یمن از تجزیه تا جنگ داخلی
در شرایطی که جنوب و شمال یمن، شاهد دهه های متمادی تنش بین طرفین بوده، نقش قدرت های منطقه ای و فرامنطقه ای در دامن زدن به این تنش ها قابل تأمل است.
استعمار انگلیس در نوامبر 1967 جنوب یمن را بعد از دوره ای از مبارزات مردمی علیه استعمار پیر ترک کرد، اما این پایان ماجرا نبود و در حالی که عربستان تلاش می کرد جای پایی در یمن جنوبی باز کند این منطقه تحت نفوذ شوروی سابق قرارگرفت.
در حقیقت تجزیه یمن به دو بخش شمالی و جنوبی را می توان طرحی استعماری بعد از جنگ جهانی دوم دانست که در آن همان طور که کره شمالی و جنوبی، آلمان شرقی و غربی و... پا گرفت، یمن شمالی و جنوبی نیز به وجود آمد. منطقه ای که یکی حوزه نفوذ غرب به رهبری آمریکا و دیگری حوزه نفوذ قدرت های شرقی به رهبری شوروی سابق بود.
با به قدرت رسیدن «علی عبدالله صالح» به عنوان رئیس جمهور غربگرا و متمایل به عربستان سعودی، مشکلات مرزی بین صنعا و ریاض با امضای توافقنامه مرزی در تابستان سال 2000 حل شد و در خلا حضور اتحاد جماهیر شوروی سابق، یمن متحد شامل یمن جنوبی و شمالی زیر چتر آمریکا قرار گرفت.
روابط واشنگتن و صنعا تا جایی پیش رفت که حتی گمانه هایی مبنی بر ایجاد پایگاه نظامی ایالات متحده در این منطقه مطرح شد، موضوعی که «دیوید پترائوس» (یک مقام ارشد نظامی آمریکا) در آخرین واکنش ها آن را تکذیب کرد.
در ساختار سیاسی جمهوری یمن، 301 نماینده مجلس نمایندگان این کشور انتخابی هستند اما در شورای مشورتی، 111 نفر که انتصابی هستند، حضور دارند. صالح در 1999 رئیس جمهور منتخب یمن متحد شد. وی از 1978 رئیس جمهوری یمن شمالی بود و در سپتامبر 2006 در یک انتخابات جنجال برانگیز حکومت خود را تا سال 2013 تمدید کرد.
در فوریه 2011 و با اوج گرفتن تظاهرات مردمی علیه صالح، وی اعلام کرد در سال 2013 کناره گیری می کند. وی تحت فشارها در 23 آوریل 2011 از کناره گیری به شرط مصونیت وعده داد و در 18 مه 2011 با امضای یک توافقنامه با مخالفان برای کناره گیری، طی یک ماه اعلام آمادگی کرد.
صالح، درخواست شورای همکاری خلیج فارس را برای کناره گیری در عوض داشتن مصونیت و برگزاری انتخابات زودهنگام رد و در نهایت تلاش کرد با دامن زدن به جنگ داخلی، وضعیتی مشابه لیبی ایجاد کند اما وی بعد از زخمی شدن طی یک حمله خمپاره ای به کاخ ریاست جمهوری به عربستان گریخت و عبدربه منصور هادی معاون وی، جایش را گرفت.
تلاش آمریکا
صالح همواره از حمایت و پشتیبانی آمریکا بهره مند بوده است، اما همزمان با اوج گیری مخالفت ها با دیکتاتور یمن، مسئولان و به تبع آنها رسانه های آمریکایی اعلام کردند که ایالات متحده از سال ها قبل درپی یافتن فردی برای جایگزینی وی بودند اما چنین فردی را نتوانسته اند پیدا کنند.
در واقع آمریکا در خلال سال های گذشته همواره منافع خود را در این کشور مورد پیگیری قرار داده و گاه با نام تروریسم و برخی اوقات در پوشش برنامه های مختلف اقتصادی در این کشور اهداف خاصی را دنبال کرده است.
