به طور کلی انتقادهایی بر انتقال تکنولوژی صورت گرفته است که به برخی از آنها به اختصار اشاره میکنیم:
1- تکنولوژیهای وارداتی غالباً کهنهاند و حتی در برخی موارد در ردیف تکنولوژیهای منسوخ کشورهای پیشرفته قرار دارند.
2- وارد کردن تکنولوژی برای کشورهای در حال توسعه زیانبار بوده است.
3- اغلب تکنولوژیهای وارداتی موجب افزایش وامهای خارجی کشورهای در حال توسعه و نیز وابستگی بیشتر آنها به تکنولوژی و سرمایه خارجی را فراهم میسازد.
4- اغلب تکنولوژیهای وارداتی سرمایهبر هستند، انرژی زیاد مصرف میکنند و محیط زیست را آلوده میکنند.
5- صنعتی شدن از طریق انتقال تکنولوژی به ایجاد طبقه ممتاز شهری و در نتیجه مسائل فرهنگی انجامیده است.
6- تکنولوژیهای وارداتی بسیاری از تکنولوژیهای بومی سنتی را از میدان خارج کردهاند.
میتوان انتقادهای بسیاری افزون بر آنچه گفته شد، مطرح کرد، اما همه این انتقادات متوجه خود تکنولوژی و یا دهندگان تکنولوژی نیست، بلکه خطاهای گیرندگاه تکنولوژی را نیز دربر دارد. (شاید برخی از این اشتباهات اجتنابناپذیر بوده، اما برخی دیگر قابل پیشگیری بودهاند).
علیرغم همه این ناخشنودیها و انتقادها، بسیاری از پیشرفتهایی که در کشورهای در حال توسعه صورت گرفته مرهون، انتقال تکنولوژی است و لذا انتقال تکنولوژی در مفهوم واقعی خود باید بسیار جدی تلقی شود و کانونهای تصمیمگیری و مراکز سیاستگذاری سطح بالائی به آن اختصاص داده شود. برای توفیق در امر انتقال تکنولوژی باید هدفها و استراتژیهای توسعه روشن باشد تا بر اساس آن بتوان اولویتهای انتقال و توسعه تکنولوژی را تعیین کرد. انتقال تکنولوژی، قطعاً دست یافتنی است. راههای دستیابی به آن هم متنوع است. این درست است که انتقال تکنولوژی نباید جانشین توسعه محلی تکنولوژی شود، از طرفی این هم درست نیست که بگوییم تنها راه دستیابی به تکنولوژی ایجاد آن است نه خرید آن. باید راههای ممکن را متناسب با شرایط کشور برگزید، به طوری که ایجاد و توسعه تکنولوژی در محل، مکمل تکنولوژی وارداتی شود.
همانطور که اشاره شد، انتقال تکنولوژی قطعاً دست یافتنی است، مشروط بر آنکه با اتخاذ شیوههای صحیح و هدایت شده صورت گیرد و برای این منظور علاوه بر اینکه باید هدفها و استراتژیهای توسعه روشن باشد، باید سازمانها و تشکیلات مناسبی نیز برای تبدیل این هدفها و استراتژیها به اولویتهای انتقال تکنولوژی و نظارت بر اجرای آنها، ایجاد شود.
برای تحقق چنین هدفی، همانطور که در لایحه برنامه اول توسعه، در بخش صنعت آمده، وجود یک سازمان مسئول و هماهنگکننده در امر انتقال و توسعه تکنولوژی، ضروری به نظر میرسد. بر این اساس پژوهشکده مطالعات و تحقیقات تکنولوژی به لحاظ رسالتی که در امر تدوین خطوط اساسی توسعه نظام تکنولوژی کشور برای خود قائل است، ایجاد «مرکز ملی انتقال و توسعه تکنولوژی» را با اهداف و وظایفی که شرح آن خواهد آمد، پیشنهاد میکند.
اینکه چنین تشکیلاتی به کدام وزارتخانه با نهاد وابسته باشد و یا اینکه مستقل بوده و زیر نظر یک شورای عالی مثل شورای علوم و تکنولوژی و یا شورای پژوهشهای علمی کشور انجام وظیفه نماید نکتهای است که باید هیئت دولت و یا مجلس شورای اسلامی درباره آن تصمیم بگیرد. (محل قانونی این مرکز در حال حاضر چنانکه در لایحه برنامه اول بخش صنعت آمده زیر نظر ریاست جمهوری است در عین حالی که در همان لایحه در بخش تحقیقات نیز یک شورای تکنولوژی نیز زیر نظر شورای پژوهشهای علمی کشور پیشبینی شده که میتوان هر دو را در یکجا پیشبینی کرد).
