سیدمحمدسعید مدنی
با پیام رهبر انقلاب و انجام سوگند، سومین دوره شوراهای اسلامی چند روزی است که در شهرها و روستاهای کشور کار خود را رسماً آغاز کردهاند. شوراهای اسلامی طبق اصل هفتم قانون اساسی به عنوان یکی از ارکان تصمیمگیری در اداره امور کشور در کنار سایر نهادهای حکومتی و نمادی از اعمال حق حاکمیت ملی در جمهوری اسلامی ایران به حساب میآید. اصل 100 قانون اساسی وظایف و کارکرد شوراها را بدین شرح مشخص کرده است: «برای پیشبرد سریع برنامههای اجتماعی، اقتصادی، عمرانی، بهداشتی، فرهنگی، آموزشی، و سایر امور رفاهی از طریق همکاری مردم با توجه به مقتضیات محلی اداره امور هر روستا، بخش، شهر، شهرستان یا استان با نظارت شورایی به نام شورای ده، بخش، شهر یا استان صورت میگیرد که اعضای آن را مردم همان محل انتخاب میکنند...» اصول یکصد و یکم تا یکصد و ششم قانون اساسی نیز به امر شوراها اختصاص دارد و جزییات بیشتری را درباره این نهاد مردمی شرح و تفصیل داده است. برای موفقیتآمیز بودن شوراها اشاره به نکاتی خالی از فایده نیست.
1ـ شورا و مشورت یکی از امور مورد تاکید و تایید دین مبین اسلام است که طی چند آیه در کلام خدا درباره آن تذکر و توصیه شده است و در متون دیگر اسلامی نیز شرایط تشکیل شورا، مشورتکننده، مشاور و موضوع مشاوره و... دقیقا مورد توجه قرار گرفته است. در سیره پیامبر اسلام(ص) مشاهده میشود که ایشان آنگاه که پای وحی و «نص صریح» در میان نبوده، در اکثر موارد و پیشامدهایی که موضوعی اجتماعی مطرح نبوده، در جهت رعایت مصلحت جمع و جامعه و برای اخذ بهترین تصمیم و رتق و فتق امور، عقلای قوم و بزرگان صاحبنظر و... را به جلسات مشورتی فرا میخواندند و در اینباره تا آنجا تاکید داشتند و به نظرات و تصمیمات مشورتی به اندازهای احترام میگذاشتند که گاه رأی جمع را بر رأی خود ترجیح میدادند و درباره اجرای آن دستور اکید میدادند. چنانکه در جلسه مشورتی که پیش از جنگ احد برپا شد، چنین شد و ایشان با احترام به رأی جمع، نظر خود را که مبنی بر «دفاع در شهر و اطراف آن» بود، عملی نکردند و جنگ در بیرون شهر مدینه و کنار کوه احد برپا شد و... بنابراین با مطالعه سیره و سنت رسول مکرم اسلام(ص) بدون تردید این نتیجه حاصل میشود که شورا و مشورت به عنوان یک «اصل» برای ایشان مطرح و یکی از برنامههای ثابت و تغییرناپذیر حضرت در اداره امور جامعه بوده است.
گذشته از شرع که حجت را بر اهلش تمام میکند، حکم «عقل» نیز همین است. عقل هم به ویژه در امور اجتماعی و آنجا که مصالح جمع مطرح است، «خرد جمعی» و رأی منبعث از آن را بر خودمحوری و «رأی فرد» ارجح میداند.
2ـ اصل شوراها، یکی از ایدههای اصیل انقلاب اسلامی مردم ایران است که از دوران مبارزات و پیش از سقوط رژیم خودکامه پهلوی، بارها از سوی بنیانگذار کبیر انقلاب بر آن تاکید شده و به عنوان یکی از راههای پیشبرد اهداف ملی و آرمانهای انقلابی و مشارکت مردم در سرنوشت خود و سازندگی و پیشرفت کشورشان از شعارهای رایج در جریان مبارزات انقلابی مردم ایران مطرح بود که بعد از انقلاب جزو اصلیترین مطالبات مردم درآمد. بر همین اساس بود که پس از پیروزی انقلاب و برپایی نظام جمهوری اسلامی، مجلس خبرگان اول که وظیفه تهیه و تدوین قانون اساسی را برعهده داشت، فصلی شامل چند اصل از این قانون را به شوراهای اسلامی و جایگاه و وظایف و کارکردهای آن اختصاص داد.
قانون شوراها در سال 61 از تصویب مجلس شورای اسلامی گذشت و پس از چند نوبت اصلاحات که آخرین آن در مجلس پنجم (سال 75) بود، اولین دوره انتخابات سراسری شوراهای اسلامی کشور در اسفندماه 1377 انجام شد. انتخاباتی که با حضور چشمگیر مردم بیدار ایران مواجه شد و مردم ایران در این صحنه نیز بار دیگر امتحان خود را به زیبایی و شکوه هر چه تمامتر پس دادند و نقش و مسئولیت خود را درباره انقلاب و کشور به بهترین وجه ایفا کردند.
3ـ در جمهوری اسلامی که نظام برآمده از انقلاب مردم قهرمان ایران است، همه پستها و مقامها و نهادها و تشکیلات، سنگر خدمت و عرصه خدمتگزاری به ملک و ملت است. «شوراها» نیز از این قاعده مستثنی نیستند. شوراها نیز علاوه بر اینکه به نوبه خود نشاندهنده جایگاه مردم و رای آنها در اداره مملکت است و انتخابات آن یکی از عرصههای «حضور مردم» در صحنه دفاع از انقلاب و کشور است خود فرصت مناسبی برای «خدمت» کردن است و کسانی که این توفیق را به دست میآورند و مردم با رأی خود به آنان اعتماد کرده و این فرصت را در اختیار آنها قرار داده، باید قدر آن را بدانند و نعمتی که به آنها داده شده به نقمت تبدیل نکنند و تمام هم و غم و وقت و انرژی خود را صرف انجام وظایف و عمل به وعدهها و خدمت به خلق خدا نمایند.
