به گزارش خبرگزاری فارس، تکنولوژی هستهای دو چهره کاملاً متفاوت به همراه داشته است، از یک طرف به صورت یک سلاح، عامل اساسی کشتارهای جمعی است و از طرفی دیگر در نقش یک نوشدارو صلاح زندگی جمعی را سبب میشود، همین دو نقش است که بشر قرن اخیر را در شرایط قرار داده که در عین تکامل تکنولوژیکی و سهولت زندگی، آبستن بحران های امنیت و قدرت شده است.
در میان کشورهایی که استعداد پذیرش این تکنولوژی را داشتهاند برخی پذیرای هر دو نقش بودهاند و برخی تنها به یکی از آنها متوسل شدهاند که در این میان کشور پاکستان فرازی متمایز دارد.
همانطور که اشاره شد کشور پاکستان در سال 1947 از هندوستان جدا شد و تا سال 1971 از دو بخش پاکستان شرقی (بنگلادش کنونی)، پاکستان غربی (پاکستان کنونی) تشکیل یافته بود در سال های ابتدایی استقلال پاکستان، این کشور به علت معضلات مختلف اجتماعی و اقتصادی برنامه ویژهای برای مطالعات هستهای تدارک ندیده بود. چنانچه دو پاره بودن این کشور را که توسط کشور قدرتمند هند مجاز میشوند در نظر آوردیم، اهمیت پیچیدگی اوضاع به سهولت قابل درک خواهد بود اما آنچه که در مورد پاکستان قابل تامی و ستای است آن است که با وجود همه نابسامانیها این کشور پس از مدتی به یک پایهریزی اساسی برای علوم و صنایع خود به ویژه تکنولوژی هستهای نائل آمده و به یک روشنبینی ویژهای در برنامهریزیهای خود رسیده است بنابراین رویکرد پاکستان به انرژی هستهای پس از استقلال این کشور بسیار حائز اهمیت است. در واقع باید گفت که استراتژی پاکستان بر پایه فعالیتهای هستهای در طول عملکرد آن، از جهتگیریهای مختلفی برخوردار بوده است، از این نقطه نظر میتوان دیدگاهها و فعالیتهای هسته پاکستان را به سه دوره که هر دوره شامل شاخصههای ویژه خود میباشد تقسیم کرد:
الف) دوره اول: دور شکل گیری و دیدگاه صلح جویانه هسته (1987-1971)
ب) دوره دوم: دوره حرکت به سوی تولید سلاح هستهای (1987-1971)
ج) دور سوم: دوره دستیابی به سلاح هستهای و نمایش قدرت (1988 تاکنون)
آن چه در دوره اول مد نظر قرار گرفته است، شکل گیری فعالیتهای هستهای پاکستان بر مبنای دیدگاه صلح جویانه و مسالمت آمیز این فعالیتها است، در این دوره 15 ساله که میتوان آن را به دو دوره کوچکتر تقسیم کرد جهت گیری این کشور بر پایه ساخت زیربناهای اساسی و حرکتهای استقلال طلبانه در زمینه مسائل هستهای است. از این دیدگاه، پاکستان در میان کشورهای اسلامی بینظیر و در میان کشورهای جهان سوم جایگاهی ویژه و در خور توجه دارد. در طی یک دوره ده ساله از 1956 تا 1965 پاکستان به طرز زیبایی بسیاری از مراکز تحقیقات هستهای خود را به وجود آورده و در طی همین مدت نیروی انسانی لازم جهت حرکت در این مسیر را آموزش داده و به خدمت گرفته است. از سال 1965 تا 1970 عملکرد برنامههای پاکستان در جهت ساخت و تجهیز مراکز مزبور به ثمر رسیده و در این دوره است که با توجه به فضای سیاسی منطقه به تدریج زمزمههای چرخش دیدگاهها به گوش میرسد، هر چند که عملاً فعالیتهای صلح آمیز هستهای ادامه مییابد.
در این دوره هیچ محدودیت ویژهای از طرف قدرتهای هستهای جهان مشاهد نمیشود و روح حاکم بر ارتباط پاکستان با کشورهای دیگر در زمینه تکنولوژی هستهای روح همیاری و همکاری متقابل است. دوره دوم فعالیتهای هستهای پاکستان، دوره حرکت به سوی تولید سلاح هستهای است، این دوره حاوی مجموعهای از تحریمها به ویژه از جانب آمریکا است و سیاست خارجی پاکستان به جهت فضای ژئوپلوتیکی منطقه و جهتگیری خاص فعالیتهای هستهای پاکستان بر پایه تسلیحاتی، دارای فراز و نشیبهای بسیار است. در این دوره است که همگام با ارتقای تکنولوژی هستهای از بعد تئوری و عملی و و کاربرد آن در صنایع، پزشکی و کشاورزی، به تدریج تهیه اورانیوم و پلوتونیوم تسلیحاتی و اجزای مختلف بمب اتمی شکل میگیرد. دوره سوم که از 1988 آغاز شده و تاکنون نیز ادامه یافته است دوره نمایش قدرت پاکستان با تکیه بر دستیابی به سلاح هستهای است.