دلایل توجیهی
* مرکز ملی انتقال و توسعه تکنولوژی، مرکزی است با هدف شناخت حمایت و گسترش تکنولوژی و بهرهبرداری از آن؛ چنین مرکزی میتواند مسایل تکنولوژیکی را با سیاستهای توسعه اقتصادی ـ اجتماعی تلفیق کند.
* این مرکز ملی قادر خواهد بود ضمن جلوگیری از پراکندهکاری، هرج و مرج و تلاشهای افسار گسیخته در ارتباط با واردات تکنولوژی، از هرگونه اسراف و سوءاستفادههای احتمالی ممانعت به عمل آورد و نظارتهای لازم را جهت عدم وابستگیهای اقتصادی ـ سیاسی اعمال کند. مؤسسات تولیدی نیز میتوانند در ارتباط با مسائل حقوقی بینالمللی به ویژه در ارتباط با نحوه تنظیم و رعایت جنبههای مهم در عقد قرارداد و یا چگونگی کسب علام تجاری معتبر و یا اخذ جواز جهت سرمایهگذاریهای مشترک و یا اطلاع از قوانین و مقررات جهت مجوزهای دولتی و سایر مسائل کارشناسی از خدمات آموزشی و مشورتی چنین مرکزی استفاده کنند.
* دولت از طریق این مرکز میتواند سیاستگذاریهای لازم در زمینۀ هدایت صنعتی کشور را در دست گیرد و از برخورد موضعی با تکنولوژی صنایع جلوگیری کند. همچنین دولت میتواند با کمک مرکز ملی انتقال و توسعه تکنولوژی کنترلهای لازم را بر تکنولوژیهای وارداتی اعمال کند. بدین ترتیب که هر نوع درخواست تکنولوژی وارداتی را منوط به بررسی دقیق و موافقت قبلی خود کند و معیارهای قابل قبول، نظیر تأثیر بر صادرات یا استفاده از منابع محلی در تکمیل و توسعه تکنولوژی وارداتی مبنای پذیرش و موافقت دولتی قرار گیرد.
* تحمیل محدودیتهای قراردادی (انتقال تکنولوژی) تنها به دلیل تفوق و برتری و فشار شرکتهای خارجی نیست، بلکه قبول بسیاری از محدودیتها به عوامل داخلی بستگی دارد که مهمترین آنها فقدان یک سازمان مشخص برای رسیدگی به این نوع قراردادها و پراکنده بودن مراجع تصمیمگیری است. بنابراین ضرورت ایجاد مرکز توسعه تکنولوژی برای جهت دادن، سیاستگذاری در امر تکنولوژی، انتخاب تکنولوژی، نظارت بر انتقال تکنولوژی و جهت دادن به گفتگوها در امر انعقاد قراردادهای منجر به انتقال تکنولوژی، کاملاً محسوس است.
* نکته دیگری که ضرورت ایجاد چنین مرکزی را مطرح میکند، دگرگونی سریع اجتماعی و محیط تکنولوژیک است. در نتیجه سیاستها و برنامههائی که در رابطه با توسعه تکنولوژی طراحی میشود. با توجه به شتاب تحولات، امروزه تکنولوژی و دگرگونی ساختارهای اقتصادی ـ اجتماعی، نیاز به بازنگری، تجدید نظر و اصلاح دارد. وجود چنین مرکزی این امکان را میدهد که این سیاستها دائماً با تغییرات محیط منطبق شوند.
* مرکز ملی انتقال تکنولوژی میتواند رهنمودهای ارزشمندی را برای مؤسسات محلی در زمینه انتقال تکنولوژی خارجی فراهم سازد. بازنگری مسائل انتقال تکنولوژی و ایجاد یک مبنای اطلاعاتی که بتواند به ارزیابی، پیش از انتقال کمک کند، از دیگر اموری است که در حیطه فعالیتهای این مرکز قرار دارد.
