«نگرانی من از این است که بنیادهای دینی در جامعه ما به شدت لرزان شود. منهای جناح بندی های سیاسی و برد و باخت های مقطعی نسبت به اصل تفکر دینی و دین در جامعه ما تردیدهایی ایجاد شده و با کمال تأسف برخی رفتارها و سیاست ها باعث تشدید این مسئله می شود که باید به این مسائل پرداخت.» این بخشی از اظهارنظرهای «سیدمحمد خاتمی» در جمع تعدادی از دانشجویان شیراز است. این اظهارنظرها آنها یی را که نسبت به سابقه خاتمی در این رابطه پیشینه ذهنی دارند، به تأمل وا می دارد.
خاتمی در بخش دیگری از صحبت های خود می گوید: «تهی شدن روح زندگی غربی از عرفان و معنویت و عدم توجه به عالم بالا و احساس غربت در دنیای سرا پا مادی مشکل امروز دنیای غرب است. ما به عنوان مسلمان خواستار آزادی، استقلال و پیشرفت سازگار با معیارهای دینی هستیم که نه جنبه های ملکوتی و عرفانی زندگی انسان لطمه ببیند و نه جنبه اجتماعی، سیاسی و اقتصادی جامعه».
نگاشته زیر درپی آن است تا ضمن تحلیل محتوای این اظهارنظرها، میزان صداقت موجود در آن را بررسی نموده و مخاطبان را در خصوص گذشته و آینده سیاسی خاتمی و اطرافیانش دعوت به قضاوت نماید.
«سید محمد خاتمی» گزینه ذخیره ای بود که در جریان فتنه پس از انتخابات، سعی کرد در مرز خطوط قرمز نظام قدم بردارد و هیچگاه چون کروبی و موسوی راه افراط را نپیماید. او هیچگاه از واژه «تقلب» استفاده نکرد و از موضعگیری آشکار و رسانه ای برضد ارکان نظام اجتناب ورزید. هدف نیز این بود که در صورت به ثمر نرسیدن توطئه 88، جریان اصلاحات مهره ای برای بازگشت به نظام در چنته داشته باشد و امروز در آستانه انتخابات مجلس نهم، زمان برای این بازیگر ناکام به سرعت در حال سپری شدن است.
نگارنده قصد ندارد داستان خیانت های خاتمی و نقش پر رنگش در فتنه 88 را بازگو کرده و به استناد این مطالب، نتیجه بگیرد که خاتمی نباید برگردد. روی سخن راقم این سطور با نظام جمهوری اسلامی است و می خواهد بابی اساسی درباره اینکه «چه کسانی صلاحیت حضور در ارکان سیستم را دارند»، گشوده و ضمن تبیین رابطه افرادی چون خاتمی با نظام، مخاطبان را درباره آینده سیاسی وی و یارانش دعوت به قضاوت کند.
پرسش این است: چه کسانی اجازه فعالیت در یک نظام سیاسی را دارند؟
اگر اشتباه نکنم، بهار سال 1385 بود که «جهانبخش خانجانی» مدیر کل روابط عمومی وزارت کشور در دولت اصلاحات برای یک مناظره در دانشگاه شهید رجایی حاضر شده بود. نگارنده دقیقاً همین سؤال را از وی پرسید و این چاشنی را بدان افزود که در کدام نظام سیاسی دنیا به حزبی چون «مشارکت» که کمر به براندازی سیستم بسته، اجازه فعالیت داده می شود؟ مخاطب این سؤال پاسخی نداشت و در عوض به نظام توصیه کرد که باید «سعه صدرش را بیشتر کند.»
این گفته هر چند بیشتر به مطایبه و لطیفه گویی می ماند اما حقیقت آن است که جریان برانداز که در فتنه 88 با تمام قوای خود به میدان آمد، تمام حسابگری هایش را بر همین «سعه صدر نظام» بنا کرده و آستانه تحمل بالای سیستم را فرصت بی نظیری برای سرنگون کردن آن می داند. اما به نظر می رسد هم اکنون و پس از تجربه فتنه 88، زمان آن فرارسیده باشد که در قد و اندازه این آستانه تحمل، تجدید نظر شود.
لیبرال ترین نظام های دنیا تنها و تنها به کسانی اجازه فعالیت در سیستم را می دهند که قواعد بازی را پذیرفته باشند و پا از چارچوب های تعریف شده نظام، بیرون نگذارند.
