«رحمت الله عبدالله اف» کارشناس مسائل منطقه نیز، خاطرنشان کرد که سفر رئیسجمهوری ازبکستان به چین و توافقات مهمی که در زمینه توسعه همکاریهای اقتصادی و از جمله انرژی و سرمایهگذاری پنج میلیارد دلاری انجام گرفته، حساسیت واشنگتن را برانگیخت و بنابراین آمریکا با هشدار به اتباع خود برای سفر به ازبکستان از یکسو قصد دارد وانمود کند که اطلاعات مهمی در رابطه با برنامههای آتی مخالفین کریماف و به طور کلی گروههای تروریستی در منطقه در اختیار دارد و از سوی دیگر به سرمایهگذاران و جهانگردان کشورهای غربی و اروپایی نیز پیام دهد که ازبکستان کشور مناسبی برای همکاری نیست. وی افزود: البته تاشکند با توجه به تحولات کشورهای عربی و تلاشهای آمریکا و غرب برای مداخله در این تحولات، نمیتواند نسبت به این پیام بیتفاوت باشد.
این کارشناس برجسته، همچنین تصریح کرد که ازبکستان همزمان با شروع تحولات سیاسی در کشورهای عربی بلافاصله اقدام به تشدید تدابیر امنیتی کرده و رئیسجمهوری این کشور در مراسم جشن نوروز و سپس در سالروز پیروزی بر فاشیسم، مردم کشورش را به هوشیاری در برابر هرگونه تلاش برای ایجاد بیثباتی فراخواند.
صاحبنظران معتقدند که آنچه اسلام کریم اف را به واکنش واداشته، دعوت سازمان جوانان ازبک با نام «ایتر»از مردم ازبکستان برای راهپیمایی در میدان استقلال تاشکند که حدود 3 ماه پیش از طریق برخی رسانههای گروهی مطرح شد، بوده است.
چند هفته قبل هم در برلین، پایتخت آلمان، برخی احزاب و سازمانهای مخالف دولت کریم اف، «حرکت ملی ازبکستان» را با هدف ایجاد سیستم مبارزه متناسب با رژیم خودکامه تاشکند، ایجاد کردند.
«سانات کشکوم بایف» پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات استراتژیک ریاست جمهوری قزاقستان، معتقد است که تحولات خاورمیانه و شمال آفریقا، دولتهای آسیای مرکزی را نگران کرده است و آمریکا و غرب برای امتیازگیری بیشتر از ازبکستان، مخالفین این کشور را فعال کردهاند.
وی با اشاره به حوادث ازبکستان در سال 2005 (حادثه اندیجان) خاطرنشان کرد که آمریکا معمولا اقدامات خود را تحت پوشش رعایت حقوق بشر و دموکراسی مطرح کرده و به دنبال آن به طور غیر مستقیم و از طریق نهادهای مختلف تحولاتی را تحریک یا تأیید میکند.
وی بیان کرد که در صورت حمایت واشنگتن، مخالفین کریماف که عمدتا در غرب به سر میبرند، میتوانند دست به اقدامات افراطگرایانه بزنند.
کشکوم بایف، تمرین نحوه مقابله با راهپیماییهای احتمالی را توسط نهادهای امنیتی و انتظامی ازبک، در راستای احتمال تشدید اوضاع امنیتی ازبکستان و احساس خطر از این سو دانست.
کمترین و بیشترین تهدید
چنین به نظر میرسد که قزاقستان و ترکمنستان به دلیل شرایط خاص خود و همچنین وجود ذخایر فراوان طبیعی و به خصوص انرژی، از یکسو امکان حفظ تعادل در معامله با قدرتها را دارند و از سوی دیگر دارای ظرفیتهای مادی و مالی لازم برای کاهش پیامدهای نامطلوب افزایش قیمت سوخت و مواد غذایی هستند.
البته توسعه اقتصادی و اجتماعی قزاقستان بیشتر از سایر کشورهای منطقه بوده و مردم، با توجه به شرایط کشورهای همسایه، تمایل چندانی برای حرکتهای تند سیاسی ندارند.
با این وجود، کارشناسان معتقدند که بعضی از اقدامات دولت «آستانه» در زمینه مذهبی، میتواند برخی از جوانان را متمایل به گروههای افراطی دارای ریشههای غیربومی و غیرمنطقهای کند.
آنچه قابل ذکر است این که درباره احتمال تکرار حوادث کشورهای عربی در آسیای مرکزی، هم کارشناسان روسی و هم کارشناسان غربی، هیچ کشوری در این منطقه را، کاملاً مستثنی نکردهاند.
با این حال آنان معتقدند که در بین این کشورها، ترکمنستان با حداقل تهدید مواجه است. زیرا عشقآباد فعلا با توجه به اتخاذ موقعیت بیطرفی رسمی و وجود ذخایر سرشار انرژی خود، توانسته با تمامی طرفهای مهم خارجی کنار بیاید.
«ظاهر دولت»، استاد دانشگاه ملی تاجیکستان در اینباره تصریح کرد که دولت ترکمنستان نه فقط تسهیلاتی در زمینههای اجتماعی برای مردم فراهم کرده و برای کنترل قیمت مواد مختلف و به خصوص مواد غذایی اقدامات مهمی انجام داده، بلکه برخلاف سایر دولتهای منطقه، در داخل کشور هیچ مخالف سیاسی ندارد و از خارج نیز از این ناحیه احساس نگرانی جدی نمیکند.
تحلیلگران خارجی، تاجیکستان و قرقیزستان را، بیش از تمامی کشورهای آسیای مرکزی با احتمال وقوع بی ثباتی مواجه میدانند.
آنان معتقدند که در قرقیزستان احتمال وقوع مجدد درگیریهای قومی متصور است و در صورت تحقق چنین مسئلهای کشورهای منطقهای و فرامنطقهای نیز دخالت خواهند کرد.
این کارشناسان، اقدام اخیر دولت قرقیزستان را در اعزام نیروی نظامی و انتظامی به استانهای جنوبی در همین راستا ارزیابی میکنند.
این صاحبنظران همچنین معتقدند که مواجه بودن تاجیکستان طی دو سال گذشته با گروههای مختلف که از سوی «دوشنبه» گروههای تروریستی و افراطی مرتبط با القاعده و طالبان معرفی میشوند نیز از آن جمله هستند.
تضاد اسلامخواهی با افراطگرایی
قدرتهای غربی به خصوص آمریکا تلاش میکنند تا تحولات کشورهای عربی را بیارتباط با اسلامخواهی مردم جلوه داده و دلیل قیام مردم را فقط مشکلات اقتصادی و اجتماعی قلمداد کنند؛ مسئلهای که کارشناسان روسی و غربی بر آن تکیه دارند، حال آن که در تحولات کشورهای عربی، مساجد و بویژه نمازهای جمعه نقش هدایتکننده داشتهاند.
بنابراین آمریکا و غرب نه فقط اسلامخواهی ملتهای خاورمیانه و شمال آفریقا را منکر شدهاند، بلکه نسبت به احتمال وقوع اغتشاشات در آسیای مرکزی با محوریت گروههای افراطی هشدار میدهند.
در این منطقه به استثنای تعداد محدودی از تحلیلهای مستقل، مابقی رسانهها از گزارشهای رسانههای خبری آمریکا، غرب و روسی همسو با آنان که اهداف خاص خود را دارند، استفاده میکنند.
بنابراین در چند ماه اخیر تلاش میشود تا نقش واقعی ملتهای مسلمان در تحولات آفریقای شمالی و خاورمیانه کمرنگ جلوه داده شده و با وجود ضعفهای زیاد مدیران مادامالعمر کشورهای عربی، این ذهنیت برای جوامع منطقه را ایجاد کنند که هم در آمادهسازی این تحولات و هم در برکناری رهبران دیکتاتور کشورهای عربی، نقش آمریکا بسیار موثر است.
«حسین اسوبعلی اف» پژوهشگر مسائل سیاسی و مذهبی منطقه در پاسخ به این پرسش که بزرگ جلوه دادن نقش آمریکا در تحولات عربی و تاکید بر احتمال تکرار این تحولات در آسیای مرکزی، چه اهدافی را دنبال میکند، معتقد است: با وجود این که آمریکا در وهله اول پیدایی این تحولات، غافلگیر شده بود، ولی به تدریج تلاش کرد تا بخشی از آن را در راستای منافع خود تغییر دهد.
بنابراین، هدف آمریکا از کشیده شدن این وقایع به آسیای مرکزی، از یکسو برای ترساندن دولتهای منطقه و از سوی دیگر برای وادار کردن آنان به عقبنشینی در برابر منافع آمریکا است.
اسوبعلیاف با اشاره به این که منافع ژئوپلیتیک غرب و آمریکا ایجاب میکند که در تحرکات سیاسی و امنیتی آسیای مرکزی، نقش گروههای افراطی دینی برجسته شود، خاطرنشان کرد که آنچه نگرانکننده است، تلاش دولتهای منطقه برای مقابله با روند اسلامخواهی جوامع است.
وی تصریح کرد که هنوز پس از گذشت 20 سال از استقلال کشورهای آسیای مرکزی، دولتهای منطقه، به سبب توجه کمتر به این مسأله، در مسیر منافع دیگران قرار گرفته و با ارزشهای اصیل فرهنگی و اعتقادی جوامع خود به مقابله پرداختهاند.
«ظاهر دولت» استاد دانشگاه ملی تاجیکستان با تأکید بر ضرورت تفکیک روند اسلامخواهی مردم از بحث افراطگرایی، خاطرنشان کرد که ایجاد محدودیت در انجام شعائر دینی، جلوگیری از حجاب دختران دانشجو و زنان شاغل در موسسات دولتی، ممانعت از حضور کودکان و نوجوانان در مساجد، جلوگیری از تحصیل دانشجویان در دانشگاهها و موسسات آموزشی کشورهای اسلامی و فراخوانی آنان، جلوگیری از موعظه در مراسم سنتی و ممانعت از توزیع سیدیهای سخنرانی شخصیتهای بانفوذ مذهبی، بهانه مناسب را به گروههای افراطی دینی خواهد داد تا به جذب بخشی از مردم و به ویژه جوانان اقدام کنند. رسانههای گروهی، از فشار دولت ازبکستان طی هفتههای اخیر برحوزههای دینی، از جمله بازرسی شدید کتابفروشیهای دارای کتب اسلامی از سوی نهادهای امنیتی و اخراج برخی شخصیتهای دینی ازبک که تحصیلکرده کشورهای خاورمیانه بودند، سخن گفتهاند.
این رسانهها، برکناری «سیدجمال مسیداف» معاون دانشکده اسلامی تاشکند و «نجمالدین حسناف» امام جمعه مسجد «جورهبیک» و «جبارعلی نورمتاف» امام جمعه مسجد «یلانگاچ» را به عنوان نمونه ذکر کردهاند.
رابطه بیثباتی آسیای مرکزی با تحولات افغانستان
کارشناسان به طور کلی معتقدند که در آسیای مرکزی، هیچ حرکت تند سیاسی، مذهبی و امنیتی بدون نقش عامل خارجی انجام نخواهد شد.
«الکساندر کنیازف» کارشناس مسائل منطقه و پژوهشگر ارشد انستیتوی شرقشناسی آکادمی علوم روسیه بر این اعتقاد است که بیثباتی در منطقه، بیارتباط با تحولات افغانستان نخواهد بود، زیرا میان حرکت اسلامی ازبکستان و گروه طالبان ارتباط وجود دارد و در ترکیب این حرکت نیز نمایندگان اقوام آسیای مرکزی و حتی فراتر از آن، حضور دارند.
به نظر وی، چنانچه در آسیای مرکزی و به طور مشخص در ازبکستان، قرقیزستان و تاجیکستان اتفاقی بیفتد، به طور قطع با افغانستان و طالبان ارتباط پیدا خواهد کرد.
به علاوه وی معتقد است که سازمانهای اطلاعاتی آمریکا و انگلیس، روند ارتباط دادن تحولات آتی منطقه با افغانستان را مدیریت خواهند کرد.
کنیازف با اشاره به این که هر نوع بیثباتی و هرج و مرج در آسیای مرکزی در راستای منافع ژئوپلیتیک واشنگتن خواهد بود، خاطرنشان کرد که آمریکا برای کنترل ذخایر سرشار انرژی، اعمال فشار روی چین، روسیه و ایران را دنبال خواهد کرد.
مدیران آینده آسیای مرکزی
«رحمت الله عبدالله اف» کارشناس مسائل سیاسی آسیای مرکزی در «دوشنبه» نیز با تأیید نظر اسوبعلیاف تصریح کرد که با وجود انتقادات برخی سیاستمداران و نهادهای آمریکایی از نظامهای خودکامه در آسیای مرکزی، میتوان پیشبینی کرد که در مرحله فعلی، تعویض مدیریتها در دستور کار واشنگتن نیست، زیرا چنانچه در حال حاضر یا حتی در آیندهای نزدیک چنین اتفاقی بیفتد، باز هم به معنای به قدرت رسیدن نسلی خواهد بود که دارای اندیشه و تفکرجهانبینی زمان شوروی است.
به عقیده این کارشناس، آمریکا تغییر نسل مدیریتی را در شرایطی میخواهد، که به سود واشنگتن تمام شود و طی 10-15 سال آینده در سطوح مختلف مدیریتی، نسلی روی کار خواهد آمد که تحصیلکرده دانشگاههای کشورهای خارجی و عمدتا غرب و اروپا بوده و ارزشهای سیاسی و فرهنگی غرب را قبول خواهند داشت.
از سوی دیگر افزایش تعداد تحصیلکردههای مراکز آموزشی غربی که از سوی آمریکا به عنوان ظرفیت آینده اعتراضات در منطقه شناخته میشوند، آسیای مرکزی را در راستای منافع غرب قرارخواهد داد.
ظاهر دولت، استاد دانشگاه ملی تاجیکستان اگرچه تلاشهای آمریکا برای تقویت نفوذ سیاسی، نظامی و امنیتی در آسیای مرکزی را واقعیتی غیرقابل انکار میداند، ولی معتقد است که برخلاف کشورهای عربی، در آسیای مرکزی مخالفینی مقتدر وجود ندارند و منافع گروههای عمده سیاسی و مالی به طریقی برآورده شده است.
وی با مثال زدن قرقیزستان خاطرنشان کرد که مردم به این نتیجه رسیدهاند که اغتشاشات سیاسی، نتایجی برای بهبود زندگی آنان ندارد.
این استاد دانشگاه ملی تاجیکستان همچنین تصریح کرد که ظرفیت اعتراضات مردمی در آسیای مرکزی، همچون خاورمیانه و شمال آفریقا نیست، زیرا در آن کشورها تحولات به سرعت بر دیگری موثر واقع شد، ولی وقوع دو انقلاب در قرقیزستان، تغییری در کشورهای همسایه ایجاد نکرد.
کارشناسان معتقدند که دولتهای آسیای مرکزی به سبب فقدان برنامههای جامع ملی در عرصههای مختلف سیاسی، اقتصادی و فرهنگی و همکاری لازم با اقشار و گروههای مختلف جامعه، بیشتر وابسته به عامل خارجی هستند.
تاجیکستان و بازی ژئوپلیتیک ابرقدرتها
چندی پیش همزمان «سرگئی ناریشکین» رئیس دفتر ریاست جمهوری روسیه، «آناتولی سردیوکوف» وزیر دفاع این کشور و «ویلیام براون فیلد» دستیار وزیر امور خارجه آمریکا در زمینه مبارزه با قاچاق مواد مخدر و گسترش بزهکاری، به عنوان رؤسای دو هیأت نظامی ـ سیاسی روسی و آمریکایی وارد دوشنبه پایتخت تاجیکستان شدند و با مقامات این کشور مذاکره کردند.
هر دو هیات یاد شده، به مسائل حفاظت از مرز و استقرار پایگاههای نظامی خود در خاک تاجیکستان علاقهمندی نشان دادند.
جالب توجه است در حالیکه امامعلی رحمان'، رئیسجمهوری تاجیکستان با «ناریشکین» و «سردیوکوف» دیدار داشت، هیات آمریکایی برای بازدید از مرزهای جنوبی تاجیکستان سفر کرد. رئیسجمهوری با او نیز ملاقات کرد.
«ویلیام براون فیلد»، دستیار وزیر امور خارجه آمریکا، در مراسم افتتاح سربازخانههای دسته مرزبانی«شهرآباد» و پایگاه جدید «یخچی-پون» شرکت کرد که اداره نظارت بر مواد مخدر و حفاظت از نظم عمومی آمریکا، برای ساخت آنها 6/1 میلیون دلار هزینه کرده بود.
این اولین طرح آمریکاییها برای توسعه نفوذ سیاسی و نظامی خود در کشورهای آسیای میانه نیست که در مرز تاجیکستان با افغانستان اجرا شده است.
شش سال قبل مرزبانان روس از این منطقه خارج شدند و بعد از آن آمریکاییها به نوسازی پاسگاهها و سلاحهای نیروی مرزبانی تاجیکستان پرداختند.
بیانیه مطبوعاتی سفارت آمریکا در تاجیکستان نشان میدهد که این کشور از سال 1992 میلادی تاکنون، بیش از 984 میلیون دلار در برنامههای مساعدت به توسعه سازمانهای انتظامی و امنیتی تاجیکستان سرمایهگذاری کرده است.
در همان حال در شهر دوشنبه، موضوع همکاری نظامی بین دو کشور و سفر شهریور ماه امسال دیمیتری مدودفبه تاجیکستان مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت.
با وجودی که سردیوکوف بعد از پایان مذاکرات، از گفتگو با خبرنگاران خودداری کرد، اما فقط ناریشکین مطالب خوشبینانهای را بر زبان آورد، هر چند که بعضی نکات همچنان مبهم باقی ماند.
وی گفت: اسنادی که قرار است در جریان سفر مدودف امضاء شود، تعیین شده که شامل برنامه همکاریهای اقتصادی دوجانبه در سالهای 2011 تا2014 و موافقتنامه درباره همکاری بین تاجیکستان و روسیه در زمینه حفاظت از مرز است.
ناریشکین ضمن اشاره به استقرار پایگاه 201 روسیه در تاجیکستان گفت که به طرفین دستوراتی در رابطه با وضع حقوقی و ادامه استقرار پایگاه در تاجیکستان داده شده است.
وی گفت: فکر میکنم که این کار نه فقط به نفع روسیه، بلکه به نفع تاجیکستان نیز هست.
«آلکساندر کنیازف» پژوهشگر ارشد انستیتوی خاورشناسی روسیه در این زمینه بر این باور است که خوشبینی ناریشکین روشن نیست، زیرا ما شاهد محدود شدن عرصه منافع روسیه در تاجیکستان و در سراسر این منطقه هستیم.
به گفته او، آمریکاییها که خروج نیروهای خود را از افغانستان اعلام کردند، حضور خود را در تمامی جمهوریها تقویت میکنند. واحدهای آمریکایی مرز ازبکستان و افغانستان و بخش عمده مرز تاجیکستان و افغانستان را از داخل خاک افغانستان کنترل میکنند. مذاکرات برای استقرار تأسیسات بزرگ جدید آمریکا در تاجیکستان و قرقیزستان جریان دارد.
وی ادامه داد: از جمله قرار است پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه «باتکن» قرقیزستان، در«عینی » و «فخرآباد» تاجیکستان و احتمالا در «مرغاب و پامیر» در نزدیکی مرز با چین مستقر شوند.
کنیازف در ادامه به افزایش سفرهای دیپلماتها و نظامیان آمریکایی به دوشنبه نیز اشاره کرد و افزود: مذاکرات ناریشکین و سردیوکوف در این شرایط با موفقیت کمی همراه بوده است.
«لئونید ایواشوف» رئیس آکادمی مسائل ژئوپولیتیک روسیه با این نقطه نظر موافق است و میگوید: از یک سو چین است که روسیه را از آسیای مرکزی اخراج میکند(چین بعد از قتل اسامه بن لادن، پاکستان را حوزه مسئولیت خود اعلام کرد) و از سوی دیگر ایالات متحده آمریکا (با شدت بیشتر) همین کار را میکند.
وی تصریح کرد: معادلات منطقهای تغییر میکند، ضمن آنکه واشنگتن برای تأمین حضور نظامی خود (که عامل اساسی است)به هر وسیله ممکن نخبگان محلی را زیر کنترل خود در میآورد.
به باور ایواشوف، تاجیکستان که در حالت بحران به سر میبرد و با توجه به سرد شدن روابط با روسیه، موجبات حضور بلندمدت آمریکا در خاک خود را فراهم میکند. به زودی تمامی کشورهای منطقه از افغانستان تا ترکمنستان مملو از پایگاههای نظامی غیر روسی خواهند شد و دوشنبه هم این واقعیت را درک کرده است.
مدیر مرکز مطالعات راهبردی وابسته به رئیسجمهوری تاجیکستان در این خصوص بر این باور است که اکنون این منطقه برای غرب اهمیت زیادی یافته است. منافع آمریکا و اروپا در آسیای مرکزی توسعه خواهد یافت. دوشنبه میتواند شیوه جدید سازنده روابط با شرکای خود و از جمله با روسیه را پیدا کند.
«سهراب شریفاف» معتقد است که تاجیکستان باوفاترین متحد نظامی مسکو بوده به طوری که از زمان شوروی سابق تاکنون، پایگاه نظامی 201 روسیه بدون پرداخت اجاره در این جمهوری مستقر شده است. مجتمع فیبر نوری «اکنو» در «نورک» تقریبا رایگان در اختیار روسیه گذاشته شد، در حالی که این واحد میتوانست هر سال به تاجیکستان سود بدهد، ولی ما در عوض چه چیزی دریافت کردهایم؟ اکنون دوشنبه از مسکو هیچ انتظاری ندارد، زیرا میفهمد که مسکو وعدههای خود را هرگز اجرا نخواهد کرد'.
شریفاف اظهار داشت: اگر مسکو به ادامه حضور پایگاههای خود در تاجیکستان علاقهمند باشد، باید ما به ازاء آن را پرداخت کند.
وی گفت: طرف تاجیک اعلام کرد که اگر فرودگاه «عینی» را میخواهید، بابت آن پول بپردازید. همان طور که به قزاقستان و جمهوری آذربایجان حق اجاره میدهید. چرا مسکو نمیخواهد به تاجیکستان چیزی بپردازد؟ مسکو به شرایط دوشنبه رضایت نمیدهد. ادامه دارد...