* کشورهای در حال توسعه باید دروازهبانانی برای انتقال تکنولوژی خود بگمارند. این دروازهبانان همان کارشناسان فنی حائز شرایطی هستند که به بررسی نشریات حرفهای و علمی جدید میپردازند و ارتباط مداومی را با مجامع صاحب تکنولوژی خارج از کشور، برقرار میکنند. مرکز ملی انتقال تکنولوژی در حقیقت نقش واسط را در امر انتقال تکنولوژی به عهده خواهد داشت و رابط متقاضیان تکنولوژی با دارندگان (عرضهکنندگان) تکنولوژی است.
* چنانچه در کشور، تکنولوژی به خوبی مورد ارزیابی قرار گیرد و سپس انتخاب شود، جامعه در درازمدت شاهد گامهای بلندی در جهت ارتقاء سطح تکنولوژی خود خواهد بود و این امر با ایجاد مرکز ملی انتقال تکنولوژی که مسئولیت ارزیابی، انتخاب و جابهجایی تکنولوژی در کشور را به عهده خواهد داشت امکانپذیر است. چنین مرکزی از یکسو قادر خواهد بود، تکنولوژی خریداری شده را کنترل و در جهت ارتقاء آن گام بردارد و از سوی دیگر در هنگام خرید تکنولوژی به ابعاد نرمافزاری آن توجه کامل داشته باشد.
* چنین مرکزی میتواند با مؤسسات دولتی و خصوصی ارتباط نزدیک برقرار کند و با جمعآوری اطلاعات توسعه تکنولوژی و انتشار آن، به مرکز ثقل و کانون اصلی تدابیر مربوط به توسعه و انتقال دانش فنی شناخته شود.
* کنکاش در نیازهای فنی و اطلاعاتی شرکتهای تولیدی و شناسایی نهادهای دولتی رفعکننده این نیازها، از جمله کارهایی است که در توان این مرکز خواهد بود. به عنوان مثال از تعیین تقسیمات جغرافیایی صادرات، شناسایی ساختار یک بازار و چگونگی رسوخ کردن در آن گرفته تا معرفی تکنولوژی مناسب شیوه دستیابی به آن، همه و همه تنها در توان چنین تشکیلاتی خواهد بود.
* مرکز ملی انتقال تکنولوژی قادر خواهد بود از وضع تکنولوژیهای موجود و مراکز تحقیق و توسعه فعال در کشور، اطلاعات دقیقی جمعآوری کند، ظرفیتهای علوم و تکنولوژی و منابع قابل دسترسی را در این زمینه بررسی کند، با تجربه کشورهای دیگر در این زمینه آشنا شود تا بتواند استراتژیهای مناسبی برای انتقال تکنولوژی تدوین کند. این مرکز میتواند تنگناهای موجود حوزه تکنولوژی و نیروی انسانی و زیرساختها را بررسی کرده و نیاز کشور را از جهت تکنولوژی در حوزههای مختلف تعیین نماید و روند تکنولوژی در جهان را پیشبینی کند.
* چنین مرکزی در اشکال مختلف در بسیاری از کشورها وجود دارد و در بعضی از کشورها در حد یک وزارتخانه فعالیت میکند. فعالیتهای چنین مرکزی، چنان اهمیت ویژهای پیدا کرده که در ارتباط با ترکیب، ساختار، بودجه، اهداف، وظایف و مدیریت آن عالیترین مراجع قانونگذاری تصمیم میگیرند.
* نتیجه اینکه مرکز ملی انتقال تکنولوژی یکی از نیازهای اساسی و فوری جامعه ماست که باید در بخشهای داخلی و خارجی به فعالیت بپردازد (انتقال تکنولوژی میتواند هم در محدوده مرزهای ملی و هم در محدود مرزهای بینالمللی انجام گیرد، در محدوده درونمرزی تکنولوژی میتواند از صنعتی به صنعت دیگر ـ یا از بخشی از اقتصاد به بخش دیگر آن ـ و یا از سازمانی به سازمان دیگر منتقل شود) این مرکز در بخش داخلی باید تکنولوژی موجود کشور را تدوین نموده و آن را در سطح جامعه انتقال و گسترش دهد و در بخش خارجی نیز باید تکنولوژیهای مورد نیاز و مهم را شناسائی و زمینههای لازم را برای انتقال، جذب و توسعه آنها فراهم آورد.
