سیدمحمد اصغری
اهمیت انتخابات شوراها:
بهر تقدیر، دیدگاه«تکلیفگرا» در مسائل اجتماعی و سیاسی، به «حضور» و اعلام رأی از منظر یک«وظیفهاجتماعی» و مسئولیت شهروندی مینگرد، و هر چند ممکن است این قبیل مشارکتها را، صرفاً تکلیف نشمرد، اما بگفته برخی از حقوقدانان نامدار بینالمللی آن را «حق وظیفی» مینامد. حقی که همراه و هماغوش با «وظیفه اجتماعی» است.
همین دیدگاه است که در مقوله نظارت عمومی و مسئولیت همگانی، یعنی همان مسئله بسیار عظیم امر به خوبیها و نهی از بدیها، انتقاد سازنده و اعتراض بمورد را تحت عنوان «امر به معروف و نهی از منکر»، نه تنها «حق» مسلمان یا حتی شهروند، بلکه «وظیفه» انسانی و اسلامی میشمرد و آن را بصورت یک «واجب» و حتی گاه «واجب عینی» بر عهده همگان مستقر مینماید. بر این بنیاد، حضور اقشار مردم در امر بسیار مهم، عظیم و گسترده انتخابات «شوراها» تنها یک «حق» محسوب نمیگردد که آن نیز یک وظیفه سنگین و عمده اجتماعی و یک «تکلیف عمومی» است و نهاد «بیعت» در فلسفه سیاسی و حقوقی ما، از قرنها قبل، گویای روشن حقیقت حضور و مسئولیت اجتماعی است.
در این فراز از تاریخ پر نشیب انقلاب که انتخابات بسیار عظیم و سرنوشت ساز «شوراها» را پیش روی داریم، لازم است قبل از بررسی مبانی فقهی و حقوقی و حتی تاریخی «شورا» و «تشاور»، به عظمت و اهمیت آن توجه کنیم. سربلند برآمدن در این انتخابات و پیروزی در ادامه و استمرار موفق این «تجربه»، گذر از مقطعی بسیار حساس، و قبولی در آزمایشی بس بزرگ و سرنوشتساز است. اهمیت و عظمت کار «شوراها» به دو لحاظ شایان توجه است. از یکسو برگزاری انتخاباتی که بقولی حدود، صدها هزار نفر، نامزد یا کاندیدا دارد که در رقابتی پرشور و پرتحرک وارد میدان یک «تکلیف عمومی» یا وظیفه اجتماعی بزرگی میشوند، کار سهل و آسانی نیست. کاری با اینهمه پهنا و سترگی بقول معروف: دل شیر میخواهد و تن ژندهبیل!؟ و یا به عبارت صحیحتر در این میدان، باید شور و نشاط «جوان» با تجربه و تدبیر«پیر» در هم آمیزد و بر این وظیفه قیام و اقدام نماید.
و از سوی دیگر: ادامه و استمرار موفق کار و وظایف «شوراها» و سرافراز برآمدن از این تجربه و آزمایش، تکلیف اجتماعی خردی نیست.
کمترین غفلت، تنگنظری، نزدیکنگری و خودمحوری (بجای خدامحوری) میتواند، چنان آفاق را بر مردم و مسئولین تنگ کند که در فرجام کار حاصلی جز، پشیمانی و حسرت و حرمان به چشم نیاید. خلاصه آنکه «شورا» چون شمار زیادی از مسائل اجتماعی، میتواند شمشیر دو دمی به حساب آید که اگر با حزم و «تدبیر» همراه باشد، سراسر لطف و رشد و کمال و زیبائی است و خدای ناخواسته، در صورتی که تنها منافعپست و زودگذر شخصی و گروهی، و خودمحوری و روابط سلطه و قدرتمداری، ملاک و مبنا قرار گیرد و هدف خدا محوری و مصالح اصیل مردم و انقلاب نباشد، همهاش قهر و جمود و یاس و حرمان و اختلاف خواهد بود.
