نویسنده:نوروز صدری
انعطافپذیری انسان
انسان موجودی است انعطافپذیر. یعنی از محیط اطراف و عوامل مختلف به آسانی منعطف میگردد و در اثر آن انعطاف, اعمال و رفتار ارادی از خود نشان میدهد.
افرادی را میتوان به شیوههایی خندانید و همان افراد را میتوان به عوامل دیگر گریانید.
این رفتار انسانی که در نهاد او به ودیعت گذارده شده است پدیده مبارک و میمونی است تا حرکتهای فعل و انفعالی در برابر دادهها, داشته باشد.
صاحبان هدایت و رستگاری, ضلالت و گمراهی و اربابان خدمت و تجارت,... میتوانند به نحو احسن از این پدیده الهی بهره کافی برده و فرد یا جامعه را از آنجایی که خود مردمان دوست دارند آغاز کرده به و جایی که خودشان میخواهند برسانند.
تبلیغ و تبلیغات
تبلیغ, یا (پروپاگان) به طورکلی عبارت است از رساندن پیام به گیرنده از طریق برقراری ارتباط, به منظور ایجاد تغیر و دگرگونی در بینش, رفتار و کردار او. و در تمدن امروز به مجموعهای از شگردها و شیوههای تاثیرگذاری روانی و انفعالی گفته میشود.
همچنین فرهنگ دهخدا تبلیغ را به معنای رساندن, خواندن کسی به دین, مذهب, مسلک, عقیده و یا کشیدن کسی به راهی که تبلیغ کننده قصد دارد, میداند.
تبلیغات یا پروگاندا (propaganda) از ریشه لاتینی به زبان فرانسوی به معنای ترویج امیال, ایجاد نظر خوب یا بد نسبت به شخص, سازمان , مذهب , عقیده و یا چیز دیگر , از طریق تحت تاثیر قراردادن افکار و عقاید مردم باشد.»1
نظریه ژاک الول استاددانشگاه و پرفسور فرانسوی در باره تبلیغات: «تبلیغات مجموعهای است از روشهایی که بوسیله یک گروه سازمان داده شده بکار برده می شود که مشارکت فعال یا غیر فعال توده متشکل از افرادی را در عمل خواستارند که از طریق دست کاریهای روانشناسانه , از ناحیه روان شناختی یکی شده ودر یک سازمان مندرج شدهاند.»2
معنای تبلیغ در فرهنگ اسلام و جامعه اسلامی
اسلام بسیاری از واژه های جهانی و بین المللی در حوزه های فردی و اجتماعی در علوم مختلف را دوباره خوانی می کند و معانی تازه ای را ارائه می دهد. البته این به آن معنا نیست که این واژه ها دوباره معنای جدیدی پیدا می کنند. واقعیت این است که این واژهها برای معانی واقعی بوده ولی دنیای نابسامان امروزی به مقاصد سودجویانه و ستمگرانه آنها از معانی اصلی خود دورکرده است. و حال که اسلام می خواهد راهنمای راه انسانها باشد باید واژگان را از بستر واقعی خودشان معنا کند. از این قانون, تبلیغ و تبلیغات واقعی هم مستثنی نیستند چرا که امروزه این کلمات از معانی و کاربرد واقعی خودشان فاصله گرفتند.
امروزه با نگاهی به تمامی رسانههای تبلیغی جهانی اعم از رسانه های الکترونیکی صوتی و تصویری و... , در همه حیطه های به دقت بنگریم در می یابیم که می خواهند همگان یا گروه خاصی را در اختیار و استعمار بافته های غیر حقیقی و در بسیاری از موارد دور از واقعیت خود بگیرند. حال اینکه اسلام تبلیغ و تبلیغات را حول محور واقعیت و حقیقت می داند؛ و ماورای آن را کذب و نیرنگ می شمارد.
تعریف تبلیغات از دیدگاه امام راحل«ره»
تبلیغات که همان شناساندن خوبی ها و تشویق به انجام آن و ترسیم بدیها و نشان دادن راه گریز از آن است از اصول بسیار مهم اسلام عزیز است.3
تعریف تبلیغ در بیان رهبر معظم انقلاب
«تبلیغ در اسلام به معنای رساندن حقایق و معارف اسلامی و دعوت و تشویق مردم به رعایت و اطاعت از فرامین الهی و تأسی به سیره انبیاء و ائمه اطهار -علیه السلام - به کار رفته است.آنچه ما به ان اعتقاد داریم معنای واقعی تبلیغ است یعنی رسانیدن حقایق و واقعیتها بگوش مردم جهان است.