اهداف و وظایف
الف- سیاستگذاری و برنامهریزی
1- مشارکت در ارزشیابی و بررسی سیاستها، برنامهها و پروژههای مربوط به انتقال و توسعه تکنولوژی.
2- تدوین سیاستهای مربوط به انتقال و توسعه تکنولوژی و برنامهریزیهای کلان مربوط به آن.
3- تجزیه و تحلیل اهداف توسعه اقتصادی ـ اجتماعی ملی به منظور تبدیل آنها به نیازهای تکنولوژیکی.
4- روشن کردن اهداف توسعه تکنولوژی و مسائل اساسی و حساس و مربوط به آن.
5- تعیین اولویتهای تحقیق و توسعه در ارتباط با جذب و توسعه تکنولوژیهای انتقال یافته.
6- بازنگری تجارب کشورهای در حال توسعه و توسعهیافته در زمینه برنامهریزی و تدوین سیاستهای توسعه تکنولوژی.
7- بررسی وضعیت موجود تسهیلات تکنولوژی و تحقیق و توسعه و بطور کلی تواناییهای بالقوه ملی در زمینه تکنولوژی.
ب- همکاری و هماهنگی
1- هماهنگ کردن کلیه فعالیتهای سازمانها، نهادها و وزارتخانهها در رابطه با انتقال، توسعه و کاربرد تکنولوژی.
2- بررسی اولویتها و انتخاب تکنولوژیهای وارداتی در زمینههای مختلف با همراهی و همکاری مسئولان ذیربط در وزارتخانهها، سازمانها و اتاقهای بازرگانی.
3- همکاری با سازمانهای منطقهای و بینالمللی در مورد تبادل اطلاعات و تجارب به منظور پیشبرد اهداف توسعه و تکنولوژی کشور.
ج- سازماندهی و اشاعه اطلاعات تکنولوژی
1- ایجاد یک نظام اطلاعات تکنولوژی به منظور تأمین دادههای مورد نیاز برای برنامهریزی توسعه تکنولوژی کشور.
2- ایجاد بانک اطلاعات تکنولوژی به ویژه دانش فنی و تکنولوژیهای انتقال یافته به کشور به منظور کمک به صنایع در دستیابی به دانش فنی و گزینش تکنولوژی مناسب و مورد اطمینان.
3- کنترل و نظارت بر جریان اطلاعات تکنولوژی به منظور وصول اطمینان از روند کار جمعآوری اطلاعات تکنولوژیکی در سطح کشور.
4- تهیه اطلاعات لازم و به موقع در مورد اثرات بالقوه تکنولوژیهای در حال ظهور.
5- تهیه اطلاعات اولیه در مورد شرایط اقلیمی آب و هوا، بازار و قیمتهای مواد اولیه و سایر اطلاعاتی که متقاضیان ایجاد واحدهای صنعتی جدید یا توسعه واحدهای موجود به آن نیاز دارند.
6- تهیه و نگهداری اطلاعات پیشرفتهای تکنولوژیکی در ایران و دیگر کشورهای جهان و قرار دادن این اطلاعات در اختیار متقاضیان.
7- اشاعه اطلاعات درباره سازمانهای بینالمللی و برقرار کردن ارتباط نزدیک با این سازمانها پیرامون انتقال تکنولوژی.
د- اشاعه فرهنگ تکنولوژی و اعمال سیاستهای تشویقی
1- برگزاری سمینارها، کارگاهها، ملاقاتها و برنامههای آموزشی.
2- سازماندهی نمایشگاهها در زمینه نو آوریها و تکنولوژیهای نوین.
3- طراحی شعارهای جالب برای متداول ساختن تکنولوژی بین عامه مردم.
4- اعطای جوایز و پشتیبانی مالی برای ترویج فعالیتهای انتقال و توسعه تکنولوژی.
5- انجام اقدامات لازم جهت ایجاد فرهنگ نوآوری در جامعه.
هـ- خدمات مشاورهای
1-ارائه خدمات مشاورهای به متقاضیان و کمک به آنها در مذاکرات انعقاد قراردادها و تنظیم موافقتنامههای انتقال تکنولوژی.
2- شناسایی واحدهای خدمات مشاورهای نرمافزاری صنعتی داخلی و خارجی و معرفی آنها به واحدهای تولیدی و سایر متقاضیان.
