افشین شهمرادی
فصل نوین روابط ایران و ترکیه با روی کار آمدن حزب اسلامگرای عدالت و توسعه در سال 2002، رقم خورد. این دوره در سیاست خارجی ایران نیز با آغاز حاکمیت جریان اصولگرا بر دولت و مجلس همزمان است. اما آنچه نقطه پیوند دیپلماسی دو کشور شد انتخاب خط مشی تازهای بود که در تهران و آنکارا از آن به عنوان سیاست نگاه به شرق یا چرخش به خاور نزدیک یاد می شود؛ سیاستی که طرف ترکیهای را به سمت گسترش چتر دوستی با کشورهای اسلامی و عربی و فاصلهگیری از اروپا سوق داد و طرف ایرانی را نیز بر آن داشت همکاری با همسایگان را در اولویت قرار دهد و مختصات تازه بر محور تمرکز بر جغرافیای جهان اسلام در دیپلماسی خویش ترسیم سازد. به این صورت است که یک برش تاریخی در روابط دو کشور رقم خورد.
گذر از دوران پرنوسان
در میان زنجیره کشورهای خاورمیانه ایران و ترکیه همسایگان تاریخی بودهاند که از دیرباز روابط شان بشدت تحت تأثیر منازعات و بحرانهای فراملی قرار داشت. سیاست قدرتهای خارجی به این سمت می رفت که تهران و آنکارا درعرصه منطقه ای دائم در تقابل قرار بگیرند. به همین دلیل در طول قرن بیستم و سدههای پیش از آن «دورههای همکاری و دوستی » میان دو کشور بسیار ناپایدار و شکننده بوده است.
طی دوران جنگ سرد نیز دو کشور در بلوک غرب به ایفای نقش پرداختند و عضویت هر دو کشور در پیمان بغداد(۱۹۵۵) و سنتو(۱۹۵۹) نزدیکیهای سیاسی و امنیتی را بر دو کشور مترتب ساخت. البته این نزدیکیها بعضاً به علت وجود برخی مسائل دستخوش ناملایمتهایی نیز گردید. در این برهه دو عامل دیگر نیز بستر روابط دو کشور را آلوده ساخت؛ شکلگیری گروه تروریستی پ.ک.ک در میانه دهه80 و نیز باز شدن باب همکاری ترکیه لائیک با رژیم صهیونیستی. تحت تأثیر همین دست اتفاقات سازمان ناتو و بویژه امریکا تا روی کار آمدن دولت اسلامگرای اردوغان ، آنکارا را به رقیب سرسخت تهران بویژه در قلمرو حساس جهان اسلام نظیر حوزه قفقاز و آسیای مرکزی تبدیل ساخت.
سال ۱۳۶۴ و آمدن تورگوت اوزال به ایران فصل نوینی را در روابط ترکیه لائیک و ایران اسلامی به وجود آورد. اما با روی کار آمدن مجدد احزاب لائیک این رابطه باز به سردی گرائید؛ البته در مقاطعی ایران نقش مهمی را در روابط ترکیه با دیگر بازیگران منطقهای ایفا کرده است که می توان به نقش میانجیگری ایران در اختلاف میان سوریه و ترکیه اشاره کرد. اما در نهایت پیروزی حزب اسلامگرای اعتدال و توسعه به رهبری رجب طیب اردوغان در سال ۲۰۰۲ فضا را برای بهبود روابط دو کشور مهیا کرد.
دوره ریلگذاری یک تحول ارتباطی
تحولات بعد از روی کار آمدن رجب طیب اردوغان در آنکارا و تشکیل دولت احمدی نژاد در تهران بلافاصله ثمرات خویش را در روابط دو کشور نمایان ساخت. روابط تجاری ایران و ترکیه که در سال ۲۰۰۱ به رقمی در حدود یک میلیارد و صد میلیون میرسید، در سال ۲۰۰۸ از رقم 5 میلیارد دلار فراتر رفت. مجموعه تصمیمهایی که در دیدار سران دو کشور اتخاذ شد نوعی گشودن درهای باز تجاری و دیپلماسی بود زیرا ظرف 5 سال قریب به اتفاق موانع بوروکراسی وتعرفهای را از پیش روی اتباع و بازرگانان دو کشور برداشت.
طبق گزارش مراجع اقتصادی ، بستههای تصمیم گیری رهبران دو کشور برای گشودن محدودیتهای تجاری بالاترین انگیزه را میان صاحبان صنایع و سرمایه ایجاد کرد به گونهای که در هر سفر رؤسای سیاسی دو کشور، هیأتهای 10 تا 200 نفره از تجار و بخش خصوصی دو کشور برای به فعلیت رساندن طرحهای دیرین خویش راهی پایتخت های یکدیگر شدند.