«سیدمحمد خاتمی» و یارانش به اصول بنیادین نظام جمهوری اسلامی اعتقادی ندارند. به راحتی می توان در گفته ها و نوشته های خاتمی مشاهده کرد که وی نظام کنونی ایران را نظامی مستبد معرفی کرده و سکولاریسم را راه رهایی از این وضعیت می داند.
او در جایی می گوید: «استبداد زدگی درد مزمن و مشترک جامعه ماست. عدم تأمل در این درد بزرگ تاریخی همه ما را به بیراهه خواهد برد» و به تازگی «ملت ایران یکصد و پنجاه سال است که خواهان آزادی و استقلال و پیشرفت است. از وابستگی و تحت سلطه حکومت های جبار بودن و اینکه نتواند حاکم بر سرنوشت خود باشد و وابستگی به بیگانه و دخالت بیگانگان در سرنوشت و از عقب افتادگی گریزان است». وی اعتقادی به مشروعیت الهی یک حکومت ندارد و «مشروعیت» همه قدرت ها را مستقیم و غیرمستقیم برآمده از «مردم» می خواند و در همین جاست که بر پیگیری سیاست های سکولاریستی از سوی خود نیز اعتراف می کند: «متأسفانه حتی مفاهیم غربی هم، وقتی به یک فضای استبدادزده پا می نهند، تحریف می شوند و اینکه در این مسیر سکولاریسم نیز مبدل به دین ستیزی می شود، از این قاعده برکنار نیست.»
تصوری که خاتمی از دین دارد، محدود شدن آن به حوزه شخصی و جزئی است. اساساً شگرد خاتمی برای نشان دادن ضرورت سکولاریسم آن است که همواره دین را با آزادی در تقابل قرار می دهد. او بارها می گوید: «دین و آزادی نباید مانع یکدیگر شوند» اما نه دین را تعریف می کند و نه آزادی را. در داخل کشور بارها و بارها تأکید می کند که رابطه دین و آزادی باید چنین و چنان باشد و «دین اگر در مقابل آزادی قرار گیرد، شکست می خورد» اما چون با شبکه «سی. ان.ان» به مصاحبه می نشیند، یکی از دلایلی که برای ستودن تمدن امریکایی ارائه می کند، نوع رابطه دین و آزادی است: «در امریکا هیچگاه آزادی و دینداری روبه روی هم قرار نگرفته بودند و حالا هم نگاه کنیم مردم امریکا اغلبشان مردم دینداری هستند و دین ستیزی در امریکا کمتر است. در عین حال آن نگاهی به دین که مایه و پایه تمدن «آنگلوامریکن» شده، آن دینی است که با آزادی سازگار است و من معتقدم که بشر اگر بخواهد خوشبخت شود باید کاری کند که هم معنویت دین را داشته باشد و هم شرافت و آزادی را».
از همین جا به راحتی می توان دریافت که خاتمی نه تنها از ایران اسلامی که از بشریت می خواهد که آن نوع رابطه ای را بین دین و آزادی برقرار کنند که در امریکا برقرار شده است.
آزادی و حد و مرز آن از مقوله های مرتبط با حاکمیت است و اتفاقی که در امریکا رخ داده و دین را در آن جا با آزادی کاری نیست، تفکیک حوزه دین از حوزه سیاست یعنی سکولاریسم است. خاتمی در این عقیده خود تا حدی پیش رفته که نه تنها برای ولایت فقیه، که فراتر از آن برای امام معصوم(ع) نیز، شأنی از شئون پاپ قائل بوده، رهبری و امامت را حق امام زمان(عجل الله تعالی) نیز نمی داند. وی می گوید: «در قرآن آیه ای است که شما زیاد آن را شنیده اید: «وَ نُریدُ أَنْ نَمُنَ عَلَی الَذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی اْلأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثینَ»؛ خداوند می فرماید: «من اراده کردم منت بگذارم بر کسانی که در تاریخ مورد ستم و رنج و حقارت واقع شده اند و آنان را امامان و میراث بران زمین قرار دهم.» تعبیر «امام قرار دادن» افرادی که مورد ستم قرار گرفته اند بسیار مهم است. در حالی که امام مورد نظر که مدار، محور، الگو و معلم جامعه است حضرت بقیه الله الاعظم(عجل الله تعالی) است، ولی تعبیر در این آیه این است که خود مردم امام می شوند و از مأمومیت و تابعیت خارج شده و آزاد می شوند که البته این امر منافاتی با محوریت امام معصوم(ع) ندارد.
طبق این تفسیر، نقش معصوم(ع) و البته ولی فقیه به «الگو و معلم بودن» محدود می شود، یعنی همان وظیفه ای که امروز در جوامع غربی به جناب «پاپ» سپرده شده است.
خاتمی می گوید: «مردم از مأمومیت و تابعیت خارج می شوند» و در حقیقت با تفسیر خود، آیه مورد نظرش را در تضاد با آیه شریفه «یا أَیُها الذینَ آمَنُوا أَطیعُوا اللهَ وَأَطیعُوا الرَسُول وأُولی الأَمْرِ مِنْکُمْ ؛ که مؤمنین را به اطاعت از خدا و پیامبر و اولی الامر دعوت کرده، قرار می دهد.» خاتمی با این نگاه، اساساً رهبری سیاسی-اجتماعی معصوم(ع) را نیز رد کرده و «امامت» را از حقوق و تکالیف امام نمی داند! البته بماند که استناد خاتمی به قرآن خود جای تعجب دارد. چرا که در دوره ای که «حسین حاج فرج دباغ» (سروش) قرآن را «آفریده پیامبر» و وحی را «الهام» و «همان تجربه ای که شاعران و عارفان دارند، اما در سطحی بالاتر» می خواند، خاتمی از علنی کردن این باور ابایی نداشته و می گوید: «این سخن عبدالکریم سروش و مجتهد شبستری که وحی الهام بر پیامبر بوده و ماهیت قرآن بر ما آشکار نیست و نمی توان به آن استناد کرد، درست است.»
نه تنها نظام سیاسی ایده آل خاتمی جمهوری اسلامی نیست، بلکه وی برای مبارزه با آن مدت هاست شمشیر می زند. زمانی که او در دهه 40 یعنی در اوج قدرت نمایی رژیم پهلوی بر مراکز آکادمیک به دانشگاه اصفهان رفت و در کلاس های درس فلسفه غرب نشست، رؤیای «سکولاریسم اسلامی» در ذهنش شکل گرفت و آرمان سال های بعد از انقلابش شد.
این جملات سیدمحمد خاتمی را با دقت بخوانید: «امروز به جرئت می توان گفت در زندگی قومی که عزم تعالی و پویایی کرده است هیچ تحول کارسازی پدید نخواهد آمد مگر آنکه از متن تمدن غرب بگذرد و شرط دگرگونی اساسی، آشنایی با غرب و لمس روح آن تمدن یعنی تجدد است. کسانی که با این روح آشنا نیستند هرگز به پدید آوردن دگرگونی سودمند در زندگی خود توانا نیستند.
سوگمندانه اقوامی نظیر ما هنوز از آن آشنایی محروم هستیم. توسعه به معنای امروزش، میوه یا شاخ و برگ تمدن جدید است. اگر آن تمدن آمده، توسعه هم خواهد آمد وبه این معنا سخن کسانی که می گویند ابتدا باید خرد غربی را پذیرفت تا توسعه بیاید سخن بیراهی نیست و این سخن را کامل کنم که علاوه بر خرد و بینش غرب باید منش غربی متناسب با این بینش را نیز پذیرفت.»
این سخنان و این نگاه، رویکرد دیروز، امروز و فردای خاتمی است و با اساسی ترین و ابتدایی ترین اصول نظام جمهوری اسلامی مبنی بر ضرورت حضور دین در عرصه سیاست و تبعیت مؤمنین از امام عصر(عجل الله تعالی) و نائب شان، در تضاد و تباین آشکار است. شخصیتی که قرآن را غیرقابل استناد، جمهوری اسلامی را مظهر استبداد، امام زمان(عجل الله تعالی) را یک معلم و مردم را امام و جدایی دین از سیاست را آرمان و پذیرش روش و منش غربی را راه سعادت می داند و می خواند، تردیدی نیست که در چارچوب های نظام جمهوری اسلامی نخواهد گنجید و جز برای «شکستن» وارد میدان نخواهد شد.
این است که اگر سعه صدر نظام تا آنجاست که می خواهد دشمنان شناخته شده اش را در آستین پرورده و شاهد تکرار فجایعی چون هشت سال تلاش برای براندازی از سنگر دولت و مجلس یا فتنه ای چون 88 باشد، به طور قطع خاتمی حق بازگشت، بازی و بازیگردانی دارد!