مجله «تایم» آمریکا نمونه ای از رسانه های غربی است که یمن را به خاطر داشتن نفت و تنگه عدن (که دروازه آسیا محسوب می شود) برای ایالات متحده دارای اهمیت ژئوپلیتیک می داند.
همچنین وبسایت «دیفنس پروفشنالز» (یک وب سایت تحلیلی وابسته به وزارت امنیت داخلی آمریکا) نیز در مطلبی با تیتر «تلاش های وزارت امنیت داخلی برای تقابل با تهدیدات پاکستان، یمن و سومالی» به نقل از «مارک کومانز» معاون امور بین الملل کمیته نظارت بر امنیت داخلی مجلس نمایندگان آمریکا نوشت: تروریست ها بدون توجه به مرزهای ملی عمل می کنند ولی حفاظت از آمریکا و مردم آن در مقابل تروریسم، پایه امنیت داخلی ما است و از بین بردن پناه گاه های تروریست ها، یکی از بهترین راه های فرسایش ظرفیت آنها برای عمل کردن به شکل مؤثر است.
این وب سایت به نقش آمریکا در ایجاد گارد ساحلی یمن و همچنین آموزش واحدهای مالی این کشور در زمینه مبارزه با تروریسم مالی نیز اشاره کرده است.
«گریگوری جانسون» محقق مطالعات خاور نزدیک دانشگاه «پرینستون» آمریکا و از تحلیل گران شورای روابط خارجی آمریکا نیز در گفت وگو با وب سایت این شورا درباره تحولات یمن گفت: درحالی که آمریکا از مهم ترین کمک کننده ها به یمن بوده، کمک های مزبور تحت تأثیر تهدیدات تروریستی همواره در نوسان بوده است و پس از فرار صالح، آمریکا نفوذ زیادی در یمن ندارد.
این تحلیلگر درکنار اعلام موافقت آمریکا با ایجاد شورای انتقالی به گستردگی نفوذ ریاض در یمن نیز اشاره کرد و افزود: نفوذ آمریکا نسبت به همسایگانی مثل عربستان که نه تنها روی قبایل یمن نفوذ دارد بلکه کمک های مالی زیادی به دولت مرکزی می کند، بسیار ناچیز است.
تحلیل گر شورای روابط خارجی آمریکا متذکرشد: گزینه های خوبی برای جایگزینی صالح از نگاه قدرت های خارجی وجود ندارد و طرح کناره گیری صالح با دادن مصونیت مورد حمایت آمریکا بود. اگرچه صالح، شرایط را فقط یک بحران داخلی قابل کنترل می دانست اما حتی باراک اوباما رئیس جمهوری آمریکا نیز خواستار رفتن صالح شده بود و در این راستا سفارت آمریکا در یمن مدتها در جست وجوی فردی به عنوان جایگزین صالح بود؟!
شبکه خبری «الجزیره» به نقل از «هیلاری کلینتون» وزیرخارجه آمریکا، تسریع روند انتقال قدرت در یمن را به نفع این کشور عنوان داشته است و «مارک تونر» سخنگوی وزارت خارجه آمریکا نیز این موضوع را تأیید کرد و گفت: زمان آن فرا رسیده است که روند انتقال مسالمت آمیز و دموکراتیک قدرت در یمن بدون صالح آغاز شود.
دیگر مقامات آمریکایی از جمله « جی کارنی» سخنگوی کاخ سفید نیز این موضوع را تأیید کرده اند. روزنامه «نیویورک تایمز» کناره گیری مسالمت آمیز صالح از قدرت به منظور فراهم شدن زمینه های تغییر آرام مطلوب ریاض و واشنگتن را آن قدر برای دولت اوباما مهم دانست که نوشت: احتمال دارد آمریکا پیشنهادات مالی را برای تشویق علی عبدالله صالح به کناره گیری نهایی از قدرت ارائه دهد.
توافق آمریکا، غرب و عربستان
علاوه بر آمریکا دیگر کشورهای غربی در برابر اقدامات ریاض در یمن سکوت کرده اند که به اذعان رسانه های عربی و برخی از مراکز خبری غربی این امر ناشی از توافق پنهان و آشکار میان مثلث آمریکا-غرب و عربستان است.