سرشت آدمی با حقیقت آشکار و پنهان پیوند خورده و همیشه خواهان اوست. و از کذب مبالغه های غیر واقعی خوشش نمی آید مگر اینکه این فطرت توسط سالیان دراز دغل بازی و تبلیغات منفی و سوء تربیت از مسیر اصلی خود منحرف شده باشد. لذا آدمی همیشه حقیقت و مردان مدافع حقیقت را ستایش می کنند.
رهبر معظم انقلاب در این باره میفرماید:
«تبلیغی که ما دنبال آن هستیم, غیر از تبلیغ مصطلح در دنیاست, تبلیغ ما رساندن واقعیت و حقیقت به ذهنها است و حقیقت چیزی شریف, عمیق و بسیار والاست.»5
«هدف تبلیغات در جمهوری اسلامی ایران رساندن آوای حیات بخش و زندگی آفرین اسلام و بانگ افتخار آفرین توحید به مردم تحت ستم و در بند دنیا یکی از مهمترین رسالتهای امت اسلامی ایران است. همچنین ارتقای سطح آگاهیهای اسلامی و انقلابی آحاد ملت وتشریح مسایل اسلامی برای جلوگیری از ایجاد انحراف توسط استکبار جهانی و سرسپردگان داخلیاش و زدودن آثار حکومت سیاه و طاغوتی شاهنشاهی.»6
حال که رسالت تبلیغ برپایه واقعیت ها دورمی زند, پس باید منبع آن بسیار موثق باشد تا دچار تکذیب, اصلاح یا بازخوانی آن پیام تبلیغ نشویم. این اصل ثابت و تکیه گاه همیشه مستحکم نیست؛ مگر رسالت الهی و آیات الهی و سنت رسول خدا و ائمه اطهار که در باره همه زوایای دیروز و امروز و فردا دنیا و حتی پس فردای آخرت و سعادت جاودانگی بشریت سخن های دقیق و غیر قابل تغییر دارد.
و رهبرعزیز ما درباره منشأ واقعیات در دیدار با شورای تبلیغات اسلامی و مدیران دفاتر این سازمان می فرماید :« ما با تبلیغ خود پیام خدا و رسالت الهی را می رسانیم.»7
اولین مبلغان پیامبران الهی بودند که با فعل وقول خود دستور العمل زندگی را متناسب با زمان و ظرفیتهای بشری, با هنر رایج زمانه در اختیار بشریت قرار دادند.
یکی از رسالت مهم آنان و امامان و علما و دانشمندان الهی تبلیغ دین خدا است. یعنی: آنچه از سرمنشا وحی یا از رسول آن دریافت کردند بدون کم و زیاد در اختیار خلایق قرار دهند, و مردم هم وظیفه دارند این پیامها را دریافت کرده و بدانها عمل نمایند وگرنه مورد تهدید قرآن قرار گرفته اند: بطوری که قرآن در این باره می فرماید:
«اطاعت خدا و اطاعت پیامبر کنید(و از مخالفت فرمان او ) بترسید.و اگر روی برگردانید (مستحق عذاب خواهید بود و) بدانید بر پیامبر جز ابلاغ آشکار چیز دیگری نیست.»8
و همچنین در آیه دیگر از سوره مائده می فرماید: که «پیامبر وظیفهای جز رساندن پیام (الهی) ندارد...»9
آنچه حائز اهمیت است محتوای پیام تبلیغی است که محتوای دین و واقعیتهای و احکام و دستورات الهی به سوی پیام گیرنده است و همه مردم دنیا در دامنه گیرندگان این پیام الهی هستند.