3- تهیه و تنظیم فهرست متخصصان و کارشناسان صنعتی و مشاوران داخلی و خارجی و معرفی آنها به سازمانها و سایر متقاضیان.
وـ خدمات انتشاراتی
1- تهیه و تنظیم جزوات راهنما در زمینههای مختلف تنظیم قراردادها و موافقتنامههای انتقال تکنولوژی، واحدهای تحقیق و توسعه شرکتها و کارخانهها، مراکز آموزشی فنی و حرفهای، مراکز آموزش عالی و مراکز تحقیقاتی فنی، شرکتهای خدمات مهندسی و خدمات مشاورهای، کارشناسان و غیره.
2- انتشار قوانین و مقررات برای اجرای مفید و مؤثر و مقرون به صرفه سیاستها و خطمشیها پیرامون جنبههای مختلف انتقال تکنولوژی.
3- انتشار اطلاعات لازم در مورد شیوههای مرسوم انتقال تکنولوژی.
4- انتشار نقطه نظرها و مبادله افکار، مسائل و برداشتهای گوناگون نسبت به انتقال تکنولوژی.
5- تألیف و ترجمه متون علمی ـ تخصصی در زمینههای مختلف تکنولوژی(ادبیات تکنولوژی).
زـ انتقال تکنولوژی از جنبههای مختلف
1- ارزیابی و انتخاب تکنولوژیهای مناسب برای انتقال به کشور.
2- تقویت و بومی کردن تکنولوژیهای انتخاب شده و یا آنهایی که انتخاب خواهند شد.
3- تشخیص و تعیین زمینههای مربوط به واردات تکنولوژی از خارج و توسعه تکنولوژی در داخل.
4- تعیین نیازها و تهیه برنامههای توسعه نیروی انسانی فنی در رابطه با تکنولوژیهای انتقال یافته.
5- ارائه پیشنهاد در مورد احتراز از کسب تکنولوژیهای قدیمی و خارج از رده.
6- ارائه پیشنهاد در مورد راههای میانبُر (کوتاه) و جهشهای بزرگ در ارتباط با توسعه تکنولوژی.
7- کمک به متقاضیان خرید یا فروش تکنولوژی در رابطه با مذاکره و تنظیم قراردادهای انتقال تکنولوژی.
8- ایجاد فضای مناسب برای سرمایهگذاری صنعتی در داخل کشور و کمک به ایجاد واحدهای تولیدکننده ماشینآلات و تشویق سرمایهگذاران در این راستا و کمک به ارتقاء کیفیت محصول آنها.
9- تحقیق در مورد وجود بازارهای کالاهای سرمایهای در ایران و در خارج و روش نفوذ در آنها و انتقال اطلاعات.
10- شرکت و نظارت در امر گفتگوهای مربوط به خرید ماشینآلات و یا احداث کارخانههای تولیدی و صنعتی و یا انعقاد قرارداد تکنولوژی به منظور حصول اطمینان از صحت مذاکرات و تعهدات طرفین قرارداد به ویژه طرف خارجی.
11- مطالعات روند تکنولوژی در کشورهای مختلف جهان از جمله ساخت، طراحی، نحوه محاسبات، اجرای روشها و غیره.
12- ترتیب دادن بازدید کارشناسان ایرانی از صنایع و تکنولوژی کشورهای خارجی با هماهنگی وزارتخانهها و سازمانهای ذیربط و ایجاد یک سیستم گزارشدهی از بازدیدهایی که از کارخانههای خارج از کشور صورت میگیرد.
13- نظارت بر بازدیدهای خارجیان از امکانات صنعتی داخلی از طریق تدوین و اجرای دستورالعملهای لازم.
14- ایجاد زمینههای لازم برای اعطای تسهیلات بانکی به مراکز تحقیق و توسعه تکنولوژی و تشویق بانکها به مشارکت در سرمایهگذاری در انتقال تکنولوژی پیشرفته مورد نیاز کشور.
15- ایجاد ارتباط بین مراکز آموزشی، پژوهشی و صنعت به منظور توسعه و بومی کردن تکنولوژیهای انتقال یافته به کشور.
16- حمایت از مؤسسات و سازمانها در زمینه پژوهش و سایر فعالیتهای مربوط به انتقال تکنولوژی.
17- ارائه خدمات فنی برای خرید، فروش و کنترل کیفی ماشینآلات و لوازم یدکی.