این دوره که مجموعهای است پیچیده از سیاست خارجی پاکستان، با اعلام توانمندی این کشور در تولید سلاح هستهای آغاز میشود، در این دوره استراتژی هستهای پاکستان بر مبنای بازدارندگی هستهای توام با نوعی ابهام هستهای شکل مییابد و اگر چه این کشور در برابر تحریمهای متنوعی قرار میگیرد اما قدرتمندانه بر استراتژی خود تاکید میورزد، این دوره با آزمایشهای هستهای پاکستان در می 1998 که در جواب آزمایشهای هستهای هند صورت گرفت به نقطه اوج خود نزدیک میشود و با زدودن پردههای ابهام از سیاست هستهای پاکستان، این کشور را به عنوان یک قدرت هستهای مطرح میکند.
در این بررسی تحقیقاتی سعی وافری صورت گرفته که تقسیمبندی فوق به نحوی باشد که تحلیل و بررسی فعالیت های هستهای پاکستان آسانتر صورت گیرد، ذیلاً هر دوره به تفضیل مورد بررسی قرار میگیرد.
دوره اول؛ دوره شکلگیری و دیدگاه صلح جویانه هستهای 1970-1965
آنچه از مطالعه منابع مختلف در ارتباط با دیدگاههای هستهای پاکستان استنباط میشود آن است که بین سالهای 1965 تا سال 1970 عمده فعالیتها، اهداف و سیاستگذاریهای دولتمردان پاکستان در جهت استفاده صلح آمیز از انرژی هستهای بوده است. شاید یکی از دلایل عمده این استراتژی الگوی ویژه مصرف انرژی در این کشور میباشد. هشت سال پس از اعلام استقلال یعنی در سال 1955، دولتمردان اولین الگوی مصرف انرژی در پاکستان را تعیین کردند. مطابق این الگو حدود 5/10 درصد انرژی از سوختهای نفتی و گاز طبیعی، 7 درصد از زغال سنگ و 5/0 درصد از انرژی برق آبی بدست میآید که در مجموع 18 درصد انرژی این کشور از منابع تجاری تامین میشود، مابقی 82 درصد انرژی مورد نیاز از سوختهای غیرتجاری مثل چوب، ضایعات گیاهی و فضولات حیوانی بدست میآید.
همین مطالعات در سال 1962 انجام گرفت که مطابق گفته دکتر محمد یوسف اختلاف زیادی با الگوی رایج در سال 1955 ندارد.
وی این الگوی مصرف انرژی در پاکستان را نشانه عدم توسعه پاکستان میدانست به طوری که اعتقاد داشت؛ یک کشور کمتر توسعه یافته زمانی گفته میشود که وارد رشد اقتصادی شده است که نسبت مصرف سوختهای غیر تجاری به کل سوختها در آن کشور کمتر از 5/0 درصد باشد. از قرار معلوم ما راه زیادی را باید طی کنیم.
آنچه که در سالهای 1955 و 1962 انجام گرفت و آنچه که تحلیل گرانی چون دکتر محمد یوسف بر آن تاکید میکردند، همه حاکی از تمایل پاکستان به تغییر الگوی مصرف انرژی بود البته تغییر الگوی مصرف انرژی خواست اکثر کشورها به ویژه کشورهای پیشرفته بود و در این بین انرژی هستهای جایگاه خود را به عنوان یک منبع انرژی تجاری باز کرد به نحوی که اولین زیردریایی که با انرژی هستهای کار میکرد در سال 1955 به کار گرفته شد. از آن پس به تدریج نیروگاههای هستهای در نقاط مختلف جهان ساخته میشدند و این امر برای برخی کشورها چون آمریکا و فرانسه ضروری به نظر میرسید، به هر حال مصارف صلح آمیز انرژی هستهای در پزشکی، صنعت و کشاورزی باعث شد که یک توافق عمومی برای توسعه این انرژی صورت گیرد به نحوی که در سال 1953 آیزنهاور رئیس جمهور وقت آمریکا طرح خود را به نام اتم برای صلح به سازمان ملل ارائه داد و به منظور جلب حمایت دولتها از آن استفاده از انرژی اتمی در اهداف صلح جویانه برای همه دولتها و انتقال فن آوری برای این هدف را در آن گنجاند. این تمهید در چارچوب اساسنامه آژانس بینالمللی انرژی اتمی در 23 ماده در سال 1956 مورد تصویب قرار گفت، رویدادهای فوق و تاثیر عوامل مختلف از جمله معضل انرژی در پاکستان باعث شد که این کشور در مسیر استفاده از تکنولوژی هسته ای حرکت کند. ادامه دارد...