تبلیغ در صدر اسلام
از زمانهای دور تا صدر اسلام غالب تبلیغ ها با بیان سخنان و ایجاد معجزه و تبلیغ عملی بوده است که با «با ظهور اسلام, تبلیغ وارد مرحله جدیدی شد, بدین گونه که تبلیغات علنی با تبلیغات سری آمیخته گشت و از حالت خود سری و نوسان به صنعت منظم تخصصی در آمد و از انحصار برخی از افراد مثل حکام یا سیاسیون, تجار, خارج شده و به کلیه افراد شایسته و با صلاحیت در هر زمان و مکان ارتقا یافت و از سلطه مطلق یا هرج و مرج مطلق به آزادی اندیشه وآزادی انسانیت راه گشود. ابزارهای قدیم متحول شد و در سایه تبلیغ جهانی به کل بشریت سرایت کرد. از اطراف و اکناف هیات ها به سوی مکه و مدینه بسیج شدند تا خبردین جدید را از نزدیک مشاهده کنند.حج بر مسلمین واجب گردید تا در این گرد همایی سالانه بین المللی ارتباط توده ها در عالیترین سطح سازماندهی شود و معاملات صورت پذیرد. شعر متحول گردید وسایل و ابزارهای دیگر پا به عرصه اجتماع نهاد که سابقه نداشت مثل منبر , وقوف به عرفه و دیگر وسایل که همواره از مترقی ترین و موثرترین وسایل تبلیغ بوده و خواهند بود».10
تاریخ آغازین تبلیغی
روحیه تبلیغ و انفعال در برابر آن را خداوند متعال در نهاد انسانها از ابتدا نهاد و براساس این روحیه تکالیف متعددی برای او قرارداد و حتی او را موظف نمود تا به دیگران برساند و راه تبلیغ را هموار سازد.در نتیجه امر تبلیغ سابقه ای به قدمت بشر دارد. چرا که اولین فردی که به عنوان آدمی آفریده شد. دستور تبلیغ الهی را نیز به او دادند. و او موظف شد با مقام پیغمبری فرزندان و همنوعانش را به راه رستگاری دعوت نماید. و قرآن در این مورد می فرماید:
«گفتیم همگی از آن فرود آیید هرگاه هدایتی از طرف من برای شما آمد, کسانی که از آن ها پیروی کنند , نه ترسی برآن ها است و نه غمگین شوند.» 11
در معارف اسلامی مسلم است که در هیچ زمانی زمین از حجت الهی خالی نبوده و نیست و اولین انسان رسولی از رسولان الهی بوده است.
قدمت تبلیغ در قرآن
قرآن, این کتاب آسمانی, تازه ترین و قدیمی ترین مطالبی که باعث هدایت بشریت است را در درون خود جای داده است. و در این کتاب هدایت گر به قدیمی ترین زمان های تبلیغی انسان و حتی شیطان اشاره می کند.
«خداوند متعال حضرت آدم و همسرش را در بهشت ساکن کرده بود. پس شیطان موجب لغزش آنان از بهشت شد؛ و آنان را از آنچه در آن بودند بیرون کرد.» 12
تا بعثت خاتم انبیا , پیام آوران بسیاری به عرصه ارشاد و هدایت گام نهادند. و قرآن بدان تصریح دارد:
«ما تو را به حق فرستادیم تا بشارت دهنده و بیم دهنده باشی و هیچ امتی نبوده مگر اینکه هشدار دهنده ای داشته است.» 13
قدمت تبلیغ در نظر کالیزر
«از نظر دائرهالمعارف کالیزر: تاریخ تبلیغات. تاریخچه گسترش آگاهانه و عمومی عقاید است. علامات.سخنوریها. سنبلها. آوازها. رنگ آمیزی ها. نقاشی ها وکنده کاری های ابتدایی و علامات ارتباطی به شیوه ابتدایی ,وسایل تبلیغاتی بود ,که پیش از اختراع خط به کار می رفت. با انضمام روش های پیشرفته ارتباطات به روشهای سابق به مهمترین عامل در تبلیغات , تبدیل شد.
...در یونان و روم باستان که در برهه ای از زمان , آزادی های فکری قابل توجهی فراهم بود , نوشته های فلسفی مانند نوشته های (استویس) و (اپیکور) مقالات سیاسی مانند مقالات (پلاتو) و (ارسطو) تاریخ و بیوگرافی مانند (هرورت و پلوتارچ )و حماسه سرایی همگی در زمره تبلیغات بود , زیرا مطالبشان عقاید قابل بحثی بودند که تبلیغ می شدند.» 14
اهمیت تبلیغات در دنیای امروز
امروزه تبلیغات در دنیا اهمیت وافری دارد به طوری که اگر تبلیغات خاموش شود مردمان دنیا درباره مسایل شخصی و اجتماعی و سیاسی دنیای خود کاملا سردرگم می شوند و در تمامی انتخابات خود به تزلزل می افتند. البته این وابستگی در تبلیغات برای سلامتی جامعه و مردم اصلا خوب نیست چرا که به طور غیر مستقیم آزادی فکری و روانی را از آن ها سلب می کند. و در این میان راه درست را گم خواهد نمود.
