سیدمهدی مدنی
اوضاع در جهان عرب بهطور بیسابقهای آشفته بهنظر میرسد. هر چند تونس مبدا این تحولات بوده اما بیشک همان طور که مصر زمان جمالعبدالناصر سر آغاز انقلابها و تغییرات عمیق منطقهای شد، اینک نیز تحولات جاری در مصر میتواند روند تحولات سیاسی در خاورمیانه را تعمیق بخشد. در همین زمینه برای بسیاری این سوال مطرح میشود که دامنه تغییرات و اعتراضات که اکثر کشورهای منطقه را در بر گرفته چرا دامنه این تغییرات بهسوریه سرایت نکرده است. بشار اسد رئیسجمهور سوریه در همین زمینه طی مصاحبهای با وال استریت ژورنال نکاتی را بیان کرده که شاید بتواند بخشی از این سوال مهم را جواب دهد.
بشار اسد، در پاسخ بهاین سوال که شرایط رخ داده در تونس، مصر، الجزایر و اردن را چگونه ارزیابی میکنید و این برای سوریه بهچه معناست؟ میگوید: اگر آبی بدون جریان وجود داشته باشد شما میتوانید آلودگی و میکروب را در آن مشاهده کنید و بهدلیل اینکه شما این راکد بودن را برای دههها داشتهاید اکنون شاهد تغییرات در چند سال اخیر در خاورمیانه و جهان هستید. بهدلیل این راکد بودن شرایط، جهان با میکروبهایی احاطه شده بود بنابراین آنچه را که شما در منطقه میبینید نوعی بیماری بوده است. این دقیقا چیزی است که ما اکنون مشاهده میکنیم. اگر میخواهید در مورد تونس و مصر صحبت کنم، ما خارج از این موضوع قرار داریم. در نهایت ما تونس یا مصر نیستیم. میتوانم در مورد شرایط منطقه در کل صحبت کنم، چون ما در یک منطقه هستیم کپی یکدیگر نیستیم اما وجه مشترک زیادی داریم. فکر میکنم این موضوع در مورد ناامیدی در منطقه است. زمانی که شما یک ناآرامی را مشاهده میکنید مشخص است که خشمی وجود داشته است. ناامیدی دو عامل دارد یک عامل داخلی و عامل دیگر خارجی. عامل داخلی موضوعی است که ما مقصر شناخته میشویم و عامل خارجی موضوعی است که ما یکسری عوامل را مقصر معرفی میکنیم.
بهگزارش ایسنا اسد در مورد اصلاحات میگوید: از زمان روی کار آمدنم روند اصلاحات در کشور را آغاز کردهام اما روشی که ما بهاصلاحات نگاه میکنیم متفاوت از روشی است که مدنظر شماست. وی همچنین در پاسخ بهاین سوال که آیا نگران نیستید که آنچه در مصر رخ داده بر شرایط سوریه تاثیر بگذارد؟ میگوید: اگر بهخاطر شرایط در تونس و مصر اصلاحاتی اعمال کنید این یک واکنش است نه اقدام واقعی. ما همیشه گفته ایم که اصلاحات در کشور لازم است. اگر میخواهید میان سوریه و مصر مقایسه کنید باید از زاویه متفاوت نگاه کنید. این سوال را باید پرسید که بهرغم مواجهه با شرایط سخت چرا سوریه با ثبات است. مصر با کمکهای مالی آمریکا روبهرو است اما سوریه با تحریمهایی مواجه است. بهرغم اینکه ما منابع تامین نیازهای مردم را در اختیار نداشتیم اما با رشد اقتصادی مواجه بودیم. بهرغم تمامی این مشکلات مردم شورش نکردند. بنابراین نارضایتیها بهتامین نیازهای مردم و اصلاحات ارتباطی ندارد بلکه بهایدئولوژی و اعتقادات ارتباط دارد. وی با تاکید بر اینکه سوریه برخلاف دولتهای مصر و تونس وابسته بهعقاید مردمش است از این رو دولتی باثبات است. اسد یکی دیگر از عوامل ثبات سوریه برخلاف مصر را عدم ارتباط این کشور با اسرائیل دانست.
