مترجم: مرجان یشایائی
انتخاب ایمن الظواهری در سمت رییس القاعده که روز پنجشنبه رسما اعلام شد، برای مسوولان ضدتروریست آمریکا خبری خوش بود. به باور آنان کاستیهای الظواهری در آینده یکی از عوامل تضعیفکننده القاعده خواهد بود.
آنچه آمریکاییها را دلگرم کرده به گفته رابرت گیتس، وزیر دفاع آن است که «الظواهری فاقد شخصیت کاریزماتیک بنلادن است، در ضمن شواهد نشان میدهند رویکرد بنلادن بیش از جانشین خود عملیاتی بوده، الظواهری ریشه مصری دارد و کمتر از سلف خود در پی جمعآوری شبهنظامیان از گوشه و کنار دنیاست.»
هفت هفته طول کشید تا القاعده به اجماع نظر برسد و رییس جدید خود را انتخاب کند. به نظر میرسد الظواهری نمیتواند الگویی الهامبخش برای شبهنظامیان جوان باشد و بیش از آنکه نظامی پرتجربهای باشد، اهل بحث و جدلهای فرساینده است و در سخنرانیهایی که تا به حال از او دیده یا شنیده شده بسیار مته به خشخاش میگذارد. کارشناسان القاعده در واشنگتن بیآنکه بیرحمی و ذکاوتش را دستکم بگیرند، عقیده دارند که وی از زمان زندگی در مصر همواره عنصری تفرقهانداز بوده و برای بسیاری در القاعده محبوب نیست. در همین حال برخی شبهنظامیانی که با او در ارتباط بودهاند، میگویند الظواهری میخواهد آنچه را از گذشتهاش به جا مانده کمرنگ کند و برای گسترش نفوذ القاعده با گروههای دیگر افراطی به مذاکره بنشیند.
وی که مبارزاتش علیه دولت سابق مصر را از 15سالگی شروع کرده از عوامل موثر در هدایت القاعده در کشتار آمریکاییهاست. اشتیاق شدیدش به این قساوت حتی پس از حملات 11سپتامبر و بعد از آنکه همسر و یکی از دخترانش در اولین حملات آمریکا در 2001 کشته شدند نیز فروکش نکرد.
درباره انتخاب الظواهری به رهبری القاعده یکی از گروههای جهادی روز پنجشنبه در وبسایت خود میگوید: تلاشهای اخیر ایمن الظواهری برای شکل بخشیدن دوباره به تصویر گروههای شبهنظامی از دلایل سپردن فرماندهی کل به اوست. رهبران القاعده از هر کسی که در راه اهداف جهادی تلاش میکند، حمایت میکنند. آنچه باعث تفاوت در مجاهدان میشود، تقوا و درستکاری است نه عرب یا غیرعرب بودن آنها.
الظواهری که همین هفته 60 ساله شد، پزشکی است که در خانوادهای محترم در مصر به دنیا آمد. او در دهه 80 در رژیم حسنی مبارک زندانی شد و مورد شکنجه قرار گرفت (فیلم او را هنوز میتوان در یوتیوب دید که از پشت میلههای زندان فریاد میزند). وی پس از آزادی از زندان در 1984 مصر را ترک گفت. در 1988 از عناصر اصلی پایهگذاری القاعده بود. در 1998 گروههای جهادی مصر را به این گروه پیوند داد و از همان زمان دست راست بنلادن شد.
رهبر جدید القاعده وارث تشکیلاتی مرکزی است که تحت فشاری کوبنده قرار دارد، هرچند دیدگاههایش از یمن تا شمال آفریقا و سومالی و کشورهای دیگر گسترش یافته و متحدان خطرناکی را به سمت او آورده. حملات موشکی آمریکا به مناطق قبیلهنشین پاکستان که یک بار به چند قدمی الظواهری نیز رسید، تا به حال بسیاری از رهبران القاعده را از پای درآورده و ارتباط، آموزش و برنامهریزیهای این گروه را با مشکلاتی جدی روبهرو کرده است.
بسیاری از کارشناسان میگویند در جریان خیزش مردم در کشورهای عربی القاعده تنها نظارهگر بوده و سرنگونی حسنی مبارک که از اهداف شخصی و خاص الظواهری شمرده میشده، بدون حضور او و به روشهایی که همواره محکومشان میکرده، انجام گرفته است.
در حاشیه ماندن القاعده در جریانات اخیر کشورهای عربی این تصور را به وجود میآورده که گروه باید به فکر انتخاب رهبری جوانتر و بانفوذتری میبود ولی با وجود تاکید القاعده بر قوانین داخلی و حفظ سلسلهمراتب ظاهرا شورای تصمیمگیرنده گزینهای جز انتخاب دست راست بنلادن نمیتوانسته داشته باشد. او تنها کسی است که از شهرتی برخوردار است و پل بین گذشته و حال به حساب میآید.
شبهنظامیان القاعده که از طریق تلفن در کشورهای مختلف مصاحبه کردهاند، میگویند برای یارگیری تلاشهایش را شروع کردهاند. الظواهری با بیان اینکه مدارس و مراکز خرید جزو اهداف نظامی نیستند، از مسلمانان کشورهای مختلف خواسته در حملاتشان خویشتندار باشند.
به نظر میرسد رهبر جدید میخواهد به سوی عملگرایی و اتحاد پیش رود. عمر بنلادن پسر رهبر سابق القاعده در کتاب خود با عنوان «بلوغ بنلادن» در نقل خاطرهای غمانگیز از الظواهری میگوید که یکی از دوستان نوجوانش از سوی چندین عضو القاعده در یکی از اردوگاههای این گروه مورد آزار جنسی قرار میگیرد، افراد متجاوز با تفریح و خنده از کل ماجرا عکس میگیرند. دیدن عکسها باعث خشم الظواهری میشود و او نوجوان را به اتهام لواط به زندان انداخته و محکوم به مرگ میکند. عمر بنلادن میگوید این دلیل او برای بریدن از پدرش و ترک افغانستان بوده است.