فرهاد آذرین
موسیقی خاورمیانه – بینالنهرین
Mesopotamia یا بینالنهرین به معنای میان دو رود است، منظور رودهای دجله و فرات میباشد. این جا سرزمین سومریها، هیتیها، آشوریها و بابلیها بوده است. سنگ نبشتههای خط میخی (که از اولین فرمهای نوشتاری بوده است)، کاخهای پرشکوه نینوا و باغهای معلق بابل که از عجایب هفتگانه جهان باستان است همه و همه از دستیافتها و افتخارات این تمدنها هستند، این تمدنها از 4 هزار سال قبل از میلاد سربرآوردند، به شکوه رسیدند و تا سال 500 قبل از میلاد مضمحل شدند. به لطف آب و هوای گرم و خشک این منطقه تعدادی از نمونههای بسیار عالی سازها و لوازم موسیقی این اقوام کم و بیش دست نخورده و سالم باقی ماندهاند، این سازها و حجاریهای روی ستونها و دیوارها نشان میدهند که مردم بینالنهرین مجموعه خوبی از لوازم موسیقی در اختیار داشتهاند که انواع چنگها – عودها، نیلبکها، بوقها، شیپورها و طبلها از آن جمله است.
واضح است که موسیقی در تمدن بینالنهرین اهمیت بسیاری داشته است و موسیقیدانها در این جوامع از جایگاه والایی برخوردار بودهاند. در جنگلها، مثل زمانی که آشوریها در حدود سال 850 قبل از میلاد بابل را متصرف شدند، موسیقیدانهای به اسارت درآمده به ندرت مورد صدمه قرار گرفته و یا به قتل رسیدهاند. اینان موسیقدانان را نه به چشم اسرای دشمن بلکه به عنوان غنائم جنگی ارزشمندی مینگریستهاند. در واقع حکما و موسیقیدانان بابل افراد برجستهای بودند و گفته شده که سه مرد دانایی که در انجیل از آنها به عنوان شهود تولد عیسی پیامبر نام برده شده از اهالی بابل یا کلده بودهاند و این حکما و موسیقیدانان به دو علم نجوم و هیئت میپرداختند و به نظر میرسد که اندیشه هارمونی افلاک یا موسیقی عظیم هستی که کائنات را متحد میکند اولین بار به ذهن ایشان خطور کرده باشد.
عقایدشان درباره علم اعداد و مفهوم خاص عدد هفت ممکن است آنان را به گامهای هفت نتی موسیقی که در فرمهای مختلف در تاریخ موسیقی تکرار شدهاند، راهبر شده باشند. اقوام بینالنهرین چه ملودیهایی را مینواخته یا میخواندهاند و یا اینکه براساس چه ریتمهایی حرکات موزون اجرا میکردهاند، بر ما پوشیده است. البته باستانشناسان یکی از کتبیههای بدست آمده از بینالنهرین را به عنوان نوعی آواز یا سرود مذهبی شناسایی کردهاند که احتمالاً مخلوطی از کلمات و علامات موسیقایی اولیه میباشد. اما دانشمندان هنوز نتوانستهاند رمز این سنگ نبشته را بگشایند.
موسیقی خاورمیانه – مصر
مصر سرزمین فراعنه – که در امتداد رود نیل از دریای مدیترانه تا سودان گسترده شده است – به علت مهاجرتها، جنگها و پیمانهای متعدد با امپراطوریهای بینالنهرین در ارتباط نزدیک بوده است. با این حال برای بیش از 400 سال تمدن این سرزمین منحصر به فرد باقی ماند. اهرام ثلاثه، معابد عظیم کارناک و خط هیروگلیف شواهدی بر این مدعا هستند. مصریان موسیقی را طرب و شادی مینامیدند و گل لاله شکوفایی را نماد آن قرار داده بودند. آنها موسیقی را برای لذت و تفریح دوست داشتند اما استفاده مذهبی آن خصوصاً مورد توجه بوده است. خدایان مصری که غالباً با حیواناتی از قبیل، تمساح، مار کبری، عقاب، شغال و یا قوچ مربوط شدهاند همچنین با اصوات سازهای موسیقی مختلف نیز پیوند داده شدهاند. به عنوان مثال اوزیریس خدای نگهبان مردگان خدای Sistrum (نوعی ساز جعبه مانند) نیز هست صدای جلنگ جلنگ مانند این ساز احتمالاً با آواز رهبانان همراهی میشده است.