حضرت امام راحل در پیامی درباره اهمیت تبلیغات میفرماید:
« مساله تبلیغات یک امر مهم است که می شود در دنیا در راس همه امور قرار گرفته و می توان گفت دنیا بردوش تبلیغات است»15
همان طوری که تحصیل تکلیف است, تبلیغ بالاتر است از او. تحصیل مقدمه تبلیغ است, مقدمه انذاراست.16
«برادران و خواهران من، ما امروز در یک عصری واقع هستیم که تمام دنیا, تمام کشورها از اقصی نقاط عالم تا اینجا به منزله یک خانه شده اند. در سابق اگر چنانچه قضیه ای واقع می شد در یک شهری، برای یک شهر دیگر هیچ مطرح نبود و شهر دیگر از آن مطلع نمیشد یا اگر میشد برای او قضیهای نبود, لکن وضع عصر ما طوری شده است که قضایای که در یک کشور می شود , در همه کشورهای دنیا , در اقصی کشورهای دنیا منعکس می شود و برای آن ها مطلب است.»17
سلاح تبلیغات برنده تر از کاربرد سلاح در میدان جنگ است. 18
تبلیغات در راس امور است و هروز باید حجمش زیادتر گردد. 19
«در یک همچو محیطی که تمام رسانه های گروهی به ضد اسلام واقعا به ضد جمهوری اسلامی تبلیغات می کنند , امروز تبلیغات یک ویژگی خاصی دارد و بر همه لازم است که تبلیغات کنند ,. تبلیغات داخلی برای اینکه مبادا خدای نخواسته :مردم تحت تأثیر تبلیغات سوء ابرقدرتها واقع بشوند و بالاتر از او تبلیغات در خارج باید بشود , ما تبلیغاتمان درخارج بسیار ناقص است. 20
«در این موقع حساس که جمهوری اسلامی و اسلام عزیز مورد تهاجم تبلیغات رسانههای گروهی مرتبط با قدرت های بزرگ و وابستگان آنان قرارگرفته است وآنان در باطل خود آن فعالیتها و تبلیغات وسیع را به راه اندختند ما و شما و همه طرفداران اسلام برای حق خود باید به این حربه برنده روز مجهز باشیم و چهره واقعی اسلام و جمهوری را در داخل و بیشتر در خارج در معرض شناخت همگان در آوریم و این وظیفه الهی و انسانی برعهده ماست.» 21
دنیا و ابرقدرتهای آن بعد از سالیان دراز, جنگ های جهانی و کش مکش های طولانی به این نتیجه رسیدند که استعمار تبلیغاتی و وادارکردن فکری و ذهنی می تواند جایگزین بسیار خوبی برای جنگ و خون ریزی باشد چرا که هم ارزانتر و هم موثرتر است.
«بعد از جنگ جهانی اول یکی از فرماندهان عالی مرتبه آلمانی گفت: ما بمب های خود را نابود می کنیم تا یک توپ را که در دست یک نظامی است منهدم کنیم , آیا با صرفه تر نیست کاری کنیم که دست آن نظامی که بر ماشه یک توپ نهاده شده بلرزد و از شلیک کردن خوداری کند»
«در هفدهم دسامبر 1995 (آیزنهاور) رئیس جمهور ایالات متحده آمریکا اعلام کرد : بزرگترین جنگی که درپیش داریم جنگی است برای تسخیر افکار انسانها»
«گوبلز وزیر تبلیغات و اطلاعات هیتلر میگوید: با گاز می توان در آن واحد صدها نفررا مسموم کردولی با یک دروغی که خوب ساخته و پرداخته شده باشد می توان ذهن صدها میلیون نفر را دچار مسمومیت کرد. »
ناپلئون گفت: از صدای قلم روزنامه نگاران بیشترمی ترسیم تا صفیرگلوله.
