رابطه ایران و کویت این روزها دیگر چون گذشته گرم و صمیمی نیست. رابطهیی که تا پیش از ادعای مقامات کویتی مبنی بر کشف و دستگیری اعضای شبکه جاسوسی وابسته به ایران رنگ و بویی دوستانه داشت اما با پروپاگاندایی که کویتیها بر سر این موضوع ایجاد کردند در حال حاضر نهتنها دوستانه که جدل و جدالی پرحاشیه است. کویت با این ادعا تعدادی از دیپلماتهای ایرانی را اخراج کرد. اما این پایان ماجرا نبود. رسانههای کویتی از اعدام 3 جاسوس دستگیر شده ایرانی خبر دادند.
اگرچه این خبر به سرعت تکذیب شد اما انتشار این خبر نشان از آن داشت که کویت با 18 هزار کیلومتر وسعت درصدد نقشآفرینی جدیدی در منطقه با توجه به شرایط خاکستری در کشورهای خاورمیانه است. گویا نت ایرانستیزی در منطقه با ساز غربی و با رقص کویتیها در حال اجراست.
اما این اولین بار نیست که کویت قد و قواره آداب دیپلماتیک را در قبال ایران رعایت نمیکند اما هرگز مقامات این کشور تا به این حد، پا را فراتر از اقدام اخیر خود نگذاشته بودند. روابط سیاسی ایران و کویت در سالهای حکومت پهلوی و قبل از پیروزی انقلاب اسلامی به دلیل نزدیکی حکومتهای دو کشور به غرب، خوب بود و کویت از این روابط در مواردی در مقابل توسعهطلبیهای عراق سود میبرد. با این حال اعلام حاکمیت ایران بر جزایر سه گانه در سال ۱۳۵۰ و واکنش کویت به این موضوع، تا حدی سردی روابط میان دو کشور را به دنبال داشت.
ولی امضای قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر میان ایران و عراق این نگرانی را برای کویت به وجود آورد که شاید عراق با فراغت از مساله کردها در شمال، از این پس به فکر امتیاز گرفتن از کویت و طرح ادعاهای ارضی خود بیفتند، از اینرو کویت برای حفظ توازن میان همسایگان همکاریهایش با ایران را افزایش داد. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی نیز با توجه به تبلیغات گسترده غرب علیه ایران و برداشتهای غلطی که از مفهوم صدور انقلاب برای حکام منطقه به وجود آمده بود تا حدی این روابط رو به تیرگی نهاد. با شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران هرچند کویت اعلام بی طرفی کرد ولی با این حال به طرق مختلف از حیث مالی، لجستیکی رسانهیی و غیره از رژیم بعث حمایت کرد تا اینکه لشکرکشی و تجاوز عراق به کویت و اشغال این کشور پیش آمد. در جریان اشغال کویت، ایران در همان ساعات اولیه تجاوز عراق را محکوم کرد و مقامات کویتی همواره از این موضوع به عنوان نقطه عطفی در روابط دوکشور یاد و از این اقدام جمهوری اسلامی تجلیل میکنند.
علاوه بر این، ایران در جریان اشغال کویت میزبان شهروندان کویتی شد که از حمله رژیم بعث عراق به جمهوری اسلامی پناه آورده بودند. حتی در جریان آزادسازی کویت و آتشسوزی چاههای نفت این کشور نیز، متخصصان ایرانی برای خاموش کردن آتشسوزیها به یاری کویت شتافتند. پس از آزادسازی کویت از اشغال ارتش بعث عراق و تجدیدنظر مقامات کویتی در محاسبات و برداشتهای قبلی خود نسبت به ایران، زمینه مساعدی برای بهبودی روابط میان دو کشور فراهم شد و در همین راستا دیدارهای متقابل بین مسوولان دو کشور افزایش یافت ولی سطح روابط در یک حد خاصی باقی ماند و فراتر نرفت. در دیدارهایی که به طور معمول میان مسوولان و هیاتهای دو کشور صورت میگیرد همواره بر این نکته تاکید میشود که سطح روابط با توجه به ظرفیتها و پتانسیلهای موجود در حد انتظار نیست. به بیان دیگر عوامل مختلفی از جمله تحولات منطقهیی و ملاحظات داخلی و خارجی طرف کویتی را شاید بتوان به عنوان عامل موثری در کندی پیشرفت روابط مورد انتظار در این رابطه برشمرد.
حضور امریکا در منطقه و انتظار از متحدان خود از جمله کویت، در نوع رفتار و برقراری مناسبات با ایران به عنوان کشور مخالف سیاستهای راهبردی امریکا، بیتاثیر نبوده است.
با این حال ایران و کویت در سال گذشته شاهد دیدارهای متقابل مقامات 2 کشور بودند که در همین راستا سال گذشته شیخ ناصر المحمد الاحمد الصباح نخستوزیر کویت در صدر یک هیات بلندپایه سیاسی و اقتصادی از ایران دیدن و با مقامات عالیرتبه ایران ازجمله مقام معظم رهبری دیدار و گفتوگو کرد.
ترکیب هیات کویتی همراه شیخ ناصر المحمد از جمله حضور مسوولان سازمان سرمایهگذاری کویت، مدیرکل صندوق توسعه عربی و رییس سازمان هواپیمایی این کشور به عنوان تمایل مقامات کویتی به گسترش روابط اقتصادی با ایران تلقی شد. با این حال مقامات دو کشور تا پیش از ماجرای اخیر همواره در ملاقاتهای دوجانبه و نیز اظهارنظرهای مربوط به روابط 2 کشور با اشاره به ظرفیتهای موجود، سطح روابط را کمتر از حد انتظار دانسته و همواره بر تلاش برای گسترش آن تاکید داشتهاند. با این حال اشتراکات تاریخی، فرهنگی و مذهبی همواره عامل نزدیکی میان 2 ملت بوده است.