براساس این گزارش ها این اضلاع سه گانه اهداف خود را ازطریق شورای همکاری خلیج فارس دراین کشور عربی دنبال می کردند.
بر اساس گزارش الجزیره، پیش از فرار صالح از صنعا، آنگلامرکل صدراعظم آلمان، نیکولا سارکوزی، رئیس جمهور فرانسه، دیوید کامرون نخست وزیر انگلیس، سیلویو برلوسکنی نخست وزیر ایتالیا، خوزه لوئیس رودریگز زاپاترو نخست وزیر اسپانیا در بیانیه مشترکی اعلام کردند خواهان برقراری آتش بس در یمن براساس طرح شورای همکاری خلیج فارس هستند و حتی در بیانیه مزبور از پذیرفته شدن دیکتاتور سابق از سوی عربستان تقدیر شده است.
این درحالی است گروه های مخالف دولت صالح و مردم یمن که بارها مخالفت خود را با طرح شورای همکاری خلیج فارس اعلام کرده بودند، خواستار کنار رفتن صالح از قدرت و پیگیری قانونی و اعمال مجازات حقوقی علیه دیکتاتور یمن شدند.
اگرچه موضع مخالف غرب علیه مردم یمن در رسانه های این کشور مورد پیگیری دائمی است روزنامه انگلیسی گاردین در این زمینه در گزارشی خاطرنشان کرد: دیپلمات های کشورهای غربی تاکید دارند که لندن و واشنگتن بر برکناری علی عبدالله صالح از قدرت در مقابل تحت پیگرد قرار نگرفتن وی و دریافت تضمین های مالی اصرار ویژه ای داشتند.
در این زمینه همچنین رسانه های یمن پیش از فرار صالح از دیدار سفیران کشورهای اروپایی و سفیر آمریکا با مسئولان احزاب و مخالفان، خبر داده و از یک توافق پنهان بین ریاض، واشنگتن و صالح به منظور انتقال قدرت پرده برداشتند.
بحث ایجاد شورای انتقالی یمن برای فراهم کردن زمینه های برگزاری انتخابات و انتقال مسالمت آمیز قدرت در حالی محور موضوعات در این کشور بعد از فرار دیکتاتور شد که برخی تحلیلگران بین المللی و مخالفان یمنی، دخالت ریاض و واشنگتن را در این زمینه چالشی برای آینده دموکراسی در منطقه و زمینه ساز تداوم روند استبداد گذشته با تغییر شکلی صوری عنوان کردند.
اکثر مخالفان دولت صالح، دخالت عربستان و آمریکا را عامل اصلی در پیچیده شدن اوضاع در یمن اعلام کردند. آنها می گویند روند مداخله جویی در یمن توسط بیگانگان مسیر مصادره تحولات این کشور عربی را در جهت منافع آنها و نه مردم یمن پیش می برد.
«محمد نعمانی» از جمله روزنامه نگاران و مخالفان یمنی است که به رسانه های این کشور گفته است: اختلافات قبیله ای و نزاع جنوب- شمال در یمن معلول دخالت های عربستان بوده و هدف از دخالت های کنونی نیز منحرف کردن انقلاب از اهداف آن است.
وی امکان تشکیل شورای انتقالی در یمن را دور از ذهن ندانست ولی تاکید کرد: هسته های قبایل و افراد بانفوذ در نهادهای ارتش و سایر ارکان کشور که از سوی بیگانگان حمایت می شوند درصدد به دست گرفتن زمام امور کشور هستند وهدف آنها از این اقدام حفظ ساختار رژیم عبدالله صالح است.
این تحلیل گر، نقش عربستان در روی کارآمدن صالح و حفظ وی در سه دهه گذشته را یادآور شد و ابراز داشت: عربستان دخالت گسترده ای در تشکیل نظام سیاسی آتی در یمن دارد و درصدد است که نظام آینده همچنان در خدمت اهداف و منافع ریاض باشد.