شاید لازم به توضیح نباشد که ارزش خدمت به مردم از نظر خدای سبحان و دین مبین اسلام، در مرتبه والایی قرار دارد تا آنجا که بسیاری از مفسران آیاتی را که درباره «یاری کردن خدا» آمده، مثل آیه «ان تنصرالله ینصرکم و یثبت اقدامکم» به خدمت به «خلق خدا» تفسیر و تعبیر کردهاند. علاوه بر این خدمت به مردم حتی مردمی که به قول مولای متقیان علی(ع) «اگر در دین با ما یکی نیستند، اما در آفرینش همنوع ما هستند.» یکی از بزرگترین عبادات و از کوتاهترین راههای نجات و رستگاری افراد است که کمتر عبادتی میتواند با آن برابری کند به طوری که بسیاری از عبادات در واقع مقدمه و آمادهسازی روحی و شخصیتی افراد است برای آنکه آمادگی و لیاقت خدمت به مردم را کسب کنند و نسبت به آنان به عنوان بندگان خدا مهر و عشق بورزند. بر همین اساس است که همه اولیا و انبیاء (علیهمالسلام) برای خودشان خدمتگزاری قائل بودند آن هم خدمتگزارانی که هر یک دردانههای خلقت بودند و به امر خدا در برابر خدمات بینظیر و بیبدیل خود، کوچکترین اجر و پاداشی از مردم طلب نمیکردند که: «قل لااسئلکم علیه اجراً...» و علیرغم سختیها و مصیبتها و شکنجهها و تبعیدها و... که از ناحیه صاحبان زر و زور و قدرتهای پلید متوجه آنها بود، کوچکترین منتی بر مردم نمیگذاشتند و... این است که میبینیم رهبری انقلاب چه در زمان امام راحل و چه در زمان فعلی، همواره بر اصل خدمت و خدمتگزاری مسئولان و مقامات و... تاکید داشته و بارها صریحاً اعلام کردند که عنوان «خدمتگزاری» را برای خود بهتر از «رهبری» میدانند.
4ـ امید است که اعضای محترم شورای سوم شهر و روستا با توجه به توصیههای رهگشا و حساس مقام معظم رهبری و با احترام به رای مردم و بالاخره با استفاده از تجارب و مقایسه عملکرد شوراهای اول و دوم، طی دوران مسئولیت جز به انجام خالصانه وظایفی که قانون برای آنها تعیین کرده و رعایت منافع مردم و کشور به چیزی نیاندیشند و اجازه ندهند مشغولیتهای شخصی، باندی و... آنها را از مسئولیت اصلی که برعهده دارند باز دارد. بدترین این مشغولیتها میتواند دخالت دادن انگیزهها و سلایق جناحی و حزبی باشد که رهبر انقلاب هم درباره این خطر بارها هشدار داده و آن را یکی از بزرگترین دلایل «ناکارآمدی» و به بیراهه رفتن شوراها اعلام کردهاند. متأسفانه در اینباره تجربه تلخ شورای اول پیش روی ماست که علیرغم پیام رهبری که آنها را از آفت جناحبازی و... آگاه و پرهیز میداد، بدین شرح که: «مناقشات سیاسی و جناحی و ورود در هر اقدامی که اعضای شورای اسلامی را از اتحاد عملی خود دور کند، برای شوراها مضر و نارواست.» (پیام رهبر انقلاب در هشتم اردیبهشت 78 به مناسبت آغاز کار اولین دوره شوراها) اعضای آن به ویژه در تهران شورا را به جای سنگر خدمت به مردم به عرصه درگیریهای شخصی و جناحی تبدیل کردند و در نهایت کار به آنجا کشیده شد که به دنبال اختلافنظرهای شدید بر سر گزینش شهردار و... وزارت کشور حکم به انحلال آن داد. هفته گذشته در آستانه شروع به کار شوراها در پیام رهبر معظم انقلاب باز هم شاهد این هشدار هستیم که: «دخالت جناحبندیها و انگیزههای حزبی و گروهی و شخصی و طایفهای در این وظیفه مهم زهر مهلکی است که شوراها را از کار میاندازد و آن را کمسود و گاه زیانبخش میسازد.» امید که این بار گوشها شنوا و عزمها برای خدمت جزم باشد.
۵ـ در پایان بار دیگر تاکید میکنیم که خدمت خالصانه و مدبرانه اعضای شوراها، هم وفاداری به امانتی است که مردم با رای خود برای چند سال به دست آنها سپردهاند و هم موجب میشود تا انگیزه و اشتیاق مردم برای حضور در انتخابات آینده شوراها و نظیر آن، مضاعف و پررنگتر شود. حضوری که یکی از دلایل اصلی پایداری انقلاب اسلامی در برابر تندباد حوادث و هجمه بیرحمانه دشمنان است. حضوری که به همین دلیل دشمن از آن در هراس است و طبیعی است که هر عملکرد و اقدامی از ناحیه هر کسی یا نهادی و... در جهت کمرنگ کردن این «حضور» صورت بگیرد، خواهناخواه آب در آسیاب دشمن ریختن و خیانت به میراث گرانقدر امام و شهیدان است. امام و شهیدانی که اگر نبودند و آن رهبری خالصانه و آن فداکاریها و جانبازیهای مخلصانه نبود این پست و مقامها و این فرصتهای خدمت و نجات هرگز نصیب کسی نمیشد....