ظرف 5 سال حجم مبادلات اقتصادی دو کشور به حدود هشت میلیارد دلار رسید که پیش بینی شده در سال ۲۰۱۱ به ۲۰ میلیارد دلار و سالهای آتی به 30 میلیارد دلار برسد. سال گذشته محمدرضا رحیمی معاون اول رئیس جمهور که از سوی دکتر احمدی نژاد دستور کار تحول در مناسبات تجاری را به جمع بازرگانان ایران و ترکیه برد، اعلام کرد: به پیشنهاد جمهوری اسلامی ایران، سطح مبادلات تجاری ایران و ترکیه در چهار یا پنج سال آینده به 30میلیارد دلار افزایش می یابد. وی در جمع تجار فرستاده کشورمان به صراحت اعلام کرد: با آنکه حجم مبادلات تجاری ایران و ترکیه حدود 11 میلیارد دلار است اما اکنون که همه موانع از سر راه گسترش روابط اقتصادی و سیاسی برداشته شده، این رقم شایسته دو کشور نیست.
گامهایی برای دستیابی به مراوده 30 میلیارد دلاری
برای نیل به رقم آرمانی تبادلات تجاری30 میلیارد دلاری دو کشور ظرف دو سه سال اخیر چندین طرح را کلید زدند. در این راستا دولتهای دو کشور تجار و فعالان بخش صنعت و معدن را مخاطب قرار دادند و جمهوری اسلامی رسماً اعلام کرد که یکی از بسترهای مناسب برای تحول در تجارت، اتاقهای بازرگانی و بخش خصوصی فیمابین است. به همین سبب تهران پیشنهاد کرد در مرز دو کشور یک شهرک صنعتی ایجاد شود. این پیشنهاد چنان که معاون اول رئیسجمهور اعلام کرد اگر به دقت از سوی ترکیه عملیاتی شود، راه ترقی تجارت را بشدت هموار میسازد. در مرحله بعدی طرف ایرانی طرح ایجاد بانک های مشترک، را ارائه کرد تا بخشی از معاملات را به ریال ایران و لیر ترکیه و به صورت متعادل انجام دهیم.
در چندین نشستی که کارشناسان و مسئولان اقتصادی دو کشور در تهران - آنکارا برگزار کردند برای دستیابی به تحقق 30 میلیارد دلار حجم مبادلات تجاری فهرستی از طرحها ارائه شد که مهمترین آنها از این قرار است: برچیدن موانع گمرکی و تسهیل ارتباطات زمینی و هوایی که در این راستا تصمیم گرفته شد بندر ترابوزان ترکیه و بندرعباس - قشم از راه ریلی، زمینی ، هوایی و دریایی بر روی یکدیگر باز شوند. احداث شهرک های صنعتی بین دو کشور، احداث واحدهای صنعتی توسط صاحبان صنایع، اقدام عملی برای تجارت با پول های ملی دو کشور، تأسیس بانک مشترک در ایران و ترکیه، تأسیس صندوق سرمایهگذاری غیردولتی و پیشنهاد تأسیس یک شرکت هواپیمایی بین ایران و ترکیه. در ادامه این حرکت نیز دو کشور در امور فرهنگی، توریسم و گردشگری، صنایع - تجارت، کشاورزی، دامپروری، بهداشت، محیط زیست، بخش ساختمانی و تولید مسکن توافقنامه ها و قرار دادهای همکاری امضا کردند.
نقطه اوج سیاست اعتمادآفرینی
بسیاری از ناظران نقطه عطف همکاری استراتژیک تهران و آنکارا را توافقنامه هستهای آن دو می دانند. این پیمان با آنکه در آخرین روزهای سال گذشته امضا شد اما مراحل حساس اجرایی خویش را در سال 89 گذراند. پیمان مذکور که نقطه اوج اعتماد سیاسی دو کشور نسبت به همدیگر است نوعی مرزبندی عمیق در سیاست خارجی آنکارا با بازیگران غربی ایجاد کرد به نحوی که دولت اردوغان با این تصمیم در واقع از منطق تحریم و تهدید امریکا و شورای امنیت دوری گزید.
