حسن خامهیار
دعوت محافل فرهنگی و نویسندگان متعهد جهان عرب به مقابله با عادیسازی روابط با رژیم صهیونیستی و تحریم نویسندگانی که با اسرائیل رابطه برقرار میکنند یا به فلسطین اشغالی سفر میکنند، محافل فرهنگی اردن را آشفته کرده است. در حالی که روابط سیاسی میان اردن و رژیم صهیونیستی بدون هیچ مانع بازدارندهای روند طبیعی خود را طی میکند موضع روشنفکران و نویسندگان و دیگر محافل فرهنگی اردن نسبت به برقراری روابط میان دو رژیم آشفته و ناپایدار است، و در یک ارزیابی کلی میتوان «جبهه فرهنگیان و روشنفکران» اردنی را به سه جریان مختلف تقسیم کرد که هر جریانی نسبت به مسئله عادیسازی روابط با رژیم دیدگاه خاصی دارد.
در درون جریان اول شمار قابل توجهی از نویسندگان و شعرا و هنرمندان و روشنفکرانی وجود دارد که بطور مطلق و بیچون و چرا با عادیسازی روابط با رژیم صهیونیستی در زمینههای سیاسی و فرهنگی و اقتصادی مخالفت میکنند. افراد این جریان که بطور هماهنگ و با انسجام کامل حرکت میکنند اساس و اصول امضای هرگونه معاهده سازش میان اردن و رژیم صهیونیستی یا میان هر کدام از کشورهای جهان عرب با اسرائیل را بشدت رد مینمایند.
یکی از شخصیتهای برجسته این جریان «فخری قعوار» دبیرکل اتحادیه نویسندگان عرب میباشد که حتی با حضور «سمیح القاسم» شاعر معروف فلسطینی در اردن در ابتدای سال جاری میلادی که بدعوت موسسه فرهنگی عبدالحمید شومان انجام گرفت مخالفت کرد و این سفر را نوعی عادیسازی یا دریچهای بسوی عادیسازی روابط فرهنگی میان اردن و رژیم صهیونیستی دانست. زیرا «سمیح القاسم» شناسنامه اسرائیلی در اختیار دارد و حضور او در اردن در شرایط امضای معاهده سیاسی میان دو رژیم مسئلهساز و حساسیتبرانگیز بود.
«سالم النحاس» نویسنده دیگر اردنی و عضو سابق جبهه دمکراتیک برای آزادی فلسطین و یکی از رهبران فعلی «حزب خلق دمکرات اردن» دیدگاه مشابهی با دیدگاه «فخری قعوار» دبیرکل اتحادیه نویسندگان عرب دارد و همواره روشنفکران اردن را به مقاومت با عادیسازی روابط فرهنگی و سیاسی با رژیم صهیونیستی بعنوان آخرین سنگرهای مقاومت دعوت مینماید. وی گرچه از مواضع ملی سابق «سمیح القاسم» در سرزمینهای اشغالی فلسطین تجلیل بعمل میآورد، لکن با حضور وی در اردن بشدت مخالفت کرد.
در همین حال اعضای مجمع عمومی رابطه نویسندگان اردن طی اجلاس فوقالعادهای که در عمان برگزار شد مخالفت شدید خود را با عادیسازی روابط فرهنگی با اسرائیل ابراز داشتند و خواستار تحریم هر نویسندهای شدند که به هر نحو با اسرائیل تماس میگیرد. حال این تماس رسمی بوده باشد یا شخصی. در جریان این اجلاس «محمد لافی» یکی از شاعران نامدار اردن طی سخنانی خواستار طرد برخی نویسندگان موافق سازش از رابطه نویسندگان اردن شد. اعضای رابطه نویسندگان اردن که «محمد لافی» خواستار طرد و اخراج آنان شده است عبارتند از دکتر «خالد الکرکی» وزیر اطلاعات اردن و رئیس سابق دفتر شاه حسین، «سمیر حباشنه» وزیر فرهنگ و نماینده پارلمان اردن، «زلیخا ابوریشه» نویسنده، «سلطان الحطاب» روزنامهنگار، «حمادة فراعنه» نویسنده.
بدون شک موضعگیریهایی که در اجلاس مجمع عمومی رابطه نویسندگان اردن اتخاذ شده برای طرفداران سازش و عادیسازی روابط فرهنگی با رژیم صهیونیستی غیر مترقبه بود و آنها را غافلگیر ساخت.
طرفداران جریان دوم دیدگاهشان نسبت به دیدگاه جریان اول و سوم محافظهکارانهتر است و بر این اساس در برابر مسئله عادیسازی روابط فرهنگی با اسرائیل موضع میانهروتری اتخاذ کردهاند. طرفداران این جریان با استناد به اظهارات روشنفکران مصری که میان مصر و اسرائیل فاصله جغرافیائی وجود دارد و صحرای سینا مانع نفوذ و تهاجم فرهنگی صهیونیستی به مصر میشود، ادعا میکنند که شرایط مصر با شرایط اردن فرق میکند. بطوری که نیمی از جمعیت اردن فلسطینیاند و این امر باعث میشود میان اردن و فلسطینیان ساکن سرزمینهای اشغالی فلسطینی تداخل و ارتباط تنگاتنگی بوجود آید و نهایتا مانع نفوذ فرهنگ صهیونیستی به این کشور میشود.