«کارتر رئیس جمهور اسبق آمریکا می گفت : یک دلار برای تبلیغات بهتر است تا ده دلار برای تسلیحات...» 22
اینان با هوش و ذکاوت خود با این نتیجه نرسیدن بلکه از ظلم جنایات فراوان که نتیجه قابل توجهی برای آنها نداشت به این نظریه سوق داده شدند. این نگرش اگرچه به ظاهر دست از جنگ و خونریزی بر میدارد و به سیاست بازی و نیرنگ بازیها میپردازد اما در واقع به گونه ای شیره و درون مایه ملت و حکومتی را می کند و آن را بعد از مدتی تهی از هر توان و فرهنگ و شخصیتی می کند. و اگر هم ملتی در برابر تبلیغات مصموم آن ها مقاومت کند آن را تا تهدید کرده و در غیر این صورت با همان روش سابق به سوی آنها لشکرکشی میکنند مانند عراق و افغانستان و فلسطین اشغالی.
روشهای قدیم تبلیغ
در گذشته بسیار دور بشر تلاش می کرد تا ابزارهای بسیار ابتدایی بتواند توجه دیگران را به خود جلب کند و از این را بتواند اجتماع بهتری داشته باشد. آدمی تلاش می کرد با نشان دادن قدرت خود در شکارکردن. کوهپیمایی . پیداکردن یا ساختن پناگاه مناسبتر و پوشش بهتر, کشیدن اشکال مختلف بر سینه غارها و کوه ها ؛ مقاصد خودش را به دیگران بفهماند و از این راه به اجتماعی بهتر, احساس بهتر و... دست یابد و حتی قلمرو خود را مشخص می کرد. آرام آرام که ذهن آدمی متکاملتر میشد در شیوهها تبلیغی موفقتر عمل میکردند. بیان کامل شد, نوشتن آمد, نقاشی به یک هنر کامل تری جلوه کرد و بشر توانست از این ابزارهای هنری بهره بهتری ببرد.
برگزاری مسابقات مختلف ورزشی مانند اسبدوانی, تیراندازی, کوهنوردی و کشتیهای محلی که بسیار مورد توجه مردمان زمان خودش بود و از این راه عقاید خودشان را تبلیغ میکردند.
امروزه هم در دنیا به عنوان مسابقات جام جهانی و المپیادهای مختلف مطرح است البته بیشتر حالت تبلیغات گروهی ملی و صنعتی و تجاری و سیاسی دارد. وکمترجلوه مذهبی و اخلاقی فکری و آرمانی دارد و حتی در بسیاری از موارد با ایجاد تنشهایی باعث بروز بی نظمی ها و رقابت های ناسالم در بین هواداران نشان ایجاد می کند وگاهی ناهنجاری های فردی و اجتماعی و سیاسی جدی ایجاد می کند.
رهبرعزیز انقلاب در باره اهمیت حضور ورزشکاران در عرصههای داخلی و جهانی میفرمایند:
«وقتی جمعی به خارج از کشور بروند به هر عنوانی که این رفتن صورت بگیرد میتواند پیام انقلاب ما را برساند...که ورزشکار از این جمله است.»23
«شما (کشتیگیران اعزامی ارتش به خارج) مظهر یک نیرو برای ملت وکشورتان هستید، چه اینجا باشید چه برای مسابقه به خارج از کشور بروید، در هرصورت شما سفیران جمهوری اسلامی ایران هستید»24
ارسال پیک
با ارسال نامه با پیک ملت یا گروهی را دعوت به صلح یا جنگ و... میکردند. در زمانهایی که ابزارهای ارتباطی وجود نداشت سران ملتها و قبیلهها تلاش میکردند با ارسال پیک وگاهی به همراه نامه و پیام خود را به فرد یا گروهی میرساندند.
امروزه کاربرد چندانی ندارد اما در زمان چنک و یا مواقع بحرانی که نشود با وسایل ارتباطی دیگری ارتباط برقرارگرد استفاده می شود.
حماسهسرایی
در سابق که بسیاری از لوازم های تفریحی و سرگرمی نبود افراد در کوچه بازارها بر سر گذرها و در خانهها, داستانهای تخیلی و واقعی و شاهنامهای را با زبان رسا و گویا برای مردم میگفتند و با این کار روحیه حماسه و سلحشوری و شجاعت و... را در آنها ایجاد می کردند.