ترکیه برای امضای این پیمان زمانی خیز برداشت که شورای امنیت سازمان ملل متحد در حال بررسی لایحه تحریم ایران بود، آن روز ترکیه و برزیل در تهران بیانیه مشترک با ایران را تحت عنوان بیانیه سه جانبه تهران امضا و مفاد آن را اعلام و تأکید کردند که بیانیه تهران می تواند حل مسئله هستهای را از طریق دیپلماتیک تسهیل و تسریع کند.وزرای خارجه سه کشور نیز قراردادی درباره تبادل اورانیوم غنی شده ایران با سوخت هستهای در ترکیه امضا کردند.
نقاط عطف مناسبات دو کشور ظرف یک سال
- 25 ژانویه / محمد رضا رحیمی معاون اول رئیس جمهوری ایران در کنفرانس سران کشورهای همسایه افغانستان شرکت کرد.
- 16 فوریه / احمد داوود اوغلو وزیر امور خارجه ترکیه به ایران سفر کرده و با مقامات ایران درباره روابط دوجانبه، تحولات منطقهای و بینالمللی گفتوگو کرد. دراین دیدار درباره نتایج عدم توافق ایران و کشورهای هستهای درباره برنامه هسته ای ایران تبادل نظر شد.
27 مارس / جمیل چیچک وزیر مشاور و معاون نخست وزیر برای شرکت درمراسم عید نوروز به ایران سفرکرد. برای اولین بار رهبران و نمایندگان رسمی کشورها در مراسم بینالمللی «عید نوروز» در ایران شرکت کردند.
- 13 آوریل/ رجب طیب اردوغان نخستوزیر ترکیه در مصاحبه خود با CNN گفت: ایران و ترکیه از قرن 17 میلادی تاکنون متحد استراتژیک یکدیگر بوده و باید مسئله هستهای ایران از طریق دیپلماتیک حل شود.
- 30 آوریل / ترکیه و برزیل برای پیشگیری از تحریم ایران از سوی سازمان ملل متحد به علت مسئله هستهای اعلام کردند که آماده میانجیگری برای امضای قرارداد هستهای هستند.
- 16 مه / احمد داوود اوغلو برای امضای قرارداد تبادل اورانیوم غنی شده 5/3درصد ایران با سوخت اتمی 20 درصدی درخاک ترکیه به ایران سفرکرد.
17 مه / رجب طیب اردوغان به ایران سفر کرده و بیانیه سه جانبه ایران ، برزیل و ترکیه تحت عنوان بیانیه تهران را امضا کرد.
براساس بیانیه تهران که به امضای وزرای امورخارجه ایران ، ترکیه و برزیل رسید قرار بود که تبادل سوخت درخاک ترکیه انجام گیرد. دولت امریکا اعلام کرد امضای قرار داد تبادل سوخت براساس بیانیه تهران اقدامی مثبت است ولی هنوز نگرانی جدی درباره برنامه اتمی ایران وجود دارد.
- 7 ژوئن / «محمود احمدینژاد» برای شرکت در کنفرانس سران همکاری و توسعه تدابیر امنیتی آسیا به استانبول سفرکرد.
- 13 ژوئن / «محمد علی شاهین» رئیس مجلس ترکیه برای گفتوگو درباره توسعه همکاری دو جانبه ، بررسی تحولات منطقهای و بینالمللی به ایران سفر کرد.
- 15 سپتامبر / «محمد رضا رحیمی» معاون اول احمدی نژاد با هیأت همراه متشکل از وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزیر صنایع و معادن، وزیر بازرگانی ، وزیر اقتصاد، رئیس بانک مرکزی ، استانداران اصفهان، آذربایجان شرقی و غربی ، تجار و سرمایهگذاران و تعدادی از نمایندگان مجلس ایران به ترکیه سفر کردند.
- 8 دسامبر / «فیلیپ کراولی» سخنگوی وزارت امورخارجه امریکا گفت: میزبانی استانبول برای برگزاری اجلاس ایران و گروه 1+ 5 قابل تقدیر است. امیدواریم که این نشست آغازگر روند مذاکرات جدیدتری شود.
- 9 دسامبر / «فیلیپ کراولی» گفت: توسعه همکاری تجاری ترکیه و ایران ، متضاد با سیاست امریکا در جهت تحریم ایران نمیباشد.
رئیس جمهوری کشورمان با هدف گسترش روابط با ایران و ترکیه و نیز همفکری درباره بحرانهای بینالمللی به ترکیه رفت.
به رغم کارشکنی اولیه امریکا اجلاس1+5 و ایران با میزبانی استانبول و حضور هیأت بلند پایه شورای عالی امنیت ملی کشورمان برگزار شد. مسئولان ترکیه ضمن استقبال گرم از هیأت ایرانی نتیجه مذاکرات را امید بخش خواندند.