اگرچه طرفداران این جریان خود را مخالف عادیسازی روابط فرهنگی با اسرائیل عنوان میکنند لکن در عین حال با گفت و شنود و مناظره با اسرائیلیها در کنفرانسها و سمینارهای بینالمللی موافقت دارند و آن را نوعی رویاروئی و کشمکش فرهنگی قلمداد میکنند. به عقیده طرفداران این طرز فکر پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و تحولات جنگ دوم خلیج فارس اوضاع و شرایط جهان عرب بکلی دگرگون گشته و حقایق جدیدی بوجود آمده که بموجب آن حکومتهای عرب بناچار وارد مذاکرات سیاسی با اسرائیل شدهاند.
طرفداران جریان دوم پا را فراتر گذاشته و ادعا میکنند که حکومتهای عرب در سایه گفتگوهای سازش و شرایط صلح قادرند اوضاع خود را بهبود بخشند و به موفقیتهائی نایل بشوند و جبهه داخلی جهان عرب را در برابر رخنه و تهاجم فرهنگی اسرائیل مصون بدارند. عدم مشارکت روشنفکران و نویسندگان عرب در سمینارها و کنفرانسهای فرهنگی که اسرائیلیها در آن حضور مییابند بمعنی خالی گذاشتن میدان برای تاخت و تاز آنان تلقی میشود. روشنفکران عرب با شرکت در اینگونه سمینارها و کنفرانسهای فرهنگی قادرند خواستهها و ایدههای خود را در این زمینه بیان و طرح قضایای اعراب بویژه قضیه فلسطین و عادلانه بودن این قضیه را به گوش حاضران و شرکتکنندگان برسانند.
در پایان برای روشن شدن اذهان به مواضع طرفداران این طرز فکر، ذکر این نکته ضروری بنظر میرسد. هنگامیکه دبیرخانه اتحادیه نویسندگان اردن و سندیکاهای کارگری و حرفهای این کشور به تحریم (ادونیس) شاعر سازشکار عرب دعوت نمودند، طرفداران جریان دوم قویا از ادونیس دفاع کردند و خواستار شرکت او در فستیوال بینالمللی (جرش) شدند. این فستیوال هنری هر دو سال یکبار بوسیله پرنس علیا همسر پادشاه اردن در شهر تاریخی جرش در اردن برگزار میشود و هنرمندان بسیاری از جهان عرب در آن شرکت میکنند.
اما طرفداران جریان سوم در میان روشنفکران و نویسندگان اردنی از همه سازشکارتر میباشند و معتقدند که اعراب پس از کنفرانس مادرید وارد مرحله رویارویی و کشمکش سیاسی و فرهنگی با اسرائیل شدهاند و برای دفاع از موجودیت فرهنگی خویش چارهای جز ادامه این رویارویی ندارند. بر این اساس هر فرصتی که برای گفت و شنود با روشنفکران و نویسندگان اسرائیلی فراهم میشود خود نوعی رویارویی است و نباید این فرصت را از دست داد. به عقیده طرفداران این طرز فکر اردن با امضای معاهده صلح با اسرائیل در سپتامبر سال گذشته با یک کشور همسایه روابط دیپلماتیک برقرار کرد و شهروندان اردنی حق دارند با شهروندان این کشور همسایه (اسرائیل) تماس بگیرند و با آنان گفت و شنود داشته باشند و از این طریق حقوق اعراب را در فلسطین بیان کنند و از اصول ثابت ملی اردن و دیگر کشورهای جهان عرب دفاع نمایند.
این روشنفکران در بیان نظریههای خود اضافه میکنند گفت و شنود با روشنفکران و نویسندگان اسرائیلی نوعی رخنه در جبهه دشمن بشمار میآید و بموجب آن میتوان دوستان جدیدی در درون اردوگاه صهیونیزم کسب کرد. زیرا جامعه اسرائیل یک جامعه هماهنگ و منسجم نبوده و همچون دیگر جوامع بشری از دیدگاههای گوناگون و متفاوتی برخوردار است و عقل و منطق اقتضا میکند برای دفاع از اهداف و آرمانهای امت عرب هوادارانی در آن کسب کرد. بدینسان شماری از روشنفکران و نویسندگان طرفدار این نظریه چندی پیش به اسرائیل سفر کردند و با برخی مسئولین رژیم صهیونیستی ملاقات و گفتگو نمودند.
با شرحی که گذشت احتمال میرود شکاف و اختلاف نظر در محافل روشنفکری و فرهنگی اردن در ازای مسئله عادیسازی روابط فرهنگی با رژیم صهیونیستی همچنان ادامه یابد بویژه اینکه رژیم اردن با هرگونه تلاشی برخلاف سیاست و اصول توافقنامههای امضاء شده با اسرائیل مخالفت کند.