مهرداد محمدی ـ کارشناس مسایل ترکیه
ترکیه بعد از پیروزی در انتخابات 12 ژوئن یک دیپلماسی پرفشار را در منطقه شروع کرده است. در این رابطه احمد داوود اوغلو، وزیر امورخارجه ترکیه طی روزهای گذشته به مصر، لیبی و عربستان رفت و در نهایت به تهران آمد و مقامات ارشد جمهوری اسلامی ایران را به مدت سه روز ملاقات کرد.
در واقع این سوال مطرح است، چرا در دورهای که موج انقلابها و خیزشهای مردمی در کشورهای عربی شروع شده و هنوز ادامه دارد، ترکیه به سمت چنین دیپلماسی حرکت کرده است؟
نخستوزیر ترکیه، رجب طیب اردوغان در شب پیروزی انتخابات، سخنرانیای به این مضمون انجام داد که این پیروزی، پیروزی همه کشورهای مسلمان و منطقه است و طی آن به کشورهای منطقه از جمله بحرین، لیبی، مصر، تونس و در نهایت به فلسطین و غزه سلام داد.
سخنرانی وی حکایت از آن دارد که حکومت حزب عدالت و توسعه به رهبری اردوغان بهطور جدی تصمیم گرفته تا نقش یک میانجی یا بهتر بگوییم نقش یک ناجی را برای منطقه بازی کند. البته این ناجی از حمایت آمریکا که خود در برابر مشکلات منطقه به بن بست خورده و در منجلاب عراق و افغانستان دست و پا میزند برخوردار است.
البته نباید فراموش کرد که ترکیه زیر چتر پیمان آتلانتیک شمالی ناتو از حمایت اعضای این پیمان هم برخوردار بوده و قرار است بخشی از سپر دفاع موشکی ناتو و با تصمیم آمریکا در این کشور مستقر شود که خود جای بحث دارد.
ثبات منطقه در گرو توجه به ایران
ولی ترکیه یک مساله را قطعا در نظر دارد و آن، این است که این کشور بدون همکاری ایران که قدرتمندترین و بانفوذترین کشور در منطقه است، نمیتواند به این اهدافش دست یابد و میداند بدون ایران که هماکنون ریاست اوپک را بر عهده دارد و دارای بزرگترین ذخایر نفتی و گازی جهان به شمار میرود و ضمنا صاحب قدرت نظامی برتر در منطقه نیز است صلح و ثبات در منطقه پایدار نخواهد بود. به این سبب احمد داوود اوغلو، وزیر امورخارجه ترکیه در چارچوب سفر دورهایاش به منطقه پس از سفر به مصر، لیبی و عربستان سعودی برای دیداری سه روزه به ایران آمد و پس از دیدار با مقامات عالیرتبه ایران اذعان کرد که بدون جمهوری اسلامی برقراری صلح و امنیت در منطقه غیرممکن خواهد بود و همکاری با این کشور الزامی است.
مشکلات با همسایگان در سطح صفر
داوود اوغلو ارایهدهنده نظریه «مشکلات با همسایگان در سطح صفر» است و از این جهت میتوان گفت، سیاست خارجی ترکیه طی 10 سال اخیر ضمن مواجه شدن با تغییرات اساسی، شکل جدیدی به خود گرفته است. این درحالی است که تحولهای اخیر منطقه آشکارا روی اجرای این نظریه تاثیری منفی گذاشته، زیرا این کشور سعی دارد با اجرای سیاستهای چند جانبه و ورود به مسایل و مشکلات کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا در یک زمینه وسیع، خود را به عنوان میانجی و ناجی منطقه مطرح کند یا چه بسا آرزوی بازگشت به دوران طلایی امپراتوری عثمانی را در سر میپروراند.
با این اوصاف، ترکیه با کدام یک از کشورهای مسلمان میتواند همسو باشد و نظریه «مشکلات با همسایگان در سطح صفر» را پیگیری کند؟ موضعگیریهای این کشور در تنشهای منطقهای تا چه حد میتواند کارساز باشد؟ جواب این سوالها را در روزهای آینده باید بررسی کرد. ولی نمونه صریح و واضح این نوع موضعگیری، ایجاد اختلافنظر بین کشور ترکیه با ایران بر سر سوریه است و میتوان گفت، سفر داوود اوغلو به ایران بیشتر در همین زمینه خلاصه شده بود.
از سوی دیگر، روابط ایران و ترکیه در سطوح اقتصادی و تجاری روز به روز در حال گسترش است و بنابر گفته مسوولان، حجم تجاری دو کشور تا پایان امسال به بیش از 14میلیارد دلار خواهد رسید و برای رسیدن به حجم تجاری 30میلیارد دلار طی سالهای آتی، برنامهریزیهای جدی صورت گرفته است. در نتیجه هیچیک از دو کشور به هر دلیلی خواستار بر هم خوردن این رابطه که پس از سالها تنش به بهترین سطح رسیده است، نیستند.
بحران سوریه به نفع «پ.ک.ک» است
ترکیه در کنار موضعگیریهای سخت علیه سوریه آنچنان هم خواستار کنارهگیری بشار اسد از قدرت نیست. آنچه ترکیه را به تامل واداشته، شروع عدم ثبات سیاسی و اجتماعی در سوریه و در نتیجه شروع یک جنگ داخلی تمامعیار در آن کشور است، زیرا در آن صورت کشور سوریه به زمینهای مساعد برای فعالیتهای برونمرزی گروهک تروریستی پ.ک.ک تبدیل خواهد شد تا بتواند عملیات تروریستی خود را از کوههای قندیلی عراق به این کشور سوق دهد. ضمنا تشکیلات تروریستی پژاک هم از این زمینه بهرهمند خواهد شد.
ترکیه بیشتر از 20سال با تشکیلات تروریستی پ.ک.ک مشغول جنگ و نزاع است و اگر این تشکیلات تروریستی بخشی از مقر خود را به سوریه منتقل کند کنترل آن نه تنها برای حکومت حزب عدالت و توسعه بسیار دشوار خواهد بود و هزینههای سنگین مالی و جانی فزایندهای را برای این کشور به دنبال خواهد داشت، بلکه کشورهای همسایه را هم درگیر خود خواهد کرد.
از سوی دیگر، بنابر گزارشهای غیررسمی، حدود 11میلیون علویمذهب در ترکیه زندگی میکند و این کشور میداند در صورت سقوط حکومت اسد _که علویمذهب است_ سنیها، علویها را در این کشور قتلعام خواهند کرد. این موضوع بهطور مستقیم ترکیه را از لحاظ اجتماعی و سیاسی تحت فشار قرار خواهد داد. در حال حاضر دولت سوریه و سوریهای حامی اسد، از موضعگیریهای فعلی حکومت ترکیه خشنود نیستند و این موضوع در روابط درازمدت دو کشور تاثیری بسزایی خواهد داشت. وزیر امورخارجه ترکیه در ادامه سفر به کشورهای عربی قرار است در آیندهای نه چندان دور به کشور سوریه، اردن و بحرین سفر کند. نهایتا باید دید سفرهای متعدد به کشورهایی که دستخوش انقلابهای مردمی هستند چه ثمرهای برای ترکیه به ارمغان خواهد آورد.