برای همبستگی هستند که از آن محور دفاع میکنند. پس این سخن که در جوامع غربی یا پارهای از جوامع خط قرمز وجود ندارد، سخنی از روی خرد نیست. اکنون دانستیم که ماهیت خط قرمز همان محورهای همبستگی اجتماع است که در صورت زیر پا نهادن و خدشه وارد کردن بر آن اساس وجودی آن اجتماع زیر سوال رفته و آن اجتماع از هم خواهد پاشید و از سوی دیگر، از آنجائیکه هیچ اجتماعی بدون محور همبستگی پدید نمیآید، از اینرو، تمامی جوامع دارای خط قرمز هستند، اما اینکه خطوط قرمز در جامعه ایرانی چیست؟ بحثی مفصل را میطلبد که اهل سیاست و صاحبنظران اجتماعی و اندیشمندان دانشپژوه باید به آن بپردازند و نگارنده نیز تا حد امکان بدان خواهد پرداخت.