امروزه جایگاهی در بسیاری از جوامع ندارد؛ اما رد پای حضورش در تئاترها و برخی از فیلمها با زبان هنریتر دیده میشود.
شعرگویی و شعرخوانی
در گذشته های بسیار دور شعر و شاعری یک از موثرترین ابزارهای پیام رسانی و تبلیغ بود. این کلمات موزون و شیرین خاطر پادشاهان بسیاری را در تاریخ یا شاد نمود یا مکدر؛ و خونهای بسیاری را یا بر زمین ریخت یا نجات داد.
از آنجایی که تبادل گفتاری بیشترین رونق خود داشت و مردم از راه گفتار و کلمات، با هم ارتباط برقرار میکردند، این هنر مهم انسانی روز به روز کاملتر شد به طوری که در اختیار افراد خوشذوق قرار گرفت و آرام آرام با وزن و آهنگ خاصی دلنشینتر شد و به اوج تکامل خود رسید و آثار هنرمندانهای از خود بجا گذاشت. مانند آثار حافظ سعدی مولوی و... که در دنیا پرتوافکنی میکند.
در تاریخ دیده شده که با سرودن یک قصیده و تحریک حاکم, قومی را بالای دار بردهاند, و بالعکس.
رهبرمعظم انقلاب میفرمایند: «شعر امروز میتواند مضمون حقیقی انقلاب را در بهترین قالب و وسیله منتقل نماید و آینهای برای آینده باشد و لذا است که شعر انقلاب ارزشمند است. در قالب شعر میتوان به آیندگان فهماند که هنگام پیروزی انقلاب، ورود حضرت امام به میهن، بروز جنگ تحمیلی و... در این جامعه چه گذشته است و با شعر و هنر میتوان احساسات مردم و پیام انقلاب را به نسل آینده انتقال داد.»25
«آن زبانی که میتواند پیام انقلاب را به اعماق جوامع برساند، زبان شعر و ادبیات و زبان هنر میباشد»26
«امروز ملتها همچون الگویی به انقلاب ما وملت ما و کشور ما و نظام ما مینگرند. بسیارند آنها که میخواهند سرنوشت خود را در آیینه این انقلاب ببینند. پیام انقلاب باید به زبان شعر و هنر که اصیلترین و خالصترین زبانهاست به آنها منتقل شود.»27
آسیبشناسی شعر
شعر زبان بسیار لین و بالطافت در عین حال بسیار تیز و بانفوذی است و میتوان بسیاری از هنرهای نمایشی و گویشی و نوشتاری را در قالبهای بسیار زیبای هنری وارد آن نمود و این زبان اگر در اختیار دشمنان حقانیت قرار بگیرد میتواند ضربههای مهلکی بر پیکر جامعه ایجاد نماید. لذا باید مراقب اینگونه ادبیات تبلیغی بود تا دیگراندیشان نتوانند با این ابزار بران، ریشههای محکم فرهنگی ما را دچار آسیب نمایند.
«در رژیم سابق نیز ادبا و شعرای غربزده و خودباخته با سرودن اشعار و قطعات به اصطلاح ادبی ماموریت القای فرهنگ جاهلیت ستمشاهی و اشاعه فساد و تباهی و ابتذال در بین مردم علیالخصوص جوانان، و تحریف فرهنگ و معارف اسلامی را به عهده داشتند. اینان جزو اولین گروههایی بودند که آثار و مظاهر بیگانه را اخذ کرده و به مثابه مروجان و مبلغان استعمار در بین مردم وکشور خود به تبلیغ و ترویج آنها عمل میکردند.»28
منبر
منبر جایگاه بلندی است که عالم دینی در آنجا قرار میگیرد و مسایل مختلف الهی مربوط با سعادت دنیا و آخرت مردمان را با الهام از فرامین پروردگار و رسولانش بیان میکند.
و مردم در کنار آنجایگاه مسایل مورد نیاز خود را سینه به سینه بدست آورده و عمل میکنند. اولین کسانی که از این جایگاها استفاده تبلیغی میکردند پیامبران خدا بودند؛ چرا که آنها از طرف خداوند متعال مامور به بشارت و انذار خلایق بودند:
سیوطی در الاوئل مینویسد: حضرت ابراهیم علیه السلام نخستین کسی است که بر منبر خطبه خوانده است.