چرا اینهمه اهمیت؟
علل و عوامل گوناگون و متعددی، ژرفا و عظمت انتخابات، و ادامه و استمرار کار شوراها را باعث میشود. این عوامل را میتوان بصورت زیر خلاصه کرد:
الف: نخستین تجربه:
عدم دخالت مردم در امر حکومت و اداره جامعه در کشور ما سابقه دیرپا و درازی دارد.
قدرتهای مستبد و غیر مردمی و زورمدار، در طول تاریخ همواره با حضور و آگاهی مردم مخالف بوده و در اکثر برههها اساساً «مردم» را در امور حکومت و سیاست به حساب نمیآوردهاند. و همانگونه که قبلاً اشاره کردیم، این استبداد و بیتوجهی به مردم در نظامهای غربی خشنتر و هولناکتر بوده است، تا جائی که در نظام «سرواژی» افراد و کارگران و کشاورزان چون ابزار، همراه با «زمین» خرید و فروش میشدهاند. در ایران، تا پیروزی انقلاب اسلامی، قدرتهای مستبد، حاکمیت کامل داشتند و آنچه مورد بحث و توجه نبود، همانا «حضور» و سهم مردم در حکومت و سرنوشت سیاسی جامعه بود.
به لحاظ تاریخی، در اسلام نیز جز زمان حیات و حضور پیامبر(ص) و حکومت کوتاه اما پرنور علیبن ابیطالب(ع) که مسئله«بیعت» و «شورا» و حق مردم بر حاکم و حکومت و مفاهیمی از این دست مطرح میشود، در عمل شاهان و خلفا، جز شمشیر و قدرت چیزی را نمیشناختند، و به هر صورتی که میخواستند با مردم رفتار میکردند.
در بین مذاهب اسلامی، البته وضع «شیعه» همانطور که تاریخ میگوید با دیگران فرسنگها فاصله داشت، و این قطعاً به پیروی از ائمه و آموزشها و تعلیمات، علی(ع) بوده است. امیرالمؤمنین در نامه خود به «مالک» در توصیف مردم تعابیر بسیار عجیب و شگفتانگیزی به کار میبرد که بخصوص با توجه به تاریخ و زمان و مکان، حقیقتاً، حیرتانگیز است. علی(ع)، در توصیف مردم میفرماید:
«و ان العامه من الامه، عمودالدین و کهفالمسلمین»!
ای مالک: توده مردم و عامه امت، عمود خیمه دین و دژ محکم و پناهگاه مسلمانان هستند! خود علاوه بر این قبیل تعابیر، اساساً نهاد «امت» در نظام اسلام و «امامت» خود دارای شخصیت حقوقی است که نشان از اهمیت و عظمت مردم و نقش آنها دارد.
انتخابات شوراها، و تأسیس این نهاد مردمی و جوشیده از «امت» در واقع، میخواهد به استبداد دیرپائی که قرنها حاکم بوده و حقوق مردم و امت اسلامی را نادیده میگرفته، خط بطلان بکشد، و صاحبان انقلاب را در سرنوشت خود و جامعه خود سهیم گرداند.
اما، باید توجه داشت که این همت و این گام مهم، هر چند مقدس است و از آرمانهای انقلاب اسلامی شمرده میشود، گام نخست است. پای نهادن در میدانی است که پیشتر «تجربه» نشده و به تعبیر دیگر «نخستین تجربه» مشارکت واقعی مردم در امر عظیم حکومت و تدبیر امور است، و همانطور که اشاره رفت،اگر حساب شده و سنجیده نباشد، خواه ناخواه مشکلاتی در پی خواهد داشت. عدم تجربه و نبودن مهارت، قطعاً، خود مشکلآفرین است و این واقعیت بر «ظرافت» کار شورائی میافزاید. از سوی دیگر، کار جمعی خود به تمرین و تلاش صمیمانه، صادقانه و در عین حال آگاهانه نیاز دارد، و انتخاب کنندگان باید با توجه به همین نکته، در انتخاب افراد دقت بیشتری به کار ببرند. و با تعهد و دلسوزی وارد این میدان شوند.