اطلاعات بسیاری در مورد شکل سازهای مصری و نحوه نواختشان از نمونههای فراوان کشف شده توسط باستانشناسان، نوشتهها و نقاشیهای روی هیروگلیف، و دیوارها به دست آمده است. اما بار دیگر علم کنونی انسان از پاسخگویی به این سؤال که چه نوع موسیقی توسط مصریان نواخته و یا خوانده میشده، عاجز است.
نمونههایی از هیروگلیف – که از روی نمادهای تکرار شدهشان میتوان گفت شاید نوعی دستنوشته برای آواز باشند – موجود است اما باز اصوات این نمادها نامشخص است. دانشمندان همواره سعی در حل معمای شکل و طرح سازها داشتهاند و به دقت تصاویر نوازندگان و خوانندگان را بررسی کردهاند تا شاید از سیستمهای کوک کردن سازها، ملودیها، مقامها، ریتمها و هارمونیهای موسیقی مصر و بینالنهرین اطلاعی حاصل کنند، اگرچه حجاریها و تصاویر روشنی از آن دوران باقی ماندهاند اما اصوات این موسیقیها هزاران سال پیش در فضا گم شدهاند.
میراث یونان باستان
تمدن باستانی یا کلاسیک یونان که از قرن هشتم پیش از میلاد پدید آمد و تا قرن اول ادامه داشت از یونان به قسمتهایی از آسیای صغیر (ترکیه) و مستعمرات فراوان اطراف دریی مدیترانه گسترش یافت. هنر، معماری، فلسفه، شعر، نمایش و موسیقی این تمدن به عنوان پایه و شالوده شیوه زندگی امروز غرب شناخته شدهاند.
اما از طریق تجارت و جنگهای متعدد یونانیها ارتباط تنگاتنگی با خاورمیانه پیدا کردند و در واقع به تمدنهای پیش از خودشان در بینالنهرین مصر و فرهنگ و تمدن مشهور مینوها در همسایگی جزیره کرت بسیار مدیون هستند.
یونانیها شیفته موسیقی بودند. آنها بطور دسته جمعی (کر) در عروسیها، خاکسپاریها و جشنها آواز میخواندند و حرکات موزون انجام میدادند و در واقع حضورشان در تئاترها غیرقابل اجتناب بود.
یونانیها در مزارع و طبیعت با نوای فلوت (Panpipe) آواز میخواندند خوانندگان دورهگرد بسیاری نیز بودند که درباره قهرمانان و حوادث اساطیری غالباً با همراهی یک چنگ آواز میخواندند. (جالب است که بگوییم لغت Lyric و به معنای غزل از کلمه Lyre به معنای چنگ ریشه میگیرد.)
نوشتههای ارسطو و افلاطون به روشنی نشان میدهد که یونانیها در ورای واقعیت ملموس ریتمها و نتهای مختلف به معنا و مفهوم روحی و روانی موسیقی نیز باور داشتهاند و معتقد بودند که موسیقی میتواند بر روی بدن یا فکر تأثیر مثبت و یا منفی داشته باشد. این دو از قوانینی سخن گفتهاند که براساس این قوانین ریتمها، مقامها و سازها و آواهای مشخصی برای مناسبتهای مختلف و ایجاد حالات روحی یا فکری مشخصی در شنونده مناسب تشخیص داده میشدند. به عبارت دیگر یونانیها سعی داشتند که خواص یا خصوصیاتی در موسیقی که میتوانند مناسبتی را ایجاد و یا خراب کنند، به صورت کدبندیشده درآورند و همچنین ریتمها و هارمونیهای سازها و سبکهای آوایی که به صورت مختلف میتوانند به شنونده مؤثر باشند را دستهبندی کنند.