جاحظ در البیان و التبیین می نویسد : وکان شعب اخطب الانبیاء؛ شعیب سخنورترین پیامبران بود.
اما میتوان گفت: اولین کسی که در اسلام بدینگونه از منبر برای رساندن پیام الهی بهره گرفتند حضرت محمد صلی الله علیه و آله بودند. ایشان «علاوه بر اینکه خود مبلغ سیار بود, برای نشر اسلام و تعلیم قرآن مبلغانی به اطراف و اکناف اعزام میکرد ابنهشام اسامی برخی از مبلغانی که در این راه به شهادت رسیدند را آورده است.»29
در این روش تبلیغ از آنجایی که مخاطب در برابر خطیب قرار میگیرد ضمن اینکه سخنش را میشنود حرکات او و اشارات صورت و سایر قرائن حالیه را دریافت میکند وکلام یا پیام در جان و دل فرد می نشیند. و اگر هم برای عدهای کلام نامفهوم بود، میتواند با گوینده به آسانی ارتباط برقرار نماید. این روش بیش از هزاران سال با اندکی اختلاف در جوامع دینی کاربرد داشته و همچنین تا آینده نیز کاربرد خواهد داشت.
امروزه منبر به یک هنر تبلیغی تبدیل شده است هنری که میتواند با بکارگیری انواع روشهای هنری و تبلیغی یکی از موثرترین روابط عملی را با مخاطب ایجاد نماید. در ماههای مبارک رمضان و ماههای تعزیت محرم و صفر و سایر مناسبتهای دیگر، تمامی علما و خطبا با الهام از پیشکسوتان در امر تبلیغ به سوی سر تا سر ایران عزیز و حتی به سوی بسیاری از کشورهای دیگر رفته و با زیباترین روشها، سخن ناب الهی را به گوش جان مردم و جهانیان میرسانند. این سنت حسنهای که رسول خدا صلی الله علیه و آله در جامعه اسلامی بدین کیفیت راهاندازی نمودند امروزه به اوج تکامل خود رسیده است و همچنین کاملتر خواهد شد.
آسیبشناسی منبر
نداشتن اخلاص و گرفتار ریا بودن
هدف از تبلیغ نباید ارضای منویات نفسانی باشد. مبلغ باید با نهایت توان خویش به آنچه میگوید اعتقاد و باور عملی داشته باشد و برای رضای خدا و سعادت مردم خالصانه تلاش نماید. در این صورت مقام عظیمی در پیشگاه الهی خواهد داشت و تبلیغ او نیز اثر بسزایی خواهد گذاشت. به عنوان نمونه تبلیغات رسول خدا صلی الله علیه و آله که بیش از صدها قرن هر روز در دلها تازهتر میشود. و در عصر ما تبلیغ حضرت امام راحل(ره) که با بیداری ملت ایران و هویت اسلامی آن را آشکار کرده و به زودی تمام دنیا به سوی جهانی اسلامی حرکت خواهد نمود. اما اگر خدای نکرده به ریا و سایر ناخالصیها آغشته باشد نه برای مخاطب اثر چندانی میگذارد که در او انگیزه عملی برای کار ایجاد کند و نه فایدهای برای خودش دارد و حتی رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را شرک کوچک می داند.
پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله میفرماید: ترسناکترین چیزی که از شما بیم دارم شرک کوچک است. گفته شد: ای پیامبر خدا شرک کوچک چیست؟ فرمود :«ریا». سپس فرمود: خدا در روز قیامت که پاداش بندگان را عطا میکند به آنان فرماید: بروید نزد آنانی که برایشان ریا کردید و بنگرید که پاداش کارهایتان پیش آنان است.30
نداشتن صداقت و ترویج اباطیل
هر مسلمان و مومنی باید صادق و درستکار باشد و این مهم برای کسی که میخواهد مبلغ کلام حق باشد ضرورت بیشتری دارد چرا که با کلام باطل و کذب نمیتوان حقی را به اثبات رسانید.
صداقت در کردار و گفتار میتواند فرد مبلغ را زودتر به مقصد برساند یعنی تبلیغ عملی و تئوری او به ثمر مینشیند و اگر خداینکرده در کردار و رفتار و گفتارش خللی از صداقت باشد و فرد یا جامعه آن را دریابد کلام او دیگر اثرش را از دست خواهد داد و گاهی مضر خواهد بود.
