اسماعیل شمس
بحران هویت یکی از مهمترین و در عین حال پیچیدهترین مباحث دنیای مدرن است. در این مقوله قبل از هرچیز باید مفهوم دو واژه «بحران» و «هویت» را روشن کرد. منظور از بحران یک فاجعه ملی و معضل لاعلاج نیست بلکه اختلال و ناهماهنگی خاصی است که میتوان با اتخاذ تدابیر صحیح آن را برطرف کرد. معمولاًً بحران زاییده دگرگونیها و تحولات سریع و پیچیده سیاسی، اجتماعی، تکنولوژیک و اقتصادی است. که هرجامعهای کما بیش با آن روبهرو میشود. «هویت» کلمهای عربی است که معادل انگلیسی آن «identity» و ترجمه فارسی آن «کیستی» است. هویت را در سطوح طولی (گذشته) و عرضی (حال) با تکیه برپنج پارامتر زبان، دین، فرهنگ، ملیت و اخلاق میتوان تبیین کرد. البته در برخی موارد عامل اقتصاد هم منظور میشود. منظور از بحران هویت در یک جامعه بروز ناهماهنگی در سطوح فوق میباشد و راه برونرفت از آن تنها با یافتن علل به وجودآورنده و رفع آنها هموار میشود. در باره بحران هویت در میان کردها بحثهای زیادی شده ولی متاُسفانه هنوز به طور جامع به این مقوله پرداخته نشده است. کردها یکی از قدیمیترین اقوام ایرانی هستند و در تمام تحولات تاریخی ایران نقش زیادی داشتهاند. در طول بیست سال گذشته هم کردها در فرآیند شکلگیری انقلاب، جنگ تحمیلی و ... در کنار سایر مردم فعال بودهاند. متاُسفانه امروزه مشکلات متعددی در کردستان مشاهده میشود که یکی از این موارد را میتوان به بحران هویت تعبیر کرد. در باره علل ظهور بحران هویت در میان قوم کرد- که البته تنها مختص آنها هم نیست- نظرات زیادی وجود دارد. نگارنده مختصراً نقش دو مورد را برجستهتر میداند.
1- عدم برقراری تعادل و توازن در سطوح تاریخی هویت.
2- وجود مشکلات اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و مذهبی در سطح منطقه.
در طرح تاریخی عدم هویت در میان مردم کرد ما با سه دوره زمانی متفاوت مواجهیم 1. دوره باستان 2. دوره اسلامی 3. دوره نوین، نمود تاریخی این سه دوره به صورت سه فرهنگ «اکنون» در جامعه کرد وجود دارد و زبان، دین، اخلاق و فرهنگ مردم کرد متاُثر از این سه دوره است. همانگونه که نمیتوان از فرهنگ و ملیت سدههای باستانی قوم کرد چشم پوشید هرگز نمیتوان از نقش فرهنگ اسلامی در ژرفابخشی به فرهنگ ملی غافل ماند. اما تنها برقراری تعادل میان دیانت و ملیت کافی نیست. امروزه این دو عنصر را باید متناسب با فرهنگ مدرن تعریف کرد. زیرا تجدد در اعماق هویت ما رسوخ کرده است. مدرنیته باعث ایجاد تحولات ساختاری در جوامع گوناگون و از جمله جامعه ما شده و هرگونه راهحلی برای جوامع کنونی بدون بازشناسی سنت و با توجه مدرنیزم به بنبست خواهد رسید. بنابراین هویت ما تلفیقی و تفکیکناپذیر است. ولی متاُسفانه در گفتمان اکثر روشنفکران کرد به جای ارائه طرح به هم پیوسته و جامع از فرآیند تاریخی شکلگیری هویت به بررسی چند باره و ناهمگون و احیاناً متضاد از انگارههای اساسی هویت پرداخته میشود. طرح باستانگرایی افراطی و در تضاد قراردادن آن با فرهنگ اسلامی و بالعکس طرح مذهبگرایی افراطی و در تقابل قراردادن آن با ملیت و طرح هردوی آنها بدون توجه به دنیای جدید و پدیده مدرنیزم نه تنها هیچ کمکی به رفع بحران هویت نخواهد کرد. بلکه آن را تشدید خواهد کرد. بنابراین یکی از علل بروز بحران هویت در سطح تئوریک عدم برقراری تعادل در سطح سه فرهنگ ملی اسلامی و نوین در شرایط جدید کردستان توسط روشنفکران کرد است ولی آیا این تنها علت است؟ مطمئناً خیر. علت دوم ایجاد بحران هویت در میان مردم کرد که اتفاقاً اساسیتر است مشکلات کنونی آنهاست. در شرایط نوین مباحث حقمداری برخورداری از حقوق مساوی، پذیرش تکثر در امور مختلف، رفع تبعیض و تقسیمبندیهای کاذب و ... مطرح است. ولی اکراد میبینند که در کشور برخورد با آنها بسیار پایینتر از استانداردهای مقبول است. آنها با بحران بیکاری مواجهاند و هزاران نفر از جوانان کرد در شهرهای مختلف و بالاخص تهران آواره و سرگرداناند. بیکاری در میان کردها بالاترین رقم را در کشور دارد. جوانان تحصیل کرده و دانشگاهی فاقد کارند و در سطوح مذهبی و سیاسی نیز متاُسفانه حقوق قانونی این مردم آنگونه که باید و شاید مراعات نشده است. وجود مشکلات فوق و عدم رسیدگی کامل به آنها باعث سرخوردگی اکثر جوانان کرد در ابعاد سیاسی اقتصادی و مذهبی شده است. در کنار آن پدیده فقر و مشکلات خاص سیاسی، فرهنگی منطقه مانع از آن شده که فضای مساعدی برای اندیشمندان و روشنفکران کرد فراهم شود. بنابراین میتوان گفت که مشکل نخستین یعنی عدم بازشناسی سنت و تعریف نسبت آن با تجدد توسط روشنفکران کرد رابطه تنگاتنگی با مساله دوم دارد. به نظر میرسد برای حل مساله بحران هویت باید دو کار اساسی صورت گیرد:
1- رسیدگی مسئولان به مشکلات مردم کرد و دادن فرصتهای برابر با سایر مردم ایران به آنها در ابعاد سیاسی، اقتصادی مذهبی و فرهنگی و فراهم آوردن شرایط لازم برای آزادی اندیشه.
2- بازشناسی هویت ملی مذهبی قوم کرد و تعریف آن با توجه به مقوله «مدرنیزم» در چهار سطح دین، اخلاق، زبان و فرهنگ توسط روشنفکران و نقد علمی گذشته.
3- تنها در این صورت است که میتوان مانع از تشدید بحران هویت شد و تا این دو کار صورت نگیرد. هر روز بیش از گذشته بر مشکلات افزوده خواهد شد.