درباره نظام موسیقی کلاسیک یونانی اطلاعات بسیاری را میتوان از نوشتههای فلاسفه و حکمایی مانند: آریستوزئوس – که در قرن چهارم قبل از میلاد میزیسته است – استخراج کرد. در ورای موسیقی یونانی نظریات بابلیها و کلدانیها و همچنین فیثاغورث در باب ریاضیات موسیقی نهفته است، بطور کلی میتوان گفت که اغلب حکما معتقد بودند که هنر موسیقی یونانی نظامی به گونه زیر دارد:
اساس گامها با مقامهای این موسیقی را تتراکوردها تشکیل میدادند. تتراکوردها مجموعههایی از چهار نت تیز شده بودند که عموماً از نتهای اصلی یک هارمونی طبیعی پیروی میکردند. از ترکیب تتراکوردها – Systema یا توالی طولانیتری از نتها – پدید میآمد که بیشتر شبیه نوعی فرمول موسیقی بود که توالی غیرعملی فواصل زیرایی را به جای نتهای حقیقی، معرفی میکرد، و این Tonoi یا کوک کردن بود که این سیستمها را به توالی مشخصی از مقامها یا گامهای نتهای تیز شده (Pitched notes) یا هارمونی تبدیل میکرد.
هنوز حدس و گمانهای زیادی درباره اینکه چگونه یونانیها این تئوریها را به مرحله عمل در میآوردند و یا اینکه چگونه آواز میخواندند وجود دارد. مانند موسیقی مصریان مطالعه و بررسی سازها و تصاویر به جا مانده از یونانیان باستان هنوز قادر به پاسخگویی بسیاری سؤالات در این زمینه نیست. به هر حال تئوری موسیقی یونانیان باستانی بسیار جالب توجه است چرا که از طرق مختلف به سبکهای قرون وسطی و موسیقی غربی مربوط است.
موسیقی و انجیل
شاید یکی از مهیجترین اتفاقات روایت شده در انجیل فرو ریختن دیوارهای شهر اریحا باشد که آن طور که برای ما حکایت شده در اثر صدای گوشخراش هفت بوق جنگی (Ramhorm) اتفاق افتاده است (Joshua6) در جای جای کتاب عهد عتیق به سازها و لوازم موسیقی اشاره شده است و این خود مدارکی درباره موسیقی جهان باستان به حساب میآید. Jubal که از نوادگان قابیل است به عنوان مخترع سازهای موسیقی معروف است در سوره (Gemesis) آیه چهارم به عنوان پدر نوازندگان فلوت و چنگ شناخته شد. این نوع ساز در بسیاری از حجاریهای بابل و آشور نقش شده است و نمونههایی نیز در مقبره توتانخامون یافت شده است. دو ساز دیگری که در متون عهد عتیق از آنها نام برده شده است یکی halil (نوعی ساز بادی از جنس نی) میباشد که از انواع ابتدایی کلارینت است و دیگری Salca یا نوعی چنگ کمانی شکل است این دو ساز در تصاویر منقوش در مقابر مصری بسیار به چشم میخورند. کتاب عهد عتیق اشارات بسیاری نیز به هنر آهنگسازی در میان بنیاسرائیل دارد. بزرگترین موسیقیدان شناخته شده آن زمان – نه تنها در میان بنیاسراییل بلکه در تمام خاورمیانه باستان – داوود مقدس است. تصاویر او در حال نواختن چنگ یا زنگهای کوچک بر روی شیشههای رنگی و سرستونهای کلیساها بسیار دیده میشود. در سوره شموئیل آمده است که آواز خواندن و ساز نواختن داوود در بهبودی حال شائول بیمار مؤثر بوده است و این ما را به یاد آنچه کنفوسیوس، ارسطو، و سایرین درباره قدرت درمانی موسیقی گفتهاند، میاندازد. به غیر از داوود در کتاب عهد عتیق در سوره Exodus آیه پانزده از ماریام خواهر هارون نام برده شده وی با نواختن دف جشن شکرگزاری را که به مناسبت عبور از دریای سرخ برگزار شده بود رهبری کرده است. دف از جمله سازهایی است که در خاورمیانه باستان بسیار مرسوم بوده و عموماً توسط زنان نواخته میشده است. کتب مقدس نیز به نوبه خود الهامبخش بسیاری از آثار بزرگ موسیقی جهان بودهاند مثلاً هندل آهنگساز آلمانی قرن 17 و 18 علاوه بر Messiah (مسیح) قطعات موسیقی بسیاری را با الهام از مطالب انجیل ساخته است و آثار باخ و شوتز براساس انجیلهای چهارگانه در مورد محاکمه و مصدوم شدن حضرت مسیح و قطعاتی که برای نماز نوشتهاند از آن جملهاند.