متین مسلم
سرعت و قدرت موتور سیاست خارجی ترکیه ظاهرا توقفی ندارد. اگر سیاست خارجی آنکارا را خط تولید یک اتومبیل فرض کنیم، هر روز این اتومبیل با آپشنها یا امکانات و تجهیزات جدیدی وارد بازار مصرف میشود. متقابلا این اتومبیل مشتریان خاص خود را دارد و هر روز نیز بر خریداران آن افزوده میشود.
اینکه عبدالله گل، رییسجمهور ترکیه در میان سختترین شرایط امنیتی و بیثباتی نسبی سیاسی در مصر خود را به قاهره میرساند و با مسوول نظامی حاکم این کشور و بسیاری از سیاستمداران حاکم و محکوم ملاقات میکند، مصداقی بارز از فرصتسازی و بهرهبرداری استراتژیک از تحولات منطقه است. از سوی دیگر شخصا با این دیدگاه برخی محافل مطبوعاتی غربی که این سفر را اوج فرصتطلبی یا به تعبیری ماهی گرفتن از آب گلآلود توسط ترکیه توصیف کردهاند، به هیچوجه موافق نیستم. سیاست خارجی و امنیت راهبردی ترکیه ممکن است هر ویژگییی داشته باشد. توجه به یک یا چند نمونه از این ویژگیها معمولا دستمایه کشورهای همسایه، منطقهیی یا بینالمللی آنکارا برای توسعه روابط فیمابین آنها قرار میگیرد، لکن مهمترین ویژگی سیاست خارجی ترکیه، دستکم آنچه گل و اردوغان به عنوان سند راهبردی آنکارا در سیاست خارجی و امنیت راهبردی تدوین و در دستورکار اجرایی دارند، ویژگی همگن بودن هندسه ساختاری و هم معنا بودن تعاریف نظری در فضای داخلی این ساختار است.
به سخن روشنتر دولتمردان ترکیه اولا استراتژی بینالمللی خود را از نقطه تقابل به نقطه تفاهم سوق دادهاند، ثانیا سیاست خارجی کشورشان را جدای از امنیت راهبردی تعریف نکرده و یکی را فدای آن دیگری نمیکنند، ثالثا و از همه مهمتر میان این دو قایل به حفظ توازن یا تعادل نظر و عمل هستند. وقتی نگاه اینگونه شد، طبیعی است خروجی فکر و رفتار سیاسی، خودبخود یکدست و معنادار میشود. سیاستی که ضمن تحقق اهداف امنیت راهبردی (در بعد داخلی و خارجی) به تعادل میان اهداف سیاست داخلی و خارجی نیز منتهی میشود.
ترکیه در دوران این دو رهبر نوین ترکیه یعنی اردوغان و گل شاهد دو اقدام یا تقسیم کار است که جز در دوران کوتاه زمامداری مرحوم آقای عدنان مندرس، هیچ سابقه یی از آن را نمیتوان مشاهده کرد. تجربه تقریبا 5 سال گذشته نیز درست بودن این تقسیم کار را به اثبات رسانده است. به نظر میرسد در ابتکاری جالب توجه، ارکان سیاسی ترکیه از یک سو برنامهریزی، توسعه، تدوین اصول و نحوه نگرش به چگونه بودن سیاست خارجی را به عهده آقایان اردوغان و گل گذاره و از سوی دیگر همین مولفههای یاد شده قبلی را اما در سیاست داخلی به پارلمان سپردهاند که اکثریت قاطع آن با نمایندگان عضو حزب عدالت و توسعه است. طرفه اینکه آقایان نخستوزیر و رییسجمهور هر دو وابسته به حزب یاد شدهاند و هدایت و رهبری آن را به عهده دارند.
به هر حال این هم یکجور سیاستورزی است که در منطقه عمومی خاورمیانه (عربی و غیرعربی) کارآمدی خود را به اثبات رسانده است. اگرچه در این میان نباید فراموش کرد دو رهبر یاد شده و نیز شرایط حاکم بر پارلمان ترکیه، ماحصل فرایندی دموکراتیک در کشورشان هستند. ترکیه حال میبیند در بهترین شرایط کاشت و برداشت همزمان در تحقق اهداف سیاسی، امنیتی و استراتژی راهبردی خود است. آنکارا هنگامی که مشاهده میکند، مردم مصر، فلسطین و بویژه غزه و دیگر ملتهای عرب خاطره حمله به کشتی مرمره یا همانا کشتی حامل کمکهای بشردوستانه به مردم غزه از سوی ارتش اشغالگر رژیم اسراییل را فراموش نکردهاند، یا همزمان با رفتارهای غیرمنطقی و دور از عقل حسنیمبارک مصر در آستانه جنگ داخلی و خونریزی قرار میگیرد و اردوغان علنا در پارلمان ترکیه از موضعی بالا مبارک و باند حامی وی را به تسلیمشدن در برابر خواست مردم فرا میخواند، یا آنکارا همه رهبران عرب را به گوشدادن به خواست مردمشان توصیه میکند، سوار بر موج چرا نباید در شرایط شکلگیری ترکیب جدید هندسه قدرت در مصر یا دیگر کشورهای عربی درگیر بحران سیاسی خود را شریک نداند؟ و افق استراتژیکیاش را در منطقه نشانهگذاری نکند؟ جالب آنکه این شریکطلبی خواهان نیز دارد.
همه خبرگزاریها و محافل سیاسی از استقبال کمنظیر و تمام عیار هیات حاکمه فعلی مصر از عبدالله گل ابراز شگفتی کردهاند، این در حالی است که هم رییسجمهور ترکیه و هم رییس هیاتحاکمه هر دو میدانند ترکیب حاکمه فعلی مصر، موقتی است. اما این را هم خوب میدانند که پذیرش نماینده ترکیه در این حد نوعی پذیرش افکار عمومی مصریان است. پروژه انتقال تقابل استراتژیک به تفاهم استراتژیک، پروژه گران و هزینهبری در مرحله شروع است اما بشدت سودآور و ثروتافزاست. قدرت های اول و مسلم منطقه مانند ایران و ترکیه راهی جز پیمودن این مسیر ندارند. توسعه امنیت راهبردی، تحقق اهداف استراتژیک و توسعه افق در سیاست خارجی بدون پیادهکردن آن در منطقه امکانپذیر نیست. ترکیه توانسته است، تهران هم صدالبته به طریق اولی به چنین اقدامی قادر و تواناست. غنای سیاست خارجی ما عمیقتر و گرانبهاتر از بقیه کشورهاست. از این غنا باید استفاده کرد.