از امام ششم علیهالسلام: همانا خدای عز و جل، هیچ پیامبری را هرگز نفرستاد، مگر به راستگویی و برگرداندن امانت، چه نیک و چه بد.31
امام صادق علیهالسلام: همانا علی علیهالسلام با راستی در سخن و ادای امانت، آن جایگاه بلند را نزد پیامبر کسب کرده است.32
امام صادق علیهالسلام: به رکوعها و سجدههای طولانی افراد نگاه نکنید؛ زیرا ممکن است به آن عادت کرده باشد و اگر آن را ترک کنند؛ وحشت کنند؛ بلکه راستگویی و امانتداری آنان را بنگرید.33
مدح فاجر و فاسق
بعض از افراد فاسق و ریاکار به شیوههای مختلف خود را در شهر و روستا به عنوان افراد خیر جاسازی میکنند و با این روش میخواهند جایگاه و مقامی نزد امامجمعه یا جماعت یا مقام مسؤلی دیگر از نظام اسلامی برای خود ایجادکند. آنهایی که کمعقلتر هستند به صراحت اعلام میکنندکه باید در جاهای مختلف نامم را بیان کنی تا مردم بدانند، و آنهایی که به شیطان هم درس مکاری میدهند، بظاهر از نام بردنشان ناراحت می شوند؛ اما همین که آقا بر منبر خطابه نشست خودش کاغذی می نویسد و با حیله گری خود را مطرح می کند.
این فرد ریاکار چه مقاصدر را دنبال می کند و اگر آن مبلغ یا مسؤل خام این طرفند گردد چه اثری سوئی می تواند بر روند تبلیغیش بگذارد.
لذا رسول خدا صلی الله علیه و آله میفرماید:
اذا مدح الفاجر اهتز العرش و غضب الرب: آنگاه که فاجر مدح شود، عرش خدا بلرزد و پروردگار خشمگین گردد.34
مبلغی که میخواست با بیان حق راه را از بیراهه روشن کند خود دچار گمراهی شده و به جای پاداش، غضب پروردگار را دریافت نمود.
یاری ظالمان کند
رسول خدا صلی الله علیه و آله در اینباره فرمودند:
چون روز قیامت شود منادی ندا دهد: ستمکاران، یاران آنان وآنان که برایشان دواتی جوهر کرده و سر کیسه ای بسته اند و یا قلمی سر کرده اند کجایند؟ همه را با هم محشور کنید.35
حضرت علی علیهالسلام در شفارشات خود به کمیل دارند:
ای کمیل! مبادا در خانه ستمکاران را بکوبی و با آنان همدم گردی... ای کمیل! اگر مجبور شدی با آنان هممجلس شوی، پیوسته خدا را یاد کن و بر او توکل نما و از شر آنان به خدا پناه ببر. از آنان چشم برگیر، سر به زیر انداز و با قلب خود، کارشان را انکار کن. بلند خدا را به بزرگی یاد کن، تا آنان بشنوند و هیبت تو آنان را بگیرد و از شرشان در امان مانی.36
وصیت حضرت علی علیه السلام به کمیل
آیا چنین نیست که با فراخوانی تو به دربار خود میخواهند تو را قطبی کنند تا آسیاب مظالمشان را بر محور تو به گردش در آورند و پلی کنند تا از آن به سوی ظلم و ستم بر مردم عبور کنند و نردبان گمراهی خویش سازند... در دل تو نسبت به علمای حقیقی تردید افکنده و به وسیله تو دل مردم نادان را به خود جلب کنند. مقربترین وزیران و نیرومندترین معاونان و یاران آنان، کمتر از تو مفاسدشان را در نظر مردم توجیه کرده و خاصه و عام را به در بار آنان میکشانند. چه مزد ناچیز و اندکی، در برابر بهره سرشاری که از تو میبرند، به تو میدهند. در برابر آبادی مختصری که در زندگی تو پیش میآورند، چه ضربه سختی بر بنیاد هستی و انسانیت و زندگی جاودان تو میزنند. تو خود باید خود را بپایی، دیگری نیست که تو را بپاید. باید خود را به عنوان کسی که به زودی مورد بازخواست الهی قرار خواهد گرفت، حسابرسی و مواخذه کنی.37