گرچه نیروهای نظامی آمریکایی حاضر در عراق، باید براساس توافقنامه امنیتی که حدود سه سال پیش به امضای مقامهای ارشد دو کشور رسید، بهطور کامل خاک عراق را ترک کنند، اما رایزنیها و فشارهایی در جریان است که بخشی از این نیروها در این کشور بمانند.
بر اساس توافقنامه امنیتی بغداد ـ واشنگتن که در سال 2008 به امضا رسید، تمامی 46 هزار نفر باقیمانده از 170هزار نیروی نظامی آمریکا که با حمله به عراق در سال 2003 وارد این کشور شدند، باید طبق برنامه زمانبندی شده تا پایان سال 2011 (10دی 90) از این کشور خارج شوند و فقط 200 نفر از آنها در قالب شخصیتهای دیپلماتیک در سفارت آمریکا حضور داشته باشند. با این وجود طی هفتههای اخیر رایزنیهایی انجام شده که حدود 10 هزار نفر از این نیروها، دستکم تا سال 2016 در عراق بمانند.
در این رابطه، چندی پیش نیز «لئون پانتا» وزیر جدید دفاع آمریکا، در سفری سه روزه به عراق با مقامهای ارشد این کشور در خصوص فراهم کردن ساز و کارهای باقی ماندن بخشی از نیروهای آمریکایی پس از پایان سال جاری میلادی رایزنی و گفت وگو کرد.
وزیر دفاع آمریکا در این سفر اعلام کرد که بغداد باید هرچه سریعتر موضع خود را در خصوص موضوع باقی ماندن بخشی از نیروهای آمریکایی در عراق اعلام و در صورت نیاز، باید فوراً به آمریکا تقاضای رسمی ارائه کند، چرا که این موضوع نیازمند درخواست رسمی از سوی دولت عراق و موافقت پارلمان است. گرچه ادعا میشود باقی ماندن نظامیان آمریکایی در عراق با هدف آموزش نیروهای عراقی و توانمندسازی آنها در حوزههای نظامی و امنیتی است، اما به نظر میرسد نگرانی ادعایی از نفوذ ایران در عراق و نیز تحولات اخیر در خاورمیانه که معادلات امنیتی در این منطقه را رو به تغییر برده است، دو عامل اصلی تمایل آمریکاییها برای باقی ماندن نیروهایشان در عراق است.
با وجود فشار آمریکاییها و تمایل برخی از گروههای عراقی برای تمدید توافقنامه امنیتی بغداد ـ واشنگتن و باقی ماندن نظامیان آمریکایی در عراق، اما ترکیب ناهمگون کنونی در دولت و نیز تضاد منافع و رویکردهای گروههای مختلف عراقی، باعث شده تصمیمگیری در این خصوص با دشواریهایی روبرو شود. با وجود اینکه برخی از چهرههای نظامی عراق از جمله «بابکر شوکت زیباری» رئیس ستاد مشترک ارتش، بارها از ضرورت باقی ماندن بخشی از نیروهای آمریکایی برای آموزش و کمک به نیروهای عراقی به ویژه در حوزه هوایی و حفاظت مرزی سخن راندهاند و برخی دیگر از گروهها از جمله کردها نیز موافق این مسأله هستند، اما به نظر میرسد دولتمردان عراقی و به ویژه شخص نوری مالکی هیچیک نمیخواهند مسئولیت طرح درخواست رسمی برای باقی ماندن نیروهای آمریکایی در عراق را به تنهایی به دوش بکشند. به ویژه که این موضوع میتواند باعث بروز اختلافهای جدی نخستوزیر عراق با دو گروه جریان صدر (شیعه) و حزب اسلامی (سنی) که از مخالفان باقی ماندن نیروهای آمریکایی هستند، شود.
به گزارش آسوشیتدپرس، «علی الشلاه» عضو ائتلاف دولت قانون (به رهبری نوری مالکی)، در این باره گفت: تمامی گروههای سیاسی باید بخشی از این تصمیم باشند. ما نمیخواهیم به تنهایی مسئولیت چنین تصمیم خطرناک و سرنوشتسازی را بر عهده بگیریم.
هم اینک گروههای عراقی در زمینه مسائلی همچون وظایف شورای سیاستهای راهبردی که ریاست آن به جناح العراقیه (به ریاست ایاد علاوی) داده شده، تعیین تکلیف وزارتخانههای بدون وزیر دفاع، کشور و امنیت داخلی و نیز سرنوشت شهر کرکوک اختلافهای، بسیاری دارند. بدون شک گروههای عراقی پیش از توافق بر سر این موضوعات که به نوعی سهمبندی قدرت را شفافتر میکند، نخواهند توانست بر سر موضوع رفتن یا باقی ماندن نیروهای آمریکایی به توافقی دست یابند. جلال طالبانی، رئیسجمهوری عراق، یک روز پیش از ورود وزیر دفاع آمریکا به عراق گفت که گروههای سیاسی عراقی در نشست خود در این روز، مقرر کردند که طی هفتههای آینده، نظر و موضع قطعی خود را در خصوص باقی ماندن یا رفتن نیروهای آمریکایی پس از سال 2011 اعلام کنند. وی چندی بعد نیز با رد برخی اخبار درباره موافقت مجلس نمایندگان عراق با باقی ماندن 20 هزار نظامی آمریکایی پس از پایان مأموریت آنان در عراق در پایان امسال، تمدید توافقنامه امنیتی میان بغداد و واشنگتن را امری غیر ممکن دانست؛ چرا که به گفته وی، این مسأله به موافقت یک سوم اعضای پارلمان نیاز دارد. با این وجود، بر اساس آخرین اخبار منتشر شده، پارلمان عراق قرار است به زودی در نشستی با حضور نوری مالکی، نخستوزیر این کشور، موضوع رفتن یا ماندن نیروهای آمریکایی در عراق را مورد بررسی قرار دهد. بر این اساس پیشبینی میشود طی هفتههای آینده، بحثهای جدی میان گروههای عراقی در این خصوص در بگیرد.
وعدههای اوباما
در این خصوص، یک مجله آمریکایی در گزارشی، با اشاره به موضوع خروج نیروهای آمریکایی از عراق نوشت که باراک اوباما در این زمینه به وعدههای خود عمل نخواهد کرد.
«آتلانتیک» در مقالهای به قلم «کانر فریدرس دورف» نوشت: جورج بوش در سال آخر ریاست جمهوریاش موافقت خود با برنامه خروج نیروهای آمریکا از عراق تا پایان سال 2011 را اعلام کرد. باراک اوباما در همان سال تأکید کرد که در صورت انتخاب به سمت ریاست جمهوری، جنگ عراق را پایان خواهد داد. او در سخنرانی خود پس از مراسم تحلیف نیز این وعده را تکرار کرد: «صراحتاً اعلام میکنم تا سی و یکم آگوست 2010 مأموریت نظامی ما در عراق به پایان خواهد رسید. تصمیم دارم تمامی نیروهای نظامی را تا پایان سال 2011 از عراق خارج کنم.»
اما در حال حاضر اوباما به عهدش وفادار نیست. به گزارش آسوشیتدپرس در صورت درخواست دولت عراق از آمریکا، دولت اوباما پیشنهاد حضور 10000 نیروی آمریکایی در این کشور را ارائه کرده است. پیش از این نیز کاخ سفید گزینههایی همچون حفظ 8500 تا 10 هزار نیروی ضمن خدمت در عراق برای آموزش نیروهای امنیتی را در نظر داشت.
موضع دولت عراق
لس آنجلس تایمز به نقل از مقامات رسمی اضافه میکند: دولت اوباما در حال تصمیمگیری درباره تعداد نیروهای مستقر در عراق است و هم اکنون به امید درخواست دولت نوری مالکی، پیشنهاد خود را مطرح کرده تا پنتاگون زمان کافی برای برنامهریزی داشته باشد. سربازان در نزدیکی بغداد و تعداد محدودی از موقعیتهای استراتژیک دیگر کشور عراق مستقر خواهند شد. لازم به ذکر است که دولت عراق تا این لحظه درخواستی برای ماندن نیروهای آمریکایی ارائه نکرده است. «جی کارنیگ»، دبیر مطبوعاتی کاخ سفید اعلام کرد: «دولت عراق زمان کافی برای ارائه چنین درخواستی را دارد و اگر خواستهای از دولت آمریکا داشته باشد، حتماً بررسی خواهد شد.»
سناتور «هری رید» با ادامه حضور نیروهای آمربکایی در عراق مخالف است و میگوید: «زمان آن فرارسیده تا نیروهایمان را برای بازگشت به خانه تاپایان سال آماده کنیم تا این منابع ارزشمند، به مسیر جدیدی در کشور هدایت شوند.» اهمیت این موضوع در اینجاست که جنگها در بیشتر موارد بیش از آنچه که مورد انتظار مردم است به طول میانجامند. این مورد برای جنگهایی که توسط رئیسجمهورهایی مختلف آغاز شدهاند یا جنگهایی که میراث خلیفههای مختلف و جانشینهای آنها بوده است، صادق است؛ به گونهای که میتوانیم فرض کنیم تمامی جنگها، از آنچه طرفداران آنها اعلام میکنند، طولانیتر خواهد بود و هزینههای بیشتری را دربرخواهد داشت.
آمار تکاندهنده
بار این مسئولیت بیشتر بر عهده نیروهای نظامی آمریکایی است. به گزارش آسوشیتدپرس تا امروز 4469 تن از نیروهای نظامی آمریکا در جنگ عراق کشته شدهاند و 32 هزار و 130 تن از سرویسهای خدماتی آمریکا که در عملیاتهای خصمانه شرکت داشتهاند، زخمی شدهاند. 15 سرباز در ماه ژوئن ـ که بدترین ماه در 3سال اخیر از نظر تلفات نیروهای نظامی بود ـ کشته شدند. میتوان دهها هزار غیرنظامی عراقی کشته شده در این مدت را نیز به این آمار اضافه کرد. حال این سؤال مطرح میشود که با باقی ماندن 10 هزار نیروی نظامی آمریکا در عراق، موقعیت اوباما در انتخابات 2012 به مخاطره خواهد افتاد؟ البته این سؤال با توجه به عمل نکردن به وعدههای ضدجنگ و زیرپا گذاشتن وعدههایی درخصوص آزادیهای فردی و حقوق مدنی، منتقدان قدرتهای اجرایی و طرفداران استفاده از ماریجوانا برای موارد پزشکی، مطرح میشود.
پیامدهای عمل نکردن به تعهدات
«اسپنسر آکرمن» میگوید: «مردم آمریکا دیگر به جنگ عراق اهمیت نمیدهند. مطرح کردن موضوع جنگ فراموش شده، این مورد را پوشش نمیدهد. بنابراین، صحبت کردن در مورد وعدههای قبلی خود و تأکید بیشتر بر آنها، میتواند پیامدهای سیاسی پیشبینی نشدهای را برای اوباما در برداشته باشد، مگر اینکه نماینده حزب جمهوریخواه در انتخابات آینده، درمورد جنگ عراق به جناح چپ حزب اوباما ملحق شود که البته احتمال آن بسیار ضعیف است. تأکید برای پایان یافتن جنگ در سال 2012 توسط دولت اوباما، نمیتواند حقیقت داشته باشد، اگرچه این موضوع آرزو و خواسته مردم آمریکا است.»آمریکا با هزینه یک میلیارد دلاری بعد از امضای توافقنامه امنیتی و تأسیس بزرگترین سفارت جهان، به این زودیها قصد ترک عراق را ندارد.
با نزدیک شدن به زمان موعود در توافقنامه امنیتی امضا شده میان آمریکا و عراق در زمینه خروج تمامی نظامیان آمریکایی از این کشور تا پایان سال 2011 میلادی، بحثهای سیاسی در عراق در مورد خروج یا عدم خروج این نیروها از عراق داغتر میشود، این در حالی است که تحرکات دیپلماتیک کشورهای مختلف نیز در این زمینه روند رو به رشدی را به خود گرفته است. در همین راستا سفر مقامات آمریکایی به عراق در هفتههای اخیر بیشتر شده و آنها سعی دارند تا مقامات عراقی را به ادامه حضور خود در این کشور مجاب کنند.
تلاش برای ناامن جلوه دادن عراق برای توجیه ادامه حضور نظامی در این کشور و تهدید و تطمیع برخی مقامات عراقی برای اتخاذ موضع موافق، بخشی از طرحهای کاخ سفید در مدت کوتاه باقیمانده در عراق است و این در حالی است که به نظر میرسد کردهای عراق در برابر این فشارها کمر خم کردهاند و ادامه حضور آمریکاییها در عراق را پذیرفتهاند. جریان سیاسی اهل تسنن نیز مخالفت چندانی با این موضوع ندارند، البته برخی گروههای سنی مخالف ادامه اشغاگری عراق هستند، اما بیشتر گروههای شیعه در عراق با این طرح مخالفند.
گزینههای آمریکا
براساس اسناد موجود، به نظر میرسد آمریکا همزمان چندین سناریو را برای ادامه حضور خود در این کشور در نظر گرفته است که به ترتیب اولویت، آنها را در دست اجرا دارد، مرحله اول و خوشبینانهترین حالت این سناریو برای کاخ سفید، موافقت مقامات عراقی با ادامه حضور تمام نیروهای آمریکایی در این کشور است. البته این گزینه با وجود فشار افکار عمومی مردم عراق و مخالفت بسیاری از گروههای داخلی بویژه شیعیان بعید به نظر میرسد، به همین علت کاخ سفید راهکارهای میانهای را برای ابقای نظامیان خود در عراق انتخاب کرده است. یکی از این راهکارها حضور تعدادی از این نیروها تحت پوشش مربیان نظامی و کارمندان غیرنظامی است که البته در این راستا واشنگتن سعی دارد چند پایگاه خود را نیز بعد از پایان سال 2011 در اختیار داشته باشد.در همین ارتباط روزنامه عراقی «المدی» از سند محرمانهای که میان دولت عراق و آمریکا تهیه شده، پرده برداشت که براساس آن دو کشور عراق و آمریکا قصد دارند یادداشت تفاهمی امضا کنند تا براساس آن حدود 10 هزار نفر از نظامیان آمریکایی تا سال 2016 در 9 پایگاه در این کشور باقی بمانند. بر این اساس، آمریکاییها درنظر دارند در بغداد چهار پایگاه نظامی شامل منطقه «الخضرا»، وزارت کشور، فرودگاه بغداد و مرکز آموزش پلیس راهاندازی و در اربیل، بصره، موصل و کرکوک نیز پایگاههایی را تأسیس کنند.
گزینه دیگر پیش روی کاخ سفید، تقویت نیروهای شبه نظامی است که از آنها با عنوان شرکتهای امنیتی خصوصی نام برده میشود، در این راستا پایگاه خبری، تحلیلی «آنتیوار» اخیراً در گزارشی به نقل از «پاتریک کندی» معاون وزیر امور خارجه آمریکا در کمیسیون قراردادهای زمان جنگ، نوشت که وزارت خارجه در صدد صرف هزینه 3 میلیارد دلاری برای استخدام 5100 پیمانکار امنیتی خصوصی در عراق است. این پایگاه خبری این نیروها را «ارتش سری آمریکا در عراق» خواند و نوشت که آنها سالیان سال در این کشور باقی میمانند.
نادیده گرفتن توافقنامه
در روز 17نوامبر سال 2008 (27 آبان 1387) مقامات دو کشور عراق و آمریکا توافقنامه امنیتی را امضا کردند که براساس آن، آمریکا نظامیان خود را تا پایان سال 2011 از عراق خارج کند، اما طبق اسناد موجود در ارتش آمریکا در همان روز، ساخت پایگاه هوایی آمریکایی آدر (adder) با هزینه 61 میلیون دلار در جنوب عراق آغاز شد. برای 14ماه آتی نیز ارتش آمریکا 150 میلیون دلار دیگر را برای ساخت پایگاههای جدید در عراق هزینه کرد. این موضوع نشان میدهد که کاخ سفید از همان ابتدا هرگز به اجرایی شدن این بند از توافقنامه امنیتی برنامهریزی نکرده و به دنبال حضور دائمی در عراق است.
در همین راستا فقط در سال 2009 آمریکا 496 میلیون دلار برای ایجاد پایگاه در عراق هزینه کرده است. این مبلغ در مقایسه با سالهای قبل، بالاترین میزان طی یک سال بود. واشنگتن در سال 2010 نیز 323 میلیون دلار را صرف پروژههای ساخت پایگاه در عراق کرده است. این مبالغ جدای از مبالغی است که از قبل برای پایگاهسازی در نظر گرفته شده بود، ولی این پایگاهها هنوز تکمیل نشده بودند.
هرچند آمریکا بیش از 50 مرکز نظامی در عراق دارد، اما 14 پایگاه ارتش آمریکا در عراق به قدری بزرگ هستند که نمیتوان آنها را موقتی نامید، فرودگاه پایگاه هوایی آناکوندا ( البلد) از لحاظ تراکم نشست و برخاست هواپیما در رده دوم جهان قرار دارد. این مرکز، بزرگترین پایگاه لجستیکی آمریکا در عراق است که با وسعت حدود 20کیلومترمربع برای ارائه تسهیلات به 20 هزار نظامی، دایر شده است.
پایگاه «النصر» واقع در پنج کیلومتری فرودگاه بغداد، میتواند حدود 14هزار نظامی را در خود جای دهد. پایگاه هوایی «الاسد» در 200 کیلومتری غرب بغداد میزبان حدود 17هزار نظامی است. مرکز نظامی منطقه الخضراء در بغداد، پایگاه «فالکون»، اردوگاه «تاجی»، اردوگاه فلوجه و پایگاه هوایی «تقدم» از دیگر مراکز نظامی بزرگ آمریکا در عراق است.
بزرگترین سفارتخانه دنیا
دولت آمریکا در ژانویه سال 2009 سفارتخانه 700 میلیون دلاری خود در بغداد را افتتاح کرد. کارشناسان، سفارت آمریکا در عراق را بزرگترین و گرانترین سفارتخانه در روی زمین میدانند، این سفارت که 104 هکتار و معادل 80 زمین فوتبال وسعت دارد، 21 ساختمان، یک فروشگاه بزرگ، سینما، فروشگاههای خردهفروشی، چند رستوران، تعدادی مدرسه، یک ایستگاه آتشنشانی، تأسیسات آب و برق و تأسیسات مربوط به مکالمات راه دور و فاضلاب را در خود جای داده است. محوطه آن، شش برابر محوطه سازمان ملل در نیویورک بوده و 1000 کارمند را میتواند در شش بلوک آپارتمانی خود جای دهد، این در حالی است که بر اساس توافقنامه امنیتی فقط 200کارمند باید در سفارت این کشور در عراق فعال باشند.
این در حالی است که «جیمز جفری» سفیر آمریکا در بغداد از کاخ سفید تقاضا کرد برای سال 2012 به میزان 2/6 میلیارد دلار بودجه در اختیار این سفارتخانه قرار دهد. وی در توجیه این درخواست گفت که اهمیت ارائه این بودجه در کمک به توسعه عراق است که میتواند بخش خوبی از نیازهای جهانی به انرژی را برطرف کند.
منابع آگاه همچنین از طرح سفارت آمریکا در بغداد (بزرگترین سفارتخانه جهان) برای دو برابر کردن تعداد کارکنانش در سال 2012 خبر میدهند، مسألهای که تعداد کارکنان این سفارتخانه را به 16 هزار نفر در سال آینده میرساند.
به این ترتیب به نظر میرسد آمریکا از همان روز اول امضای توافقنامه امنیتی با عراق؛ توجهی به آن نداشته و برای حضور بلندمدت نظامیان خود در این کشور برنامهریزی کرده است.
این معادله البته مؤلفههای دیگری نیز دارد، تأکید جدی مرجعیت قدرتمند دینی شیعه در عراق بر خروج اشغالگران از این کشور، تهدید جریان صدر بر آغاز عملیات نظامی علیه آمریکاییها در صورت خارج نشدن از عراق، ادامه عملیات نظامی علیه نظامیان و پایگاههای آمریکا و افزایش شمار تلفات نظامیان آمریکایی، موضعگیری محکم برخی سیاستمداران عراقی برای پایان دادن به اشغال این کشور و افکار عمومی منفی در آمریکا علیه ادامه حضور در عراق، از جمله مؤلفههایی هستند که معادله چانه زنی سیاسی برای ادامه اشغال عراق در افق سیاسی کشور را پیچیدهتر از قبل کرده است.