قرابتهای ایران و کویت
روابط ایران و کویت، فراتر از سطح رسمی ریشه در مشترکات تاریخی، فرهنگی، اسلامی و تعاملات میان 2 ملت در دورههای گذشته دارد و کویت به عنوان یکی از مهمترین کشورهای نفتخیز منطقه با حدود یک میلیون و ۱۰۰ هزار نفر جمعیت بومی و حدود ۲ میلیون و ۳۰۰ هزار تبعه خارجی، آمیختهیی از فرهنگهای مختلف به شمار میرود ولی با این حال قرابت و اشتراکات فرهنگی ایران و کویت در جامعه این کشور به خوبی از میان سایر فرهنگها قابل شناسایی است به نحوی که هماکنون زبان فارسی در دانشگاه کویت تدریس میشود و علاوه بر آن برنامههای مربوط به آموزش زبان فارسی در برخی آموزشگاههای خصوصی و نیز رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران به صورت دورهیی برپا میشود. از این گذشته سالانه حدود ۵۰ هزار ویزای زیارتی و سیاحتی برای سفر به ایران و بازدید از اماکن زیارتی و سیاحتی در کویت صادر میشود.
روابط اقتصادی طرفین
در بعد اقتصادی نیز ایران و کویت از گذشتههای بسیار دور با یکدیگر داد و ستد داشتهاند هرچند که روابط در دورههای مختلف به دلیل برخی تغییر و تحولات دستخوش فراز و نشیب بوده است.
در این زمینه علاوه بر ملاحظات سیاسی تاثیرگذار بر روابط اقتصادی دو کشور، مشکلات دیگری نیز وجود دارد که بوروکراسی پیچیده و مشکلات رفت وآمد و اعطای روادید و هزینههای بالای اقامت در کویت، فقدان ارتباطات رسمی بانکی، رقابت تنگاتنگ و تا حدی انحصاری بودن واردات کالا به کویت، عدم شناخت واقعیتهای روز این کشور از سوی برخی بازرگانان ایرانی، ضعف ارتباط بین شرکتهای ایرانی و کویتی، عدم معرفی توانمندیهای صنعتی ایران و تعدد مراکز تصمیمگیری در بخشهای اقتصادی ایران از یک سو و قوانین دستوپاگیر و دشوار کویت را میتوان از جمله موانع در این زمینه برشمرد.
در عین حال هم اکنون موضوعات مهم اقتصادی ازجمله صادرات گاز و آب به کویت مطرح بوده و مذاکرات در این باره میان دو کشور ادامه دارد.
از سوی دیگر برخی شرکتهای کویتی در زمینههای مختلف ازجمله صنایع غذایی، سیمان، گچ و در عرصههای دیگر در ایران سرمایهگذاری کردهاند و اخیرا نیز بزرگترین طرح در حوزه شیلات به ارزش ۸۰ میلیون دلار در منطقه چابهار در زمینه پرورش و تولید میگو با رویکرد صادرات به خارج از جمله به اروپا در حال انجام است. با این حال مبادلات تجاری دو کشور در 5 سال اخیر از ۲۰۰ میلیون تا ۶۰۰ میلیون دلار در نوسان بوده که به گفته برخی ناظران شاید یکی از دلایل عمده آن میزان صادرات کالاهای ایران به کویت بوده است.
به بیان دیگر صادرات فولاد و دام که بخش عمده اقلام صادراتی ایران به کویت را تشکیل میدهد در مواردی به دلیل تامین نیازیهای داخلی با نوسان همراه بوده است. در عین حال از مجموع مبادلات تجاری میان دو کشور حدود ۶۵ درصد صادرات ایران به کویت و ۳۵ درصد نیز واردات ایران از کویت بوده است. در ۱۰ ماهه نخست سال ۸۸ حدود ۱۲۰ میلون دلار صادرات ایران به کویت و ۸۰ میلیون دلار نیز واردات ایران از این کشور بوده است. از سوی دیگر با توجه به اینکه کل صادرات ایران در سال 88 حدود 135 میلیون دلار بوده است.
جاسوسی از کویت؟
با توجه به حجم مبادلات تجاری طرفین و وسعت 2 کشور به واقع این سوال مطرح میشود که کویت دارای چه جذابیتهای سیاسی و امنیتی است که ایران بخواهد سر از اسرار این کشور کوچک عربی درآورد. آیا ایران نیازی به جاسوسی در کویت داشته و دارد؟ تمام وسعت کویت به اندازه یک درصد از کل خاک ایران نیست. کویت در تمام این سالها هرگز برای ایران خطری محسوب نمیشد که ایران قصد نفوذ و جاسوسی از این کشور را داشته باشد. اما به نظر میرسد که رفتار همواره محترمانه ایرانی در قبال کشورهای عربی اسباب توهم سران این دولتها از جمله کویت را فراهم ساخته است. کشورهای عربی بارها نشان دادهاند که تنها کرشمهیی از سوی دولتهای غربی و بویژه ایالات متحده کافی است تا اینان، تمام پلهای ارتباطی خود با ایران را مسدود سازند و این بار نیز گویا پس از امارات و ماجرای جزایر سهگانه نوبت کویتیهاست تا پروژه ایرانستیزی در خاورمیانه را پیش ببرند. بر همین اساس به نظر میرسد که دولت و بویژه دستگاه دیپلماسی ایران باید بیش از پیش و با طرحی نوین وبارصد کامل تمام اتفاقات مرتبط با ایران، سیاستی مقتدرانه را دربرابر این کشورها اتخاذ کند.