شاید دلایلی که اسد در این مصاحبهبهآنها اشاره کرده تمام دلایلی که سبب شده سوریه آماج این تحولات بنیادین قرار نگیرد، نباشد. بههر حال اسد نیز پس از فوت پدرش حافظ اسد وارث حکومت شده است و مدتهاست که تغییری در راس دولت سوریه صورت نگرفته است. فضای سیاسی در سوریه نیز چندان باز نیست و مدتهاست که علویان سوریه، قدرت را در دست دارند. لذا میتوان شباهتهای بنیادینی را میان سوریه و دیگر جوامع در حال غلیان عرب مشاهده کرد اما چه عواملی را میتوان در عدم سرایت انقلاب و یا حرکات بنیادین بهسوریه دخیل دانست؟
1 - عدم وجود آلترناتیو مشخص برای بهدستگیری قدرت یکی از اصلیترین عواملی است که میتوان در جامعه فعلی سوریه برشمرد. بهواقع نیروی امنیتی سوریه پس از روی کار آمدن حافظ اسد توانست مخالفان را مهار کند و هنوز هم که از آن زمان میگذرد هیچ حزب مشخصی نتوانسته در عرصه سیاسی سوریه عرض اندام کند. حافظ اسد در سال 1982 در شهر حماء بسیاری از مخالفان را مهار کرد. اگر در مصر احزابی مانند اخوانالمسلمین یا الوفد یا جمعیت ملی تغییر البرادعی مشاهده میشوند، این مهم در جامعه سوریه امری مغفول و بهتعبیری بهتر نایاب است.
-2 دلیل دیگر رفاه اقتصادی نسبی این کشور نسبت بهسایر جوامع عرب مشابهاست. سوریه بهرغم اعمال تحریمهای وضع شده از سوی آمریکا توانسته رفاه اقتصادی نسبیای را برای مردمش فراهم کند. بهنظر کارشناسان این مهم بهمدد مراودات گسترده خارجی با ایران و عربستان میسر شده است. البته باید گفت رفاه موجود در سوریه نسبت بهمصر یا تونس و دیگر کشورها بهتر است و این بهمعنای بالا بودن شاخصهای اقتصادی در سوریه نیست. ضمن اینکه سوریه از نفت نیز برخوردار است و میتواند این کشور را تا حدی یاری کند.
-3 مقابله با اسرائیل از دیگر مولفههایی است که توانسته سوریه در میان مردم خود و حتی منطقه محبوب نگه دارد. امضای توافقنامه صلح مصر با اسرائیل سبب شد که انگارههای اسرائیل ستیزی جهان عرب که در اوج رویکردهای انقلابی بهسر میبرد بهیکباره فرو کش کند و از طرفی کشورهایی که بهاین مصالحه تن ندادند و بهمقابله با اسرائیل تداوم بخشیدند بهعنوان قهرمان مورد تجلیل قرار بگیرند. سوریه نیز در دسته دوم قرار میگیرد و از آن جهت که همچنان با اسرائیل بر سر بلندیهای جولان بهمقابله پرداخته محبوبیتی را برای خود دست و پا کرده است. بهعلاوه سوریه از طریق جنبش امل نفوذی نیز در لبنان دارد و از آن طریق و همچنین حمایت معنوی از حزب الله توانسته مقابله با اسرائیل را تداوم بخشد.
-4 استقلال نسبی در سیاست خارجی و عدم وابسته بودن بهقدرتهای خارجی مولفه مهم دیگری برای تداوم ثبات این کشور است. این امر مولفه مهمی در جهان عرب تلقی میشود.
مدرسه سیاسی حافظ اسد در سیاست خارجی بهنوعی تعریف شد که سوریه در حداقل وابستگی بهقدرتهای بزرگ بهایفای نقش بپردازد. بهتعبیر بهتر، دلیل اینکه سوریه توانسته در کنار عربستان و مصر بهعنوان مثلث قدرت در خاورمیانه عربی شناخته شود همین حفظ استقلال و بازی کردن در فضای سیاسی بدون وابستگی است. این مولفه در تونسی که بهفرانسه و مصری که بهآمریکا و اسرائیل وابستگی داشته قابل مشاهده نیست و همین امر سبب شد که بهمحض آنکه این قدرتها حمایت خود را از آنها بردارند( تونس) یا بهطور کامل حمایت نکنند(مصر)، دولتها رو بهافول میروند و در تصمیم گیریها با مشکل مواجه میشوند. اینها مواردی است که در مورد سوریه میتوان بر شمرد و گفت که تداوم این فرآیند بوده که تابهحال سوریه وارد تحولات عمیق اجتماعی نشده است. البته پدیدههای اجتماعی اموری گذرا و ناپایدار هستند و نمیتوان برای آنها حکمی قطعی صادر کرد و میتوان انتظار داشت که دامنه تغییرات مانند یک ویروس بهتمامی کشورهای عربی منطقه سرایت کند.