شاه ایران، مانوئل نوریگا، صدام حسین و مبارک همگی از پذیرش شکست امتناع کردند و سرانجام تمامی آنها، سقوط بود. فقط دو نوع دیکتاتور تحت حمایت آمریکا و انگلیس وجود دارد: کسانی که تمام شدن بازی را میپذیرند و آزادانه زندگی میکنند و کسانی که عکس این عمل میکنند.
این مردان مانند بازی دومینو هستند، افراد زیادی پیش از آنها بودند و افراد دیگری نیز پس از آنها خواهند آمد که این نظام برقرار بماند. با وجود تمامی نشانههایی که از رسیدن به پایان راه دلالت دارد، برخی از آنها نمیپذیرند که برای یک بار هم که شده، تسلیم شوند، بلکه در گمراهی خود باقی میمانند و برای حفظ قدرت میجنگند، و هرگز به خاطر نمیآورند که چه کسی آنها را تا این زمان سرپا نگه داشته است و هر بار نیز این سقوط به طرز وحشتناکی شرم آور است.
صدام حسین طی حملهای، از گودالی که در آن پنهان شده بود بیرون کشیده شد. شاه از کشوری به کشور دیگر فرستاده و تبعید شد و زمانی که مرد، در خاکی دور از وطنش دفن شد. نوریگا ـ با صورتی زخمی و افسرده وارد زندان شد تا بقیه عمر خود را در آن جا سپری کند.
شاه ایران با وجودی که پدرش نیز از سوی نیروهای انگلیسی و آمریکایی برکنار شده بود، در اوایل ژانویه سال 1979 وقتی هزاران نفر از مردم علیه وی به خیابانها ریختند، ظاهراً هنوز باورش نمیشد که در چه مخمصهای گرفتار شده است. حتی زمانی که مجبور به فرار شد نیز نمیتوانست شرایط را باور کند. زمانی که از یک کشور به کشور دیگر پرتاب میشد تازه متوجه شد که چه بلایی به سرش آمده است. ماجرای وی در قاهره به پایان رسید و وی به تنهایی در خاک سرزمینی بیگانه مدفون شد.
نوریگا، دیکتاتور نظامی پاناما نیز هرگز به خواب نمیدید که آمریکا و انگلیس او را از قدرت برکنار کنند. آنها از وی خواستند تا مسند خود را ترک کند، زیرا زمان وی به پایان رسیده بود، اما او صدای آنها را نمیشنید. آمریکا و انگلیس جنگی را علیه وی آغاز کردند و اکنون تنها چیزی که بیشتر مردم درباره وی میدانند، تصویر ننگین وی در زندان است. وی در زندان خواهد مرد، البته اگر بتوان گفت که وی طی سه دهه حکومت خود، زندگی کرده باشد.
بعد از وی نوبت صدام حسین بود. در حالی که موهای رنگ شده پرکلاغیاش به رنگ قبلی خود بازگشته بود، از گودال مخفیگاهش بیرون کشیده شد. سبیلهای معروف وی را نمیشد از ریشهایش تشخیص داد. مردم عراق او را در سیاه چالی به دار آویختند و برای اثبات مجازاتش، ویدیوی آن را نیز منتشر کردند. وی زمانی به خاطر خشنود کردن آمریکا و اسرائیل وارد جنگ با همسایه اش شده و این مزد خوش خدمتیاش بود.
فقط مردم میتوانند این دیکتاتورها را از شری که خودشان درست کردهاند، نجات دهند. آنها میتوانستند خود را یا دست کم یاد و خاطره خود را نجات دهند، اگر به جای اربابانشان، مردم کشورشان را راضی میکردند. به جای آن که نیروهای امنیتی را به جان مردم بیندازند، میتوانستند اسرار کثیف چگونگی خشنود کردن اربابان خارجی خود را طی این سالها بر ملا کنند.
مبارک نیز باور نکرد که استثنا نیست و نتوانست مثالهای زیاد موجود در تاریخ را بیابد.
اگر مانند «باتیستا»، «پینوشه» یا «مشرف» همان موقع که آمریکا و انگلیس به او اخطار دادند: برو، میرفت، دیگر تبعات این پایان فضاحت بار را تحمل نمیکرد و به برکت ثروت هنگفتی که طی سالهای قدرت انباشته بود، احتمالاً آخرین سالهای زندگی را در ناز و نعمت میگذراند. مبارک تمامی اشتباهات گذشتگانش را تکرار کرد. مردم را تحریک کرد و آنقدر غرق توهم بود که فرار نکرد و سرنوشت وی به بدترین شکل ممکن ختم شد. در هر صورت، هزاران نفر از مردم که در میدان تحریر (آزادی) قاهره اجتماع کرده بودند، غزل خداحافظی را برای وی خواندند.
نقش آمریکا
یکی از پرسشهای اساسی که در ارتباط با جهتگیری قیام مردم مصر مطرح میشود، این است که آنها چه تعریفی از نقش آمریکا در تحولات کشورشان دارند. شاید بتوان پاسخ را از لابهلای شعارها در طول قیامی که به سرنگونی مبارک انجامید، یافت.
معترضان مصری که ضدیت با آمریکا و سیاستهایش در میان آنان موج میزد، در تجمعات ضددولتی خود، شعارهایی همچون «مبارک ترسو و همدست آمریکا» علیه وی سر میدادند.
حس دشمنی با آمریکا در میان انبوه جمعیت شرکتکننده در تظاهرات خیابانی مصر گسترده بود و هست و آنها هم پیمانی واشنگتن با دولت مستبد مبارک را به علاوه میلیاردها دلار کمک نظامیآمریکا در طول سالهای گذشته، موجب 30سال تداوم و تقویت رژیم خودکامه مبارک میدانند.
«عبدالسلام حسن» که در میدان تحریر قاهره به تظاهراتکنندگان معترض به وضع نامناسب اقتصادی، فساد دولت، سبعیت پلیس و محدودیتهای سیاسی پیوسته بود، گفت که آمریکا باید از مردم و نه سرکوبگران حمایت میکرد.
پلیس مصر در طول ناآرامیها، بارها با شلیک گاز اشکآور، گلولههای پلاستیکی و تیراندازی، با معترضان برخورد کرد و شرکتکنندگان در تظاهرات میگفتند که تسلیحات و تجهیزات به کار گرفته شده علیه آنان، آمریکایی است.
در حالی که پزشکان در یک مرکز درمانی سیار در مسجدی در نزدیکی میدان تحریر سرگرم درمان مجروحان و نیروهای داوطلب در حال بررسی اجساد مقتولان بودند، جوانی با فریاد بلند، گلولههای گاز اشکآوری را که در دست داشت، نشان داد و به عبارت «ساخت آمریکا» روی آنها اشاره کرد.
مرد دیگری هم با اشاره به انبوه پوکه گلولههایی که در دست داشت، به خبرنگاران گفت: «آمریکا! این همان آمریکاست.»
شرکتکنندگان در تظاهرات با مشتهای گره کرده خود به بالگردهای نظامی که بر فراز میدان تحریر و هواپیماهایی که در ارتفاع پایین پرواز میکردند، اشاره میکردند و میگفتند که این تجهیزات اهدایی آمریکا به رژیم مبارک است.
معترضان مصری کمکهای نظامی آمریکا را ابزاری برای تداوم تبعیت رژیم مبارک از سیاست خارجی آمریکا از جمله حمایت از حمله تحت رهبری واشنگتن به عراق در سال2003 و حفظ مناسبات با رژیم صهیونیستی میخواندند.
بسیاری از مصریها بر این باور هستند که به رغم برخی اشارههای کاخ سفید به ضرورت اصلاحات سیاسی و توقف بدرفتاریها در مصر، دولتهای متوالی آمریکا به منظور مهار اسلامگرایی و برخورد با مسائل و موضوعات منطقهای، همواره رویکرد تساهل و تسامح را در برابر تخلفات مبارک از جمله برگزاری انتخابات همراه با تقلب و نیز نامزدی جمال، فرزند مبارک برای جانشینی او، دنبال میکردند.
تحلیلگران و فعالان سیاسی میگویند مصریها از دیرباز مخالف هرگونه دخالت خارجی در امور خود بودهاند و میدانستند که بدون حمایت آمریکا، رژیم مبارک ماندنی نیست.
واکنش مطبوعات آمریکا
در این میان واکنش رسانههای آمریکا در قبال تحولات پرسرعت مصر نیز قابل توجه است. مطبوعات آمریکا نسبت به تحولات مصر و سرنگونی حسنی مبارک از قدرت، واکنشی محتاطانه توأم با خوش بینی نشان دادند.
روزنامه «وال استریت ژورنال» نوشت: حرکت مصر به سمت آزادی سیاسی صرفاً به منزله آغاز راه است و هم زمان با ادامه روند آغاز شده، حوادث و مشاجرات بیشتری را انتظار داریم.
این روزنامه افزود: پس از حملات 11سپتامبر 2001 تحولات جدید مصر بهترین فرصت برای تغییر جهان عرب قشری و متحجر است و مردم مصری و دوستانشان باید این فرصت را مغتنم برشمرند.
وال استریت ژورنال با اشاره به مناسبات نزدیک واشنگتن با ارتش مصر و کمکهای سالانه آمریکا به این کشور خاطر نشان کرد: آمریکا و اروپا نمیتوانند تحولات و حوادث مصر را دیکته کنند، اما در روند گذار این کشور میتوانند تاثیرگذار باشند.
این روزنامه افزود: امضای توافقنامه تجارت آزاد با مصر و بازشدن بازارهای آمریکا و اتحادیه اروپا به روی کالاهای مصری، مشوقی است که هم زمان با پیشرفتهای دمکراتیک این کشور، میتوان در اختیار سران آینده قاهره گذاشت.
روزنامه لس آنجلس تایمز نیز از تحولات میدان تحریر قاهره به عنوان حادثهای شگفتآور یاد کرد و نوشت: شاید اعتراضات مصر متاثر از قیام تونس بوده باشد، اما در اصل، این اعتراضات بازتاب نارضایتی دیرینه از نظام سیاسی فاسد، پلیس تبهکار و نبود فرصت برای عرض اندام جوانان تحصیل کرده بود.
این روزنامه آمریکایی از تحولات مصر به عنوان چشمگیرترین شاهد و مدرک در زمینه آرزوی بشریت برای آزادی فردی، پس از فروپاشی دیوار برلین یاد کرد.
روزنامه واشنگتن پست نیز از آمریکا و سایر کشورهای غربی خواست تا دولت نظامی جدید مصر را برای حرکت به سمت دمکراسی تحت فشار بگذارند.
به نوشته این روزنامه، آمریکا باید به جنبشهای میانه رویی که به خاطر اقدامات سرکوبگرانه مبارک موفق به سازماندهی خود نشده بودند و تاسیس نهادهای مستقل به منظور برگزاری و نظارت بر انتخابات و ایجاد فضای باز برای رسانهها، به تمامی احزاب مصر کمک کند.
نگرانی سیاستمداران آمریکایی
جالب اینجاست که دولتمردان آمریکایی از یاد بردهاند که وابستگی مبارک به آنها، بخش مهمی از نارضایتی ملی را در مصر تشکیل میداد.
پس از سرنگونی مبارک، تلاش شماری از آنها برای منحرف کردن مسیر قیام مردم مصر، به کمک الفاظ فریبنده آغاز شد.
در این راستا، سیاستمداران آمریکایی از حسنی مبارک به دلیل کنارهگیری از قدرت قدردانی، ولی در عین حال در مورد آینده رابطه مصر با اسرائیل ابراز نگرانی کردند.
جان کری، رئیس کمیته روابط خارجی سنای آمریکا گفت: این یک لحظه فوقالعاده برای مصر است. شجاعت و تمایلات صلحآمیز برای داشتن آزادی و فرصتهای مناسب هم اکنون برای مردم مصر شانس آغاز جدیدی را به وجود آورده است، اما از امروز تلاشهای دشوار برای فراهم آوردن انتخاباتی آزاد و عادلانه، تشدید میشود.
کری گفت: هر آنچه بعد از این رخ دهد، بسیار فراتر از مرزهای مصر را در بر میگیرد. ما از تجربیات خود در مورد غزه، دریافتهایم که فقط انتخابات کافی نیست، بلکه به سختی باید در مسیر ایجاد دولتی که بتواند شفاف و مسئولانه عمل کرده و از سوی دیگر به طور گسترده نمایندگی مردم را به عهده گیرد، تلاش شود.
وی افزود: آمریکا باید به مردم مصر کمک کند تا این لحظه تاریخی را به روندی در مسیر ایجاد دولتی مسئول که به نیازهای اقتصادی و همچنین برآوردن خواست مردم برای آزادی احترام بگذارد، هدایت کند!
از سوی دیگر سناتور جان مک کین جمهوریخواه گفت: واشنگتن کاملاً آماده است تا به متحد خود در تلاشهای قاطعانهاش در حرکت به سوی اصلاحات دمکراتیک کمک کند!
وی افزود: تاریخ نشان خواهد داد که آخرین اقدام مبارک یعنی کنارهگیری از قدرت، به بهترین وجه به نفع کشوری است که دوستش دارد و این تصمیم صحیحی برای مصر بود!
مک کین گفت: مردم مصر خواهان انتقالی معنادار و بدون بازگشت به سوی دمکراسی هستند و من ارتش مصر را به حمایت کامل و حفاظت از روند پیش رو به سوی تغییرات سیاسی فرامیخوانم.
هشدارهای کری در خصوص پیروزی جنبش اسلامی حماس در انتخابات غزه، در بیانیههای دیگر سیاستمداران آمریکا هم مطرح شد و هر یک از آنان به وضوح در مورد آینده روابط مصر و اسرائیل که بر طبق توافقات صلح 1979محکم شده بود، ابراز نگرانی کردند.
«آیلینا اس ـ لتینن» جمهوریخواه و رئیس کمیته روابط خارجی مجلس نمایندگان آمریکا نیز گفت: آمریکا باید بر موضع خود مبنی بر رد صریح هر گونه رابطه با اخوان المسلمین و دیگر افراطیونی که احتمالاً در پی بهرهبرداری از این موقعیت به منظور دستیابی به قدرت هستند، تأکید کند!
وی افزود:چنین گروههایی بر روابط مصر با آمریکا، اسرائیل و دیگر کشورهای آزاد! تاثیر سوء میگذارند.
راس لتینن گفت: ضرورت دارد انتخابات دمکراتیک و مشروعی! که به طور بین المللی به رسمیت شناخته شود، با همکاری بازیگران صلحطلب و مسئول که نه فقط به دنبال ارتقاء آرمانهای مردم مصر، بلکه خواهان تداوم تعهدات بینالمللی مصر باشند! انجام گیرد.
«بن کاردین» سناتور دمکرات هم از تصمیم مبارک برای استعفا استقبال کرد و مصر را به تداوم احترام به معاهدات بین المللی و تعهدات امنیتی که با آمریکا و دیگر کشورها منعقد کرده بود، فراخواند.
وی افزود: علیرغم اختلاف نظرات تاریخی در احترام به حقوق بشر و نقش قانون، مصر از مدتها پیش شریکی در تلاشها به منظور اطمینان از برقراری ثبات و مبارزه باتروریسم در خاورمیانه بوده است. من امیدوارم که دولت جدید مصر به نقش فعال خود در این مناطق بحرانی ادامه دهد.
«هری رید» رئیس اکثریت دمکرات سنای آمریکا هم گفت از شنیدن خبر کنارهگیری مبارک خشنود است.
وی افزود: بسیار مهم است که خروج مبارک منجر به دمکراسی واقعی، از جمله انتخابات آزاد، عادلانه و باز در مصر شود.
رید گفت: ما به تمامی طرفها علیه خشونت به هنگام این انتقال هشدار میدهیم و بهترینها را برای مردم مصر در گامهای بعدیشان به سوی آیندهای که در مسیر روند دمکراتیک باشد، آرزو میکنیم.
وی افزود: وقایع امروز باید از سوی کسانی که برای آزادیها و احترام بیشتر به حقوق بشر در کشورهای خود تلاش میکنند، شنیده شود.
این سناتور آمریکایی گفت: ما باید حمایتهای کامل خود را به منظور اطمینانسازی از انتقالی بدون بازگشت و آرام به سوی دمکراسی واقعی، ارائه دهیم.
رید گفت: بسیار مهم است که مصر نوین، به تعهدات خود در صلح و امنیت در خاورمیانه و به ویژه همسایهاش اسرائیل، احترام